5 Ӏыхьэ — ЕтӀуанэ къэкӀуэгъуэм теухуа хъыбар
GSAM 93.1«ИДЖЫ инжир жыгым и щӀагъыбзэр зэвгъащӀэ: и къудамэр иджыри псыжьэу, тхьэмпэхэр къыщыщӀэкӀкӀэ, гъэмахуэр къэблэгъауэ фощӀэ; апхуэдэуи, мы псор флъагъукӀэ, ар [напэ лъэныкъуэм: Ар] гъунэгъу хъуауэ, бжэхэм деж нэсауэ зэвгъащӀэ. Пэжу нывжызоӀэ, мы щӀэблэр блэкӀынукъым, а псор зэщӀа хъуху. Уафэри щӀылъэри блэкӀынущ, ауэ си псалъэхэр блэкӀынукъым.»1
GSAM 93.2Тхыгъэ ЛъапӀэм и мы Ӏыхьэм ди гулъытэр зыхуегъазэ Мэсихь и къэкӀуэгъуэр «бжэхэм деж» нэсауэ къызэрытщӀэфын зэманым, тхьэмпэ щӀэ псынщӀэхэр къыщыщӀэкӀыу длъагъукӀэ, гъэмахуэр къэблэгъауэ шэч хэмылъу къызэрытщӀэм хуэдэу. Езы Мэсихь къэкӀуэху дунейм ехыжынукъым жыхуаӀэ щӀэблэм ди зэманыр нэсауэ къэтщӀэнкӀи мэхъу. ЩӀагъыбзэр зэгъащӀэну зэманыр къыщысым, ар цӀыхухэм езыгъащӀэну егъэджакӀуэхэр къигъэувыну Зиусхьэным и зэманыр къызэрысар пэж быдэщ. НэгъуэщӀ зэман гуэрым лӀыкӀуэм къита упщӀэр мыбдежми ехьэлӀащ: «Уаз зыт цӀыху щымыӀэу, дауэ зэхахынур? Ахэр гъэкӀуа мыхъумэ, дауэ уазхэр зэрыратынур?»2
GSAM 93Нэщэнэхэм я зэманыр
GSAM 93.3ИпэкӀэ ита Ӏыхьэм длъэгъуащ махуэ 2300-м и пӀалъэр къызэриухынум теухуа щӀэныгъэр къызэрагъуэтар икӀи а пӀалъэр «Абы и хьэкумым и сыхьэтым» нэс зэрыхъуар. Мыбдеж къыхэхьа щӀагъыбзэм ди нэгу щӀегъэкӀ мы щӀагъыбзэр икӀи «хьэкумым» теухуа хъыбарыр дунейм ираӀуатэну Зиусхьэным и зэманыр. И лъэпкъым къытехуэну, «кӀэщӀ ящӀыну» «гугъуехь» иным тепсэлъыхьа нэужь, Къэзыгъэлым жиӀащ: «А махуэхэм я гугъуехьым и ужь дыдэм дыгъэр кӀыфӀынущ, мазэм и нэхур итынукъым, вагъуэхэр уафэм къехынущ, уафэхэм я къарухэр зэщӀэхъеенущ; итӀанэ ЦӀыхум и Къуэм и нэщэнэр уафэм щылъэгъуэнущ.»3
GSAM 94.1Гу лъыфтэ: иужьрейуэ зи гугъу щащӀа нэщэнэр Абы къызэрыкӀуэнум и нэщэнэу жиӀэркъым; атӀэ ЦӀыхум и Къуэр абдеж зэрыщыӀэм, къакӀуэу зэрылъэгъум и нэщэнэщ. Мы тхыгъэм къыхэхьа Ӏуэхугъуэхэу, Абы и къэкӀуэгъуэр къэблэгъауэ фӀэщхъуныгъэр зытеубзыхуэ нэщэнэхэр, дыгъэм, мазэм, вагъуэхэм я нэщэнэхэрщ. Абыхэм къакӀэлъыкӀуэ адрей Ӏуэхугъуэхэр уафэм и пшэхэм хэту Ар пэжу къакӀуэм и пыщӀауэ къэхъунущ. Аращи, а нэщэнэхэм я ещанэм — вагъуэхэм къащыхъуам — и ужь дыдэм къэсыжащ, Мэсихь и къэкӀуэгъуэр бжэхэм деж нэсауэ цӀыхухэм езэгъащӀэну егъэджакӀуэхэр къигъэувыну Зиусхьэным и зэманыр.
GSAM 94.2Иджы а нэщэнэхэр щылъэгъуэну зэманым теухуауэ: гугъуехьым и ужь дыдэм дыгъэр кӀыфӀын хуейт.4 Марк зэритхыжамкӀэ, ар къэхъун хуейт «а махуэхэм, а гугъуехьым и ужькӀэ.»5 Ди Къэзыгъэлым жиӀауэ щытащ а махуэхэр кӀэщӀ ящӀыну. Марие Терезэ и унафэмкӀэ икӀи 1773 гъэм щыщӀэдзауэ 1776 гъэм нэс дин хуитыныгъэм теухуа къащта хабзэхэмкӀэ члисэм гугъу зэрагъэхьым и лъэщагъыр кӀэщӀ ящӀащ. Гугъу зыгъэхь тепщэныгъэм къэралым и къарур 1798 гъэм нэс и ӀэщӀагъуэу щытми, 1773 гъэм нэблагъэ а гугъуегъэхьыр иуха хъуащ. Къэзыгъэлым и псалъэхэр зэгъэпщэныр къегъэлъагъуэ а нэщэнэхэм я япэр 1773 гъэмрэ 1798 гъэмрэ я зэхуаку дэлъ зэманым къыщыхъун зэрыхуейр.
GSAM 94Махуэ кӀыфӀыр икӀи жэщ кӀыфӀыр
GSAM 94.31780 гъэм майм и 19-м дыгъэр дунейм и хабзэм емыщхьу кӀыфӀащ. Ар дыгъэ зэхуэщӀыныгъэтэкъым, абы и пэ ита махуэм мазэр къызэщӀэнэхуауэ щытати. Апхуэдэу щыт пэтми, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэ Ӏыхьэ псор кӀыфӀыгъэм иубыдащ, пщэдджыжьым сыхьэт 11-м щыщӀэдзауэ жэщым сыхьэт 11-м нэс. А зэманым дыгъэр кӀыфӀа къудейтэкъым, мазэми дыгъэм и нэхур къыкӀэридзакъым. А кӀыфӀыгъэм дыгъэм и бзийхэр мазэм техуэну хуит ищӀакъым. Илъэс куэд дэкӀа нэужь, Ной Уэбстэр зэрыжиӀам хуэдэу: «А кӀыфӀыгъэр къыщӀэхъуам къыбгурыӀуэу къэгъэнэфыныгъэ зэи къратакъым».
GSAM 95.1Астроном Гершель а махуэ кӀыфӀым теухуауэ жиӀащ: «Ищхъэрэ Америкэм щыӀа Махуэ КӀыфӀыр дунейм къыщыхъу телъыджащэхэм ящыщ зыщ; абы теухуауэ сыт щыгъуи гукъыдэж хэлъу еджэнущ, ауэ щӀэныгъэм ар къегъэнэфыну Ӏэмал игъуэткъым».
GSAM 95.21780 гъэм майм и 19-м и жэщым и кӀыфӀыгъэр къэзыӀуатэхэм, мазэр къызэщӀэнэхуауэ щыт пэтми, жаӀащ: «Дуней псом нэху зыт иӀэу хъуар хэкӀуэда хъуатэмэ, абы нэхърэ кӀыфӀыгъэр нэхъ лъэщ хъунутэкъым».
GSAM 95Вагъуэхэр зэрыкъехар
GSAM 95.3А нэщэнэхэм я ещанэр, вагъуэхэр зэрыкъехар, 1833 гъэм ноябрым и 13-м зэщӀа хъуащ. А жэщым, нэхъ пэжу жытӀэмэ, нэху щынкъэкӀыну сыхьэт 5 и пэкӀэ щыщӀэдзауэ, метеор уэшх къехащ. Языныкъуэхэм ар уафэм къех мафӀэ псыхъуэхэм хуагъэдэу, нэгъуэщӀхэм — мафӀэ джэгушхуэ гуэрым къыпыхэкӀ тхъуэпсхэм хуагъэдэу щытащ. А къэхъукъащӀэм Ищхъэрэ Америкэ псор иубыдащ: къыблэм Мексикэ и бухтэм щыщӀэдзауэ ищхъэрэм Хадсон и бухтэм нэс, къухьэпӀэм Сэндуич хы тӀыгухэм щыщӀэдзауэ къуэкӀыпӀэм Ливерпуль мил щэ зыбжанэ къебгынэу. Дэнэ щалъэгъуами, вагъуэхэм я уэшхыр мыувыӀэу зэрыщыткӀэ зэхуэдэт, уэс лъэщ щешхкӀэ уэс жьгъей цӀыкӀухэр зэрехым хуэдэу бэву къехыу.
GSAM 95.41833 гъэм къеха а вагъуэ уэшхым теухуауэ, 1833 гъэм ноябрым и 25-м къыдэкӀа «Коннектикутым и ПлъакӀуэ» газетым щыщ псалъэхэр иджыри къэтхьынщ:—
GSAM 95.5«„Хэкужьыдэсыр“ газетым и редакторым „къех вагъуэхэр“ Ӏуэху мыхьэнэ ин зиӀэу елъытэ. Ар мыпхуэдэу жеӀэ: „БлэкӀа бэрэжьей махуэм и пщэдджыжьым тлъэгъуа мафӀэ уэшхыр дэ къытщохъу, печат еханэр щызэӀуахыну щӀылъэм тет цӀыхухэм ялъагъун махуэ ин, шынагъуэм и щапхъэ шынагъуэу, и пэ къиувэ нэщэнэ быдэу, гущӀэгъу зыхэлъ нэщэнэу. Ар къагъэбелджылащ ЗэгурыӀуэныгъэщӀэм и закъуэмкъым, Пасэрей ЗэгурыӀуэныгъэми, икӀи а зэманыр къэблэгъащ; жьы лъэщым ихъеихурэ и пхъэщхьэмыщхьэхэр къызэрыщӀэрилъэтэ инжир жыгым и теплъэгъуэр абы нэхърэ нэхъ пэжу къэгъэлъэгъуэн Ӏэмал щыӀэтэкъым“».
GSAM 96Томас Бэрнет къэкӀуэнур зэрыжиӀар
GSAM 96.1Пасэрей цӀыхухэм лъэпкъым ягъащӀауэ щытащ а нэщэнэр псалъэм тету пэжу зэщӀа хъунум ежьэну. Мэсихь къыщалъхуам и ужькӀэ 1697 гъэм Лондон къыщыдэкӀа и «ЩӀылъэм и зэхэлъыкӀэм теухуа гупсысэкӀэ» тхылъым Томас Бэрнет Матфей 24:29-м теухуауэ жиӀащ:—
GSAM 96.2«Шэч хэмылъу, а зэманым мафӀэ метеорхэр зэмылӀэужьыгъуэу щыӀэнущ; абыхэм яхэту „къех вагъуэхэр“ жыхуаӀэхэри щыӀэнущ. Зырызу щалъагъум, ахэр мыхьэнэшхуэ зимыӀэу щытми, куэду щыхъумэ, бегъымбарым зэрыжиӀам хуэдэу, жызум жыгым и тхьэмпэхэм хуэдэу е инжир жыгым и пхъэщхьэмыщхьэхэм хуэдэу къещэхмэ, теплъэгъуэ телъыджащэ къагъэлъагъуэнущ.... А Ӏуэхугъуэхэр къагъэиныркӀэ е усэ псалъэкӀэ къыжаӀауэ тлъытэн хуейкъым, атӀэ бегъымбарӀуатэ нахуэхэу, псалъэм тету пэжу къэхъун Ӏуэхугъуэхэу тлъытэн хуейщ».
GSAM 96Профессор Олмстед и щыхьэтыгъэ
GSAM 96.3Массачусетсым и Йель еджапӀэ лъагэм и профессор Олмстед, «Америкэм и метеоролог нэхъ ин» жыхуаӀэр, 1833 гъэм ноябрым и 13-м къеха вагъуэхэм теухуауэ жиӀащ:—
GSAM 96.4«1833 гъэм и вагъуэ уэшхым щӀылъэм и нэгум и Ӏыхьэ мащӀэкъым зэриубыдар: къуэкӀыпӀэм Атлантикэ тенджызым и кум щыщӀэдзауэ къухьэпӀэм Пасификэ тенджызым нэс, Къыблэ Америкэм и ищхъэрэ хы Ӏуфэм щыщӀэдзауэ ищхъэрэм Британием и ӀэщӀагъуэ щӀыналъэхэм гъунэ зэмыгъэбелджылауэ нэс. Вагъуэхэм я къехыгъуэр щылъэгъуа къудейтэкъым, атӀэ щӀыпӀэ псоми зы теплъэгъуэ дыдэ иӀэт».
GSAM 96.5Ноябрым и 12-м жэщым сыхьэт 11-м нэблагъэ къежьэу, 13-м и пщэдджыжьым сыхьэт 4-м нэблагъэ нэс кӀыхь хъуа а теплъэгъуэм теухуауэ профессорым мыпхуэдэу жеӀэ:—
GSAM 96.6«1833 гъэм ноябрым и 13-м и пщэдджыжьым вагъуэхэр къехыу ялъагъуну насып зыхуэза цӀыхухэм, хэт ищӀэрэ, дунейр къызэрагъэщӀам щыщӀэдзауэ е, адрейуэ, тхыдэм и напэкӀуэцӀхэм зи хъыбар къагъэна зэманым уафэм щылъэгъуа мафӀэ джэгухэм я нэхъ ин дыдэр ялъэгъуащ».
GSAM 97Вагъуэ уэшхыр Европэми зэралъэгъуар
GSAM 97.11835 гъэм Германием и Штутгарт къалэм Леонард Хайнрих Келбер къыщыдигъэкӀа тхылъым къытхуегъащӀэ, Атлантикэм и мо лъэныкъуэми а нэщэнэр а мазэ дыдэм къыщыхъужауэ, ауэ махуэ зыбжанэ и ужькӀэ. Ар мыпхуэдэу жеӀэ:—
GSAM 97.2«1833 гъэм ноябрым и 25-м Европэ материкым вагъуэхэр къехыу теплъэгъуэ дахэ щыӀащ», икӀи «Силезием и Минстербург къалэм вагъуэхэр мафӀэ уэшх хуэдэу къыщехащ. Абыхэм щӀыгъуу мафӀэ шархэри къехыу, жэщыр апхуэдизу гъэнэхуауэ, цӀыхухэм я гъунэгъу унэхэр мафӀэу ягъэбжэрт.
GSAM 97.3«А зэман дыдэм Австрием и Прин къалэм вагъуэхэр къыщехыу, квадрат мил 500-м щӀигъу щӀыналъэ иубыдащ. Языныкъуэхэм а Ӏуэхугъуэр уафэм къех мафӀэ псыхъуэхэм хуагъэдэу къаӀуатэрт. Языныкъуэхэм ар мафӀэ уэшху фӀащащ. Шыхэм ар ящӀэщтащ, щӀым хэхуэу. ЦӀыху куэдым шынэныгъэм уз къахуихьащ».
GSAM 97ЩӀагъыбзэр зыхуэунэтӀар
GSAM 97.4А бегъымбарӀуатэм и гъуэгум тету, ещанэ нэщэнэр — вагъуэхэр зэрыкъехар — зэщӀа хъуа нэужь, ди Къэзыгъэлым жеӀэ: «Иджы инжир жыгым и щӀагъыбзэр зэвгъащӀэ». А псалъэр ди Зиусхьэным а уазыр щитым псэуа щӀэблэм ехьэлӀакъым, атӀэ а Ӏуэхугъуэхэр зэщӀа хъуауэ зылъагъун щӀэблэм ехьэлӀащ — зэщӀа хъуу аркъым, зэщӀа хъуауэ. Мэсихь бжэм деж нэсауэ нэщэнэ хъуну зэщӀа хъун Ӏуэхугъуэхэм яхэткъым уафэхэр зэщӀэхъееныгъэр, Ар пэжу къакӀуэу щалъагъунум къыщыхъунур. Абы и къэкӀуэгъуэр къэблэгъауэ нэщэнэ хъухэм яхэт а ещанэ нэщэнэр, вагъуэхэм къащыхъуар. ЦӀыхухэм инжир жыгым и щӀагъыбзэр зэрагъащӀэну Зиусхьэным игъэбелджыла зэманыр 1833 гъэм и ужькӀэ къежьэ. Мыращ Зиусхьэным и зэманыр, Абы и къэкӀуэгъуэр бжэхэм деж нэсауэ пэжыгъэ иным дунейр зыщригъэушынур, икӀи а щӀагъыбзэр зэхэзых щӀэблэр блэкӀыным и пэкӀэ Ар къызэрыкӀуэнур. Аращи, мы бегъымбарӀуатэм нахуэу зэригъэбелджылыр долъагъуэ, къэкӀуэгъуэм и хъыбар ин дунейм щытыгъуэ зэманыр.
GSAM 98Дуней псом щыӀуэта хъыбар
GSAM 98.1А бегъымбарӀуатэр зэщӀа хъуу, 1833 гъэ дыдэм Зиусхьэным дунейм и щӀыпӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэм и хъыбарзехьэхэр е дин лэжьакӀуэхэр къыщигъэувырт. Абыхэм 1833 гъэм щыщӀэдзауэ 1844 гъэм нэс макъышхуэкӀэ жаӀэрт, Мэсихь и къэкӀуэгъуэр къэблэгъауэ, «бжэхэм деж» нэсауэ; Абы къазэрыжриӀам тету, и къэкӀуэгъуэм и нэщэнэхэр къагъэлъагъуэурэ, инжир жыгым и щӀагъыбзэр цӀыхухэм ягъащӀэрт. А хъыбарыр, езыр псэууэ уаз зыт цӀыхумкӀэ е тедза тхылъ напэкӀуэцӀхэмкӀэ, дунейм тет хъыбарыфӀ зехьэнымкӀэ ӀуэхущӀапӀэ къэс, щӀылъэм тет хы порт къэс нэсащ.
GSAM 98.2Рочэстэр, Нью-Йорк, къыщыдэкӀ «Пэжыгъэм и Макъ» газетым и редакторым хъыбарым и убгъуагъыр нахуэу къигъэлъэгъуащ, 1845 гъэм январым къыдэкӀа газетым:—
GSAM 98.3«КъызэӀузых 14:6, 7-м зэритым хуэдэу, кӀэухыншэ хъыбарыфӀыр къэрал къэс, лъэпкъ къэс, бзэ къэс, цӀыхубэ къэс яхуэӀуэтащ, макъышхуэкӀэ мыпхуэдэу жаӀэурэ: „Тхьэм фыщышынэ, Абы щӀыхь хуэфщӀ, Абы и хьэкумым и сыхьэтыр къэсащи; уафэр, щӀылъэр, тенджызыр, псынэхэр къэзыгъэщӀам щхьэщэ хуэфщӀ.“ БлэкӀа илъэс мащӀэ дыдэм къриубыдэу, Мэсихь 1843 гъэм [1843 — журтхэм я зэман бжыкӀэмкӀэ; дэ ди бжыкӀэмкӀэ — 1844] е абы пэгъунэгъу къызэрыкӀуэнум теухуа уазхэмкӀэ, а хъыбарыр уафэм щӀэт къэрал къэс, бзэ къэс зэрынэсар нэхърэ нэхъ нахуэу ӀуэхугъуэхэмкӀэ гъэбыдэн хъун Ӏуэху щыӀэкъым. УазхэмкӀэ икӀи тедза тхыгъэхэмкӀэ а макъыр щӀылъэ псом нэсащ, а псалъэхэр — дунейм и кӀэм».
GSAM 98.4Ӏуэхугъуэхэм щымыгъуазэ цӀыху гуэрхэм ЕтӀуанэ къэкӀуэгъуэм теухуа адвентистскэ зэщӀэхъееныгъэр щӀыпӀэ гуэрым иту щӀэмыкӀауэ елъытэрт. Ар Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я ищхъэрэ Ӏыхьэм щыӀа Уильям Миллеррэ, абы щӀыгъуа дин лэжьакӀуэ щэ зыбжанэмрэ я лэжьыгъэу я гугъэт. Апхуэдэ цӀыхухэм яфӀэтелъыджэнкӀэ мэхъу, Америкэм ита зэщӀэхъееныгъэр, члисэ нэхъыжьхэу Миллеррэ Хьаймзрэ пашэ нэхъыщхьэ щыхъуам, зэщӀэхъееныгъэ иным и Ӏыхьэ цӀыкӀу къудейуэ зэрыщытар. Япэу зэрыжытӀам хуэдэу, а зэщӀэхъееныгъэ ин дунейм «и кӀэхэм нэс» кӀуащ.
GSAM 99КЪЭРАЛ ЗЭМЫЛӀЭУЖЬЫГЪУЭХЭМ ЗЭЩӀЭХЪЕЕНЫГЪЭР КЪЫЩЫЗЭРЕЖЬАР
GSAM 99.1Мы хъыбарыр дунейм ираӀуатэну Зиусхьэным и зэманыр къэсащ. ЩӀылъэм и щӀыпӀэ 20-м е абы нэхърэ нэхъыбэм, зэман зэблэгъэкӀэ, цӀыхухэр къыщагъэуващ. Зым адрейм и лэжьыгъэр имыщӀэу, ахэр хъыбарыр дунейм и щӀыпӀэ псоми ягъэӀун папщӀэ гъуэгу теуващ. 4-нэ Ӏыхьэм зи гугъу тщӀа цӀыхухэм, махуэ 2300-м и кӀэухым теухуа нэхур къызэӀузыхуахэм, зы цӀыху — А. Кэмпбел — хэмыту, КъызэӀузых тхылъым и 14-нэ псалъащхьэм ит япэ мелыӀычым и хъыбарыр ираӀуатэну ягу ирилъхьащ. Ар Тхьэм и Духым езы цӀыхухэм я гум ирилъхьащ, зым адрейм а нэхур Ӏэригъэхьэу ар хъуакъым.
GSAM 99Реформацэм егъапщэу
GSAM 99.2Д’Обинье 16-нэ лӀэщӀыгъуэм и Реформацэ ин къызэрежьам къыхуигъэсэбэпа хабзэ дыдэр мы зэщӀэхъееныгъэми къыхуэдгъэсэбэпмэ, шэч хэмылъу, ар Зиусхьэным и хъыбару, Зиусхьэным и зэманым къыдэкӀауэ тлъытэн хуейщ. А Реформацэр зэрыщыту иубыдэу тхыдэджым мыпхуэдэу жиӀащ:—
GSAM 99.3«Германием пэжыгъэр Швейцарием иримыгъэхьэу, Швейцарием Францием иримыгъэхьэу, Францием Англием иримыгъэхьэу щытащ. А къэрал псоми пэжыгъэр Тхьэм къабгъэдэкӀащ. Аращ дунейм и зы Ӏыхьэм адрей Ӏыхьэм нэхур зэриӀэригъэхьэркъым, атӀэ нэху зыт шар дыдэм щӀылъэ псом а нэхур занщӀэу зэриӀэригъэхьэм хуэдэу. Мэсихь, уафэм къеха нэхулъэр, цӀыху псоми я щхьэ фӀэту, кӀэухыншэу лъагэу Ӏэтар, Реформацэм и зэманым, чристэныгъэр къыщызэгъэпэщами хуэдэу, дунейм гъащӀэ езыт Тхьэм и мафӀэт. 16-нэ лӀэщӀыгъуэм зы егъэщӀэныгъэ дыдэр зэман дыдэм къыщыгъэуват нэхъ зэпыжьа, нэхъ зэмыщхь лъэпкъхэм я унэхэми я члисэхэми. Абы и щӀагъыр зыщӀар Дух дыдэр щӀыпӀэ псоми щылажьэу, зы фӀэщхъуныгъэ дыдэр къызэрыщигъэхъурт.
GSAM 99.4«Германиемрэ Швейцариемрэ я Реформацэхэм а пэжыгъэр къагъэлъагъуэ. Цвингли Лютер ипсэлъэгъутэкъым. Шэч хэмылъу, а цӀыхуитӀым яку зэпхыгъэ щыӀат, ауэ ар щӀылъэм и щхьэ фӀэдгъэлъыхъуэн хуейщ. Уафэм къикӀыу пэжыгъэр Лютер езытам ар Цвингли иритат. Тхьэращ абыхэр зэзыпхар. „Сэ хъыбарыфӀым и уазхэр стын щӀэздзащ, — жеӀэ Цвингли, — Мэсихь къыщалъхуам и ужькӀэ 1516 гъэм, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ, Лютер и цӀэр ди хэкум зэи щызэхамыха зэманым. Мэсихь и егъэщӀэныгъэр сэ Лютер сызыхэзыгъэгъуэзар аркъым, атӀэ Тхьэм и Псалъэрщ. Лютер Мэсихь и хъыбарыр иӀуатэмэ, сэ сщӀыр иригъэзащӀэ; абы фӀэкӀ нэгъуэщӀ зыри щыӀэкъым“».6
GSAM 100.1Францием Фарельрэ Лефевррэ я лэжьыгъэм тепсэлъыхьу, тхыдэджым мыпхуэдэу жеӀэ:—
GSAM 100.2«Аращи, Францием и Реформацэр хамэ къэрал гуэрым къыбгъэдэкӀауэ щытакъым. Ар Францием и щӀылъэм къыщалъхуащ; Париж къыщыщӀэкӀащ; Римым и чристэн дунейм и етӀуанэ тепщэныгъэу щыта университет дыдэм япэу и лъапсэр щиубыдыт. НэгъуэщӀ къэрал гуэрым а лэжьыгъэр къыщымежьауэ, Тхьэм абы и лъабжьэхэр Пикардиемрэ Дофинемрэ щыщ цӀыхухэм я гу пэжхэм щӀилъхьащ.
GSAM 100.3«Дэ длъэгъуащ Швейцарием и Реформацэр Германием и Реформацэм зэрыпымыту къежьар. Францием и Реформацэри а тӀуми пымыту къежьащ. А къэрал зэмылӀэужьыгъуэхэм лэжьыгъэр зэман дыдэм къыщежьащ, зым адрейм и псалъэ зэхимыхыу. Зауэ гуэрым дзэм хэт къару зэмылӀэужьыгъуэхэр зэман дыдэм зэрыежьэм ещхьу щытащ: зым адрейм „гъуэгу теувэ“ жримыӀэу, зы дзэ пашэ нэхъыщхьэ дыдэм къыбгъэдэкӀа унафэ дыдэр псоми зэхахыурэ. Зэманыр къэсащ, цӀыхубэр гъэхьэзырауэ щытащ, икӀи Тхьэм и члисэм и Реформацэр къэрал псоми зэман дыдэм къыщигъэжьащ. Апхуэдэ Ӏуэхугъуэхэм къагъэлъагъуэ 16-нэ лӀэщӀыгъуэм и Реформацэ ин Тхьэм и лэжьыгъэу зэрыщытар».7
GSAM 100.4Томас Билни, Фрит, Тиндал икӀи нэгъуэщӀхэм я пашагъэм щӀэту Англием щекӀуэкӀа Реформацэм теухуауэ, Д’Обинье иджыри мыпхуэдэу жеӀэ:—
GSAM 100.5«Аращи, Англием и Реформацэр Лютеррэ Цвинглирэ пымыту къежьащ, Тхьэм къыбгъэдэкӀа къудейуэ щытащ. Чристэн дунейм и а къэрал псоми Тхьэм и псалъэр зэман дыдэм щылажьэрт. Оксфорд, Кембридж, Лондон къыщежьа Реформацэм и щӀэдзапӀэр Эразм къыдигъэкӀа грек бзэкӀэ тха ЗэгурыӀуэныгъэщӀэрт. [Тиндалрэ Томас Билнирэ 1519 гъэм Кембридж къикӀыжащ.] Къэсащ махуэ гуэр, Англием и Реформацэм апхуэдэ лъапсэ лъагэ зэрыиӀэмкӀэ зригъэину».8
GSAM 101.1КъэкӀуэгъуэм теухуа хъыбар Ӏуэтэныгъэр къызэрежьар и щӀагъыщӀэ къэтӀуэтэжьа Реформацэм и гъуэгум ещхьу щытащ. Дунейм и щӀыпӀэхэу абыхэм нэхърэ плӀырэ нэхъыбэм щӀигъум, цӀыхухэм зым адрейр имыцӀыхуу, зым адрейм и гупсысэхэр имыщӀэу, зы зэманым гъуэгу теуващ. Тхыгъэ ЛъапӀэм и пэжыгъэ дыдэхэр къаӀуатэу щӀадзащ, щӀылъэм тет къэрал плӀым я закъуэм яхуэмыгъэзауэ, атӀэ щэнхабзэ зиӀэ дуней псом хуагъэзауэ.
GSAM 101Джозэф Вольф и лэжьыгъэхэр
GSAM 101.2Мыбдежым къэкӀуэгъуэм и хъыбарыр зыхуэдизу зэбгрыкӀам теухуа щапхъэхэм гу лъыттэн фӀыщ:
GSAM 101.3«1831 гъэм Джозэф Вольф, D.D., Великобританием къыхэкӀыу, Палестинэм дэс еврейхэм яхэлэжьэну миссионер хъуащ. И журналхэм зэрырагъэлъагъуам тету, 1845 гъэм нэс Палестинэм, Египетым, Хы Плъыжьым и Ӏуфэхэм, Месопотамием, Крымым, Персием, Грузием, Осман империем псом, Грецием, Аравием, Турцием, Бохарэм, Афганистаным, Кашмирым, Индостаным, Тибетым, Голландием, Шотландием, Ирландием, Константинополым, Иерусалимым, Сент-Хеленэм, Хы Курытым кхъухьым тесу, Нью-Йорк къалэм дин зэхуэщӀэныгъэ псом хэтхэм, Зиусхьэным и къэкӀуэгъуэ псынщӀэу къэкӀуэнур хъыбарщӀэ щӀыӀуатэу щытащ. Езыри жиӀащ еврейхэм, туркхэм, магометанхэм, парсехэм, индустхэм, халдейхэм, езидехэм, сириецхэм, сабейхэм, пашэхэм, шейххэм, шаххэм, Органтшрэ Бохарэм я пащтыхьхэм, Грецием и пащтыхь гуащэм, епсэлъэу щытащ».9
GSAM 101.4Йеменым, Мусэ и щхьэгъусэм и адэ Хобаб и лъэужьхэр здэсым, Джозэф Вольф тхылъ гуэр къилъэгъуащ. Ар мыпхуэдэу жиӀащ: «Мыбдежым аравийцэхэм я тхылъ зи цӀэр „Сеера“ иӀэщ, ар „Мэссихьыр етӀуанэу къызэрыкӀуэжынумрэ щӀыхьышхуэм хэту зэрыпащтыхьынумрэ“ теухуащ».10
GSAM 102.1Йеменым Вольф Рехабитхэм я гъусэу махуэ хы щыӀащ. Ар мыпхуэдэу жиӀащ: «Ахэр сани ефэнукъым, виноградникхэр щагъэувауэ къагъэщӀэкъым, жылэ хасэкъым, шэтырхэм щопсэу, Рехаб и къуэ Ионадаб и псалъэхэр ягу илъщ. Абыхэм я гъусэу израил лъэпкъым и бынхэр, Даным и лъэпкъым щыщхэр, Хатрамавтым щыӀэ Терим и гъунэгъуу псэухэр, Рехаб и бынхэм хуэдэу, Мэссихьыр уафэм и пшэхэм хэту псынщӀэу къэкӀуэну я гугъэщ».
GSAM 102.2Мыбы къыхэкӀыу, а гъэ пщыкӀуплӀым Вольф езым Мэссихьыр бжэм Ӏутщ жиӀэу лъэпкъ тӀощӀым нэхърэ нэхъыбэм а хъыбарыр яхуиӀуэтащ. А зэманым Германием, нэхъыбэу и ипщэ лъэныкъуэм, моравхэм яхэту а доктринэм куэду тепсэлъыхьырт.
GSAM 102Германиерэ Россиерэ хъыбар
GSAM 102.3Английскэ тхакӀуэ Моурант Брок жиӀащ: «Вюртембергым цӀыху щэ бжыгъэ зыхэс чыристэн колониэ щыӀащ, Мэссихьым и къэкӀуэгъуэ псынщӀэм пэплъэрт». Германием и нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм, Хенгстенберг доктринэр щӀыӀуатэу щытащ; а зэманым ар Германием и нэхъ зэфӀэкӀ зиӀэ теологу жаӀэрт.
GSAM 102.41892 дэкабр 13-м Къэпщытэныгъэрэ хъыбарзехьэрэ-м Германием и пастор Л. Р. Конради мыпхуэдэу жиӀащ:
GSAM 102.5«Германием Бенгел цӀыху куэдым я гум ди Зиусхьэныр къызэрыкӀуэжынум и лъагъуныгъэ къыхилъхьащ. Ар къыхэкӀыу, цӀыху минхэр бегъымбарӀуатэм и псалъэм япэм зэи хуэмыдэу еджэу щӀадзащ.... Германием нэху къэхъуащ, махуэ 2300-р зыхуэгъэзар къэзыгъэлъэгъуа тхылъхэр абдежым зэбграгъэхащ. Дин илъэныкъуэкӀэ къэушыныгъэ къэхъуащ, нэхъыбэу Вюртембергым; ахэр щагъэхьэзабым, унагъуэ щэ бжыгъэхэр Россием и ипщэ лъэныкъуэмкӀэ Ӏэпхъуащ, а хъыбарыр илъэс куэд ипэкӀэ абы Ӏэпхъуа я лъэпкъэгъухэм яхаӀуэтащ. Пасторхэм я члисэхэр зэхуащӀа нэужь, зы-тӀу фӀэкӀа мыхъуу, цӀыхухэм унэхэм я „сыхьэт“ зэхуэсхэр щащӀырт, икӀи цӀыху щэ бжыгъэхэр фӀэщхъуныгъэм хыхьащ. А зэманым я щыщхэм щэбэтым теухуауэ къэпщытэныгъэ ящӀырт, ауэ зыми япэу къыхуимыӀуатэм ар зэхэхуащ. Урыс мэкъумэшыщӀэ гуэр „сыхьэт зэхуэсым“ и фӀэщхъуныгъэм хэхащ, итӀанэ русхэм я щыӀэныгъэм а лэжьыгъэр къигъэувэжащ. Аращ нобэ „Штундист“ зыфӀаща зэщӀэхъееныгъэшхуэр къызэрыхъуар, ар Сибирым и нэхъ жыжьэ щӀыпӀэмрэ Закавказьемрэ нэс зэфӀэкӀыныгъэ зэредзэ».
GSAM 103.11891 июль 31-м Къэпщытэныгъэрэ хъыбарзехьэрэ-м пастор Конради Австралием и къуэш Шэхэ теухуа псалъэ къигъэлъэгъуащ. Ар и гугъу ищӀэм щыгъуэ Силезиэм дэс щытащ, и зэманым и ӀыхьэкӀэ немец евангелист цӀэрыӀуэ Госнер адэжь и унэ миссием хэлэжьыхьырт. Къуэш Шэхэ къыхуиӀуатэу Келбер и тхылъым теухуа мыпхуэдэ псалъэхэр къигъэлъэгъуащ:
GSAM 103.2«1836 гъэм иужь, е Бенгел и къебжэкӀыныгъэм и пӀалъэр иуха нэужь, Швейдниц уездым и газетым Зоммерфельдт лӀым и тхылъ щапӀэм къыхэкӀыу, Л. Хенри Келбер и тхылъ теухуа хъыбар къыщтащ. Тхылъыр 1843рэ 1844рэ гъэхэм къэхъуну щыта Ӏуэхугъуэ инрэ гуфӀэгъуэрэхэм теухуат. Тхылъым и цӀэ пэжыр сигу къэкӀыжкъым; тхылъыр къэдгъуэтри, 1839–40 гъэхэм Ӏуэхум щӀэупщӀэ цӀыху зыбжанэм я гъусэу, бжэр зэхуэщӀауэ, абы деджащ. Тхылъым Даниелымрэ Апокалипсисымрэ Маттэ 24-мрэ къыхэкӀыу кӀэухыр нэхъ къэсыхьауэ зэрыщытар къигъэлъэгъуащ, икӀи а зэманым зэрынэсар къэзыгъэлъэгъуэ къебжэкӀыныгъэ таблицэ хэтт».
GSAM 103Великобританием и хъыбар
GSAM 103.3«Гъэ мин» зи цӀэ английскэ тхылъым мыпхуэдэу къагъэIуатэ: «Англие члисэм и дин лэжьакӀуэ щиблым ЩэхужакӀуэм къызэригъэзэжынум и макъыр ягъэӀурт». А зэманым и дин лэжьакӀуэ нэхъ зэфӀэкӀ зиӀэхэм щыщхэм адвентист доктринэр Англием 1840 гъэм къыщыщӀэдзауэ 1844 гъэм нэс щагъэӀуащ. Абыхэм я цӀэр къэтщӀынущ: Бикерстет, Биркс, Брукс, Брок, Хабершон, Плин, Фремантл, Натан Лорд, МакНейл, Уинтерс, Каммингс, Дж. А. МакКол, D.D., доктор Нисбет, дин лэжьакӀуэ А. Даллас, M.A. [«Иерусалимым феплъ» зи цӀэ и тхылъым и напэкӀуэцӀ 114-м Маттэ 24-м и притчэр мы щӀэблэм хуигъэзащ], Бёрджесс, Роутон, Ганнер, Баркер, Бонэм, Дилтри, нэхъыбэ.
GSAM 104Голландием и хъыбар
GSAM 104.1ЕтӀуанэ къэкӀуэгъуэм и доктринэр Голландием Хентзепетер щигъэӀуащ; ар зэманым къэралым и нэхъ лъэщ дин лэжьакӀуэу зэрыхуэдэу жаӀэрт. Гаагэм и къэралым и музейм и къулыкъушхуэм щытащ, пащтыхьым и унафэкӀэ. 1844 июным тхылъ тедзапӀэм и редакторым жэщ ныкъуэм къэӀуа макъ-м и тхакӀуэ деж письмоу итхым, ар мыпхуэдэу жиӀащ: гум къинэжын пщӀыхьэпӀэ гуэрым къыхэкӀыу а Ӏуэхум япэу гу лъитащ. Тхылъ ЛъапӀэхэм къыщӀихуауэ еджэжащ, 1830 гъэм доктринэр къызэрыгъэлъэгъуа тхылъ цӀыкӀу тредзащ. 1841 гъэм дунейм и кӀэухым теухуа тхылъ цӀыкӀу къыдэкӀащ. А письмом ар жиӀащ Уильям Миллер-рэ адрейхэмрэ Мэссихьым и къэкӀуэгъуэр нэхъ къэсыхьауэ щӀыӀуатэу зэрыщытам и япэ хъыбарыр 1842 гъэм Америкэм къикӀыу Голландием къэкӀуа лӀым епсэлъэу къигъэнауэ зэрыкъэхъуарщ.
GSAM 104Татарым и хъыбар
GSAM 104.21821 гъэм дыдэми Зиусхьэным и къэкӀуэгъуэм и доктринэр Татарым фӀэщхъунрэ егъэджэнрэ щӀыӀуатэу щытащ. А зэманым Ирландием къэхъуа миссионер гуэр а къэралым къыщӀэшащ, татар дин лэжьакӀуэ гуэрым абы еупщӀащ: «Мэссихьыр етӀуанэу дапщэщ къэкӀуэжынур?» Миссионерым жэуап иритащ абы теухуауэ зыри зэримыщӀэр. Библием и егъэджэныгъэхэр ягъэщӀэну къэкӀуа миссионерым апхуэдэ жэуап къызэритам дин лэжьакӀуэр хуабжьу игъэщӀэгъуащ, икӀи «Библиэ зиӀэ дэтхэнэри ар къызэрыгурыӀуэн хуейщ» жиӀащ. Дин лэжьакӀуэм и гугъэ къигъэлъэгъуащ: Мэссихьыр 1844 гъэм и гъунэгъукӀэ къэкӀуэну и гугъэщ. Мы Ӏуэхур Ирландскэ журналым (1821) итщ.
GSAM 104Америкэм, Индостаным, Европэм я хъыбар
GSAM 104.3Адвентист тхылъ цӀыкӀухэр, 2 том, напэкӀуэцӀ 135, 1844 гъэм, Англием и Моурант Брок мыпхуэдэу жиӀащ:
GSAM 105.1«ЩэхужакӀуэр гъунэгъуу къэгъэзэжыну щыгугъхэр икӀи гъэунэхуныгъэ макъыр зыгъэӀухэр Великобританием и закъуэу щыӀэкъым; Америкам, Индостанымрэ Европэм и къэралхэмрэ аращ. Америкэм псалъэм и дин лэжьакӀуэ щищ хуэдизым „пащтыхьыгъуэм и мы хъыбарыфӀыр“ ягъэӀу; мы къэралым Англие члисэм и дин лэжьакӀуэ щибл хуэдизми а макъ дыдэр ягъэӀу».
GSAM 105Дунейм и портхэр псоми
GSAM 105.2Нью-Йорк штатым и Сенека-Фолс къалэм дэс Е. Р. Пинни, адвентист доктринэр Ӏуэтэным и гъащӀэр езыта баптист дин лэжьакӀуэ, «Маттэ 24-м и къэгурыгъэӀуэныгъэ» тхылъым и напэкӀуэцӀ 8, 9-м мыпхуэдэу жиӀащ:
GSAM 105.3«1842 гъэм дыдэми, етӀуанэ къэкӀуэгъуэм теухуа тхылъ цӀыкӀухэр Европэм, Азием, Африкамрэ Америкэмрэ миссионер станцэ псом къагъэшащ, Роки-Маунтинс я бгым и пэщӀэджрэ и ужьэджрэ. Ди кхъухьхэм я капитанхэмрэ матросхэмрэ жаӀащ: хъыбарыр япэу къыщимыщта порт щыӀэкъым, икӀи абы теухуауэ куэдрэ абыхэм яупщӀыхь».
GSAM 105Хъыбарыр зыӀуатэ минищ
GSAM 105.4Огайо, Зейнсвилл къалэм и пастор Г. У. Митчел, езыр доктринэр щӀыӀуатэу щыта дин лэжьакӀуэ, Ньюарк, Огайо къалэм зэухуэным щыгъуэ, 1894 августым и 8-м, тхакӀуэм мыпхуэдэу жиӀащ: члисэ нэхъыжь Уильям Миллер 1844 сентябрэм МакКоннелсвилл, Огайо къалэм зэухуэным щыгъуэ абы хуиӀуатэжащ, дунейм и щӀыпӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэм щыӀэ дин лэжьакӀуэ минищым я цӀэхэмрэ я адресхэмрэ иӀэу, мыпхуэдэу щӀыӀуатэу: «Тхьэм фыщышынэ, Абы щӀыхь хуэфщӀ; сыт щхьэкӀэ жыпӀэмэ и хьэкум сыхьэтыр къэсащ». Абыхэм я нэхъыбэр Ищхъэрэ Америкэмрэ Великобританиемрэ щыӀэт.
GSAM 105.5Уильям Миллер а «макъым» и зэредзэным теухуауэ мыпхуэдэу жиӀащ:
GSAM 105.6«Дунейм и лъэныкъуэ къэс зы е тӀу хъыбарыр яӀуэтащ, икӀи зэманым теухуауэ псори зэгурыӀуэщ: Азием Вольф; Англием щыщу щыта Ирвинг; Шотландием Мейсон; Южнэ Каролинам Дэвис; мыбдежым дин лэжьакӀуэ куэд, хъыбарыр къагъэIуатэу щытащ е иджырэ щӀыӀуатэ».11
GSAM 106Хатчинсон и Иляс и макъ псоми къагъэшащ
GSAM 106.11837 гъэм члисэ нэхъыжь Р. Хатчинсон Англием къыхэкӀыу Канада къэралым Уэслиан миссионер хъуащ. КӀэухым Монреаль къалэм щӀысащ. Хамэ къэралхэм цӀыху куэд щицӀыхурт. 1843рэ 1844рэ гъэхэм Иляс и макъ зи цӀэр газет къыдэкӀащ; абы адвентист доктринэр къигъэлъэгъуащ. Хамэ къэралхэм кӀуэ кхъухьхэм тыншу нэсыну Ӏэмал иӀэти, и газетхэр пакет инхэм илъу, почтэм ахъшэ имыту игъэхьын хуитти, ахэр куэду дунейм и лъэныкъуэ псоми игъэхьащ. Езыри жиӀащ, я газетхэр Нова-Скотием, Нью-Брансуикым, Ньюфаундлендэм, Англием, Ирландием, Шотландием, Уэльсым, Францием, Германием, Константинополым, Римым, Великобританием и къэралымрэ и колониэхэмрэ псоми къызэригъэшауэ.
GSAM 106Сандвич (Гавай) островхэм
GSAM 106.21843 октябр 12-м жэщ ныкъуэм къэӀуа макъ-м Кауи островым и Калоа къалэм дэс фыз О. С. Бёрнэм и письмо щытащ. Ар и щхьэгъусэм и гъусэу а къалэм еджапӀэм егъэджакӀуэхэу щылажьэрт. Абыхэм доктринэр къащтэри, а островхэм къагъэIуатэу щытащ, икӀи фӀэщхъуныгъэ зиӀэ гуп гуэр абыхэм я гъусэу Тхьэм щӀэлъэӀурт.
GSAM 106Хъыбарыр Иоанн Псыхэзыгъапсэм и хъыбарым хуэдэу зэрыщытар
GSAM 106.3Аращи, адвентист доктринэр Тхылъ ЛъапӀэм абы теухуауэ щыӀэ бегъымбарыгъэхэр игъэзэщӀэну хурикъуу къагъэIуатэу зэрыщытар долъагъу.
GSAM 106.4Мэссихьым япэу къэкӀуэнур къигъэбэлджылыну щыта хъыбарыр бегъымбар Ишая мыпхуэдэу жиӀащ: «Къумым джэ макъ къыщӀолу: Зиусхьэным и гъуэгур хуэфгъэхьэзыр, къумым ди Тхьэм и гъуэгур захуэ хуэфщӀ. Дэтхэнэ къуэладжэри тафэ хъунущ, дэтхэнэ бгыри Iуащхьэри лъахъэщэ хъунущ; гъуэгу нэщӀэщашэхэр занщӀэ хъунущ, гъуэгу кумблэмбхэр джафэ хъунущ; Зиусхьэным и щӀыхьыр къызэӀуахынущ, цӀыху псоми зэгуэту ялъагъунущ, сыт щхьэкӀэ жыпӀэмэ Зиусхьэным и псалъэщ».12 Мы бегъымбарыгъэр Иоанн и лэжьыгъэм щыгъэзэщӀащ: «Иоанн Псыхэзыгъапсэр Иудеем и къумым хъыбарыр щиӀуатэу жиӀэрт: Тобэ къэфхьыж, сыт щхьэкӀэ жыпӀэмэ уафэм и пащтыхьыгъуэр гъунэгъу хъуащ».13
GSAM 107.1А лӀым, и закъуэу, Иудей къэрал закъуэм мазэ хыкӀэ щылэжьэу, мы бегъымбарыгъэ телъыджэр игъэзэщӀащ. Мы бегъымбарыгъэм Иоанн и лэжьыгъэр зэманкӀэ, щӀыпӀэкӀэ гъунапкъэ иӀэу ищӀащ; етӀуанэ къэкӀуэгъуэм теухуа бегъымбарӀуатэхэр апхуэдэкъым, сыт щхьэкӀэ жыпӀэмэ а лэжьыгъэр «макъ инкӀэ» дуней псом щӀэӀуатэн хуейти.
GSAM 107.2Мыбдежым къэтхьа Ӏуэхугъуэхэм я нэхукӀэ еплъмэ, къэкӀуэгъуэм теухуа бегъымбарӀуатэхэр зэфӀэкӀыу къэхъуам нэхъ пэжу гурыӀуэгъуэщ. Тхьэм и зэман къэсыхьащ инжыр жыгым и притчэр къагъэIуатэну, япэ мелыӀычым и хъыбар япэу къагъэIуатэну, икӀи къэралхэмрэ лъэпкъхэмрэ бзэхэмрэ псоми нэс макъыр къагъэбэлджылыну и лӀыкӀуэхэр къигъэувэжащ.
Notes
- Матфей 24:32-35. ↩
- Рим 10:14, 15. ↩
- Матфей 24:29, 30. ↩
- Матфей 24:29. ↩
- Марк 13:24. ↩
- «Реформацэм и тхыдэ», 8-нэ тхылъ, 1-нэ Ӏыхьэ, 2, 3-нэ абзацхэр. ↩
- А тхылъ дыдэм, 12-нэ тхылъ, 3-нэ Ӏыхьэ, 10-нэ абзац. ↩
- А тхылъ дыдэм, 18-нэ тхылъ, 2-нэ Ӏыхьэ, 12-нэ абзац. ↩
- Члисэм и макъ, напэкӀуэцӀ 343. ↩
- Вольф и Бохарэм и миссир. ↩
- Уильям Миллер и лекциехэр, напэкӀуэцӀ 238, 1843. ↩
- Ишая 40:3–5. ↩
- Маттэ 3:1, 2. ↩