БетӀер 7 — Хабар хехго тӀибитӀи
GSAM 126.1«Ва дида вихьана зобалъаса гъоркье рещтӀунев цоги къуватав малаик, накӀкӀуца сверун ккурав. Гьесул бетӀералда тӀад нур букӀана; гьесул гьумер бакъ гӀадаб букӀана, гьесул бохалги цӀаялъул хӀубал гӀадал рукӀана. Гьесул кодоб букӀана рагьараб гьитӀинаб тӀехь. Гьес жиндирго квараб бох ралъдалда тӀадги, квегӀаб бох ракьалда тӀадги лъуна, ва гъалбацӀ гъулгъудулеб гӀадин кӀудияб гьаракьалъ ахӀана. Гьев ахӀараб мехалъ, анкьго зоб гъугъаялъул гьаркьал рагӀана.... Ва дида ралъдалда тӀадги ракьалда тӀадги чӀун вихьарав малаикас жиндирго квер зобалде борхана. Гьес гӀумруялъул ахир гьечӀев, зобги гьениб бугебщинабги, ракьги гьелда бугебщинабги, ралъадги гьелъуб бугебщинабги бижизабурав Аллагьасул цӀаралъ гӀагьду гьабуна: хадуб заман букӀинаро; амма анкьабилев малаикасул гьаракь рагӀулел къоязда, гьес сур пузе байбихьараб мехалъ, Аллагьасул балъголъи тӀубала, Гьес Жиндирго хъулухъчагӀи — аварагзабазда лъазабухъе.»1
GSAM 126Малаик — гӀадамазул чапарзабазул гӀаламат
GSAM 126.2Цебего бихьизабухъе, рохелалъул хабар бицине гӀадамазда тӀад къан буго, ва БетӀергьанас гьеб хӀалтӀуе Жиндирго баркат кьезе рагӀи кьун буго «дунялалъул ахиралде щвезегӀан».2 Гьединлъидал гьаб хабар бачунев малаик ракьалда ругел гӀадамазда бицине кколеб заманалъул хабаралъул гӀаламатлъун вукӀине ккола. Хабар «рагьараб» тӀехьалдасан лъазабула; гьелъ баянго бихьизабула, цебе гьеб рагьун букӀинчӀолъи. Гьал чапарзаби Аллагьасул цебе къадруял руго: Аллагьасул гӀагьдуялъул гӀаламатлъун бугеб «нур» гьезда тӀад буго, ва гьел Аллагьасул кӀодолъиялъул канлъиялъ сверун чӀун руго, кинабго бижизабурав Аллагьасул ихтияралдалъун хабар бицун. Гьаниб лъазабулеб жо буго заманалъул хабар: цебе гьеб «мугьру чӀван» букӀана, гьанже гьеб «рагьараб» тӀехьалдасан бицунеб буго.
GSAM 127.1Цересел бутӀабазда тасдикъ гьабун букӀана, халгьабун гьабулеб судалде бачунеб кӀудияб авараглъиялъул заман — 2300 къо — лъугӀиялъул хӀакъалъулъ канлъи кьезе кколеб мех БетӀергьанас лъазабун букӀин. Лъай цӀикӀкӀине бугилан бицараб жо тӀубана, Гьес гьеб канлъи загьир гьабурал гӀемерал гӀадамал рахъинариялдалъун. Гьединго Гьес «инжиралъул гъотӀол мисал» малъизе кколеб мехги лъазабуна: гьебго мехалъ ва гьебго бакӀалда Жиндирго малъухъаби рахъинаруна, гьеб мисал дунялалда бицине. Гьединго битӀун Гьес лъазабун букӀана заманалъул хабар кӀудияб ахӀиялде щвезе кколеб мехги, ва гьебги гьединабго битӀлъиялда тӀубана.
GSAM 127ТӀоцебесеб хабаралъул кӀудияб ахӀи
GSAM 127.2Гьаб лъазабиялъул кӀудияб ахӀи кинаб мехалъ букӀине кколебали абураб суал кӀвар бугеб жо буго. Гьаниб гьеб анлъабилеб ва анкьабилеб сур пуялда гьоркьоб лъун буго. Гьеб бихьизе кӀола, мукъадасаб хъвай-хъвагӀаялда жаниб гьеб бугеб бакӀалдасан гуребги, хабаралъулго рагӀабаздасанги: «Анкьабилев малаикасул гьаракь рагӀулел къоязда, гьес сур пузе байбихьараб мехалъ, Аллагьасул балъголъи тӀубала, Гьес Жиндирго хъулухъчагӀи — аварагзабазда лъазабухъе». Гьеб буго шек гьечӀеб нугӀлъи: гьаб хабаралда лъазабулеб заман анкьабилеб сур пуялде щвезегӀан бачуна.
GSAM 127КӀудияб ахӀиялъул заман
GSAM 127.3Анкьабилев малаикас сур пуараб мехалъ, нилъеца цӀалула: «Зобалда Аллагьасул храм рагьана, ва Гьесул храмалда жаниб бихьана Гьесул васияталъул сандукъ».3 Ракьалда букӀараб мукъадасаб бакӀалъул хъулухъалда, сандукъ жаниб бугеб рукъ — бищунго мукъадасаб бакӀ — соналъ цо нухалъ гурони рагьулароан. Гьеб букӀунаан мунагьал тӀаса лъугьинарулеб къоялъ, мунагьал тӀагӀиназаризе, ай мукъадасаб бакӀ бацӀцӀад гьабизе. МасихӀица гьабулеб гьаб бацӀцӀад гьабиялъул хӀалтӀи кколеб мехалъул аварагзабаз бицун буго: гьеб буго 2300 къо лъугӀулеб мех.4 Гьединго абун буго, анкьабилев малаикас сур пуараб мехалъ, зобалъул гьаркьаз абулеблъи: хваразе суд гьабизе заман щун буго.5
GSAM 128.1«Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал» абураб тӀехьалъул 10 бетӀералда бугеб гьаб авараглъиялъул гӀаламаталъ бихьизабула гьаб хабар «кӀудияб гьаракьалъ», ахиралда «гъалбацӀ гъулгъудулеб гӀадин», тӀибитӀизе кколеб мех. Гьаб авараглъиялда рекъон, хабар жиндирго «кӀудияб ахӀиялде» щвезе кколеб заман анлъабилеб сур пуялъул ахиралдаса мукъадасаб бакӀ бацӀцӀад гьабиялде бачунеб авараглъиялъул заманалъул ахиралде щвезегӀан буго; цогидаб къагӀидаялъ абуни, 2300 къоялъул ахиралде щвезегӀан. ТӀоцересел ункъго сурал тӀубана готазул, вандалазул, гунназул ва цогидазул рагъазда, гьез бакътӀерхьул Рим анцӀго бутӀаялде, яги пачалихъалде, бикьараб мехалъ.
GSAM 128Щуабилеб сур
GSAM 128.2Щуабилеб суралъ бихьизабула ислам лъугьин, гьелъул гӀемерал мекълъаби гӀадаб накӀкӀгун; амма хасго гьелъ бихьизабула «щуго моцӀалъул» заман, ай «гьезда тӀад пача вукӀараб» мехалдаса хӀакъикъиял 150 сон. 1299 соналъул июлалъул 27 къоялъ Османазул империя гӀуцӀарав Осман Никомедиялъул ракьалде лъугьана. Гьеб мехалдаса 1449 соналъул июлалъул 27 къоялде щвезегӀан, щуабилеб сур пуялъул 150 соналъ, османаз Рималъул бакъбаккул империялъе тӀад балагьал рачунаан ва гьеб «гӀазаб кьолеб» букӀана. Гьеб мехалъ туркал жидерго аскаразгун Константинополь шагьаралдего данде рачӀана, рагъулъ туманкӀул хер хӀалтӀизабун. Тарихчи Гиббоница бицунеб букӀана, гьезул цо цӀакъ бакӀаб топ цӀазе 60 оц къваригӀун рукӀанилан. Гьеб топалдаса гьез Константинополалъул къадазде кӀудиял гамачӀал речӀчӀизарулаан.
GSAM 128Анлъабилеб сур пуялъул ахир
GSAM 128.3Гьеб мехалда гӀагарлъун Иоанн Палеолог хвана, тарихчагӀаз греказул ахирисев императорилан хъвала гьев. Пачаясул тахалъул битӀарав варис Константин Декозес вукӀана. Амма абула, жиндие данде гьаб рагъ бачунев турказул султӀан Амурадихъа хӀинкъиялъ гьев тахалде вахине Амурадихъа изну тӀалаб гьабизе лъугьанилан. Гьединаб иш тах турказухъе кьеялъе релълъараб букӀана. ХӀакъикъаталдаги, дагьаб заманалдасан османаз Константинополь шагьарги Рималъул бакъбаккул империяги босана. Гьедин гьез цебе «гӀазаб кьолеб» букӀараб империя пачалихъалъул рахъалъ «чӀвана». Гьез гьеб «цо сагӀталъ, цо къоялъ, цо моцӀалъ ва цо соналъ» «чӀвазе» кколеб букӀана.
GSAM 129.1Гьеб авараглъиялъул заманлъун босани, цо къоялъ цо сон бихьизабулеблъун рикӀкӀани, кигӀанаб заман лъугьунеб? ХӀисаб гьаби бигьаяб буго: цо сон — 360 къо, яги сон; цо моцӀ — 30 къо, яги сон; ва цо къо — цо сон. Кинабго цадахъ 391 къо, яги хӀакъикъаталда 391 сон, лъугьуна. СагӀат къоялъул 24 бутӀаялъул цо бутӀа бугиналъ, гӀаламатлъун гьелъ моцӀалъул бащад, яги 15 къо, бихьизабула. Гьединлъидал бакъбаккул Рималъул ракьалда исламалъул эркенаб хӀакимлъиялъул тӀолабго заман 391 сон ва 15 къо букӀине ккола. Гьеб 1449 соналъул июлалъул 27 къоялда тӀад жубани, анлъабилеб суралда гъоркь лъазабухъе, турказул эркенлъиялъул ахир 1840 соналъул августалъул 11 къоялде ккола.
GSAM 129Доктор Джозайа Литчица Османазул империя биххизе бугилан цебеккун бицуна
GSAM 129.21838 соналъ Пенсильваниялъул Филадельфиялдаса доктор Джозайа Литчица Уильям Миллерица бицунеб хӀакъикъат къабул гьабуна ва хабар гӀемерисезда лъазабиялъул хӀалтӀуде гӀахьаллъана. Гьес «Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал» абураб тӀехьалъул анкьго суралъул хӀакъалъулъ газетазда бахъизе макъалаби хӀадуруна. Гьес гьичӀабго шек гьечӀого абуна, анлъабилеб сур пуи лъугӀила ва Османазул хӀакимлъи 1840 соналъул августалъул 11 къоялъ биххилаян. Гьелъ тӀолабго дунялалда бихьизабила, гӀаламатаздалъун бицунеб авараглъиялда цо къоялъ хӀакъикъияб заманалъул цо сон бихьизабулеблъиянги абуна гьес.
GSAM 129.3Диналъул вацазул цо-цоял, гьаб жоялъул рахъалъ гьесулгун божулел рукӀаралги, хӀинкъун тӀуркӀулаан: гьес абухъе «гьеб тӀубачӀони», щиб хӀасил букӀунеб? Амма гьелъ гьев нахъе ккун вукӀинчӀо. Гьес турказул суалалъул хӀакъалъулъ жиндирго пикраби лъазари гьабизе жиндирго къуваталъ кӀолебщинаб гьабуна. ГӀаммаб халкъалъе рахъулел газетаз гьаб суалалъул хӀакъалъулъ гьес абураб жо тӀибитӀизабуна. Иман гьечӀезул жамгӀиятаз жидерго данделъабазда гьаб суал рекӀелъе босуна ва абуна: «Гьав вуго жиндирго рагӀи хӀалбихьиялде лъолев чи. Гьес абухъе гьаб иш лъугӀани, авараглъиялда цо къоялъ цо сон бихьизабулеблъиялъул, 2300 къо гьезулго къадар сонал рукӀиналъул ва гьел 1844 соналъ лъугӀиналъул гьесул рагӀаби шек гьечӀого тасдикъ гьарила».
GSAM 130.1Доктор Литчил кӀалъай басмаялде бахъиялъ киназулго ракӀал рорхизаруна. Гьедин гӀемерал азаргӀаназул бербалагьи Египеталъул паша Мехмет ГӀалидаги турказул султӀанасдаги гьоркьоб ккараб дагӀбаялъул ахиралде буссана. Нус-нусаз абуна: «Докторас абухъе гьаб иш лъугӀани, гьелъ тасдикъ гьабила гӀаламатаздалъун кьураб заманалъе магӀна кьеялда цо къо — цо сон абураб къагӀида, ва ниж Адвентистал лъугьина».
GSAM 130Турказул султӀан Египеталъул пашагун рагъулъ
GSAM 130.21840 соналдаса цебе цо чанго соналъ султӀан Египеталъул паша Мехмет ГӀалигун рагъулъ вукӀана. 1838 соналъ къватӀисел улкабазул элчагӀазул асаралдалъун султӀанасдаги гьесул Египеталда вугев вассаласдаги гьоркьоб рагъ цо заманалъ чӀезабуна. Амма 1839 соналъ рагъул ишал цӀидасан байбихьана. Гьел унеб букӀана, ахиралда султӀанасул ва Мехметил аскарал цо кӀудияб рагъда дандчӀвана. Гьениб султӀанасул аскар тӀубанго гъурун лъугӀизабуна, ва гьесул рагъулаб гамабазул флоти Мехметица босун Египеталде бачана. СултӀан гьедигӀан къуват гьечӀев лъугьун вукӀана, августалда рагъ цӀидасан байбихьараб мехалъ, цебе къуватаб букӀараб турказул флоталъул къварилъи бижизабулеб хутӀи жиндихъ букӀараб: бищун кӀудиял рагъул гамабазул кӀиго ва лъабго фрегат. Мехметица гьаб флот султӀанасухъе нахъе кьезе гьичӀабго разилъи кьечӀо. Гьес абуна, къуватал пачалихъаз гьеб жиндихъа босизе хӀаракат бахъани, жинца гьеб бухӀизабилаян. Иш гьаб хӀалалда букӀана, 1840 соналъ Англия, Россия, Австрия ва Пруссия гьоркьоре рачӀун, дагӀба лъугӀизабизе къотӀи гьабураб мехалъ. Щайгурелъул киназдаго баян букӀана: гьоркьор рачӀинчӀони, Мехмет хехго султӀанасул тахалъул бетӀергьан лъугьине вукӀана.
GSAM 131Цолъарал пачалихъал гьоркьоре рачӀин
GSAM 131.1«СултӀанас цолъарал пачалихъал гьоркьоре рачӀин къабул гьабуна; гьедин жиндирго бокьараб куцалда гьаб суал гьезухъе кьуна. Гьал пачалихъазул данделъи Лондоналда букӀана; гьениб Османазул рахъалдасан тӀубараб ихтияр бугев вакиллъун шейх Эффенди Бей Ликгис вукӀана. Египеталъул пашасухъе кьезе ахирисеб тӀалаб-хъвай хӀадуруна. Гьелда рекъон султӀанас гьесие Египеталда ирсалъе унеб хӀакимлъиги, Суэцалъул ралъдал кӀкӀалахъалдаса Тивериадаялъул хӀоралде щвезегӀан бугеб Сириялъул бутӀаги, Аккаялъул областалъгун цадахъ, гьесул гӀумруялъул ахиралде щвезегӀан кьезе кколеб букӀана. Пашасул рахъалдасан, гьес жинцаго босун рукӀарал султӀанасул цогидал ракьал тезе ва Османазул флот нахъе кьезе кколеб букӀана. СултӀанас кьолеб гьаб рес гьес инкар гьабуни, ункъго пачалихъалъ иш жидерго кверщелалъул гъоркье босизе ва, пашас гьел шартӀал къабул гьаризе, жидеца рекъараллъун рикӀкӀарал цогидал тадбирал хӀалтӀизаризе кколеб букӀана.
GSAM 131.2«Баян букӀана: гьаб ахирисеб тӀалаб-хъвай Мехмет ГӀалил кодоб щварабго, гьаб иш цебесесул [султӀанасул] ихтияралдаса даимго къватӀибе бахъине бугоан. Гьеб мехалдаса гьесул ишазул нух бачи къватӀисел пачалихъазул кодоб букӀине кколеб букӀана.
GSAM 131Авараглъи тӀубана — турказул эркенлъиялъул ахир
GSAM 131.3«СултӀанас Рифат Бей хӀукуматалъул бугӀалъ хьвадулаб гамаалда Александриялде витӀана, ахирисеб тӀалаб-хъвай пашасда лъазабизе. Гьеб гьесул кодоб кьуна, ва гьес гьеб къабул гьабуна 1840 соналъул августалъул 11 къоялъ! Гьебго къоялъ султӀанас ункъго пачалихъалъул элчагӀазухъе хъвай битӀана, пашас тӀалаб-хъваялъул шартӀал тӀуразаризе инкар гьабуни, кинаб тадбир гьабизе бугебали абун гьикъун. Гьез жаваб кьуна: кинабго хӀадурун буго, ва хадуб щиб лъугьинеги бегьулаян абун гьесие пашманлъизе хӀажат гьечӀо. Гьаб къоялъ Османазул хӀакимлъи букӀине кьураб 391 соналъул ва 15 къоялъул заман лъугӀана. СултӀанасул эркенлъи киб букӀараб? — Нахъе ана!»6
GSAM 132.1Гьеб къоялдаса жакъагӀан султӀан гьел пачалихъаз амру гьабухъе хьвадазе тӀад вукӀана. Гьесда жиндирго пачалихъ бутӀа-бутӀаялъ бикьун биххунеб бихьулаан: гьез цоялда хадуб цояб бутӀа жидерго пайдаялъе босулаан.
GSAM 132Халкъалъул авараглъиялде рокьи цӀикӀкӀин
GSAM 132.2Авараглъи гьедин баянго тӀубаялъ халкъалъул ракӀазда кӀудияб асар гьабуна. Гьелъ гӀадамазул тӀубараб ва тӀубалеб бугеб авараглъиялъул хӀакъалъулъ гӀенеккизе бокьи цӀикӀкӀинабуна. Доктор Литчица бицана: 1840 соналъул августалъул 11 къоялдаса хадусел цо чанго моцӀалда жаниб жиндихъе 1000 чиясдаса цӀикӀкӀарал машгьурал иман гьечӀезул кагътал щванилан. Гьезда гьоркьор иман гьечӀезул жамгӀиятазул бетӀергьабиги рукӀана. Жидерго кагътазда гьез бицунеб букӀана, Библиялъе данде гьабулеб рагъ жидеца танилан ва гьеб Аллагьас гӀадамазе загьир гьабураб рагӀилъун къабул гьабунилан. Гьезул цо-цоял тӀубанго Аллагьасде руссана, ва цо чанго чи кӀиабизе вачӀиналъул кӀудияб хӀаракаталда бажари бугел кӀалъазе лъалел гӀадамал лъугьана. Цо-цояз доктор Литчида гьадин абуна: «Нижеца абулаан, авараглъиялъе магӀна кьолез жидерго рагӀаби тасдикъ гьаризе авараглъаби тӀубаялъул тарихалъул ккал чӀварал гьумераздаса рагӀаби рачунилан. Амма гьаб ишалда чӀагол хӀакъал нилъерго беразул цере руго».
GSAM 132.3Анлъабилеб сур пуи лъугӀулебго мехалъ вачӀиналъул хабар «кӀудияб гьаракьалъ» тӀибитӀизе кинаб къагӀидаялъ байбихьарабали бихьизабизе, гьаб хабар бачунеб хӀалтӀулъ гӀахьаллъарав цо чияс дида бицараб лъугьа-бахъин хъвазе буго дица.
GSAM 132.41840 соналъ Нью-Йоркалъул Рочестер шагьаралдаса Э. С. Уильямсица, чадирал ва гамабазул парусал гьариялъул кӀудияб хӀалтӀи бугев чияс, хабар къабул гьабуна. Гьес жамагӀаталъул кӀудиял Миллерги Хаймзги Рочестералде рачӀаян ахӀана, гьеб шагьаралъул азаргӀан гӀадамазда кӀалъазе. Гьез жаваб кьуна, гӀадамал жанире росулеб гӀатӀидаб зал босизе кколеб гӀарац жидеехъ гьечӀилан. Гьес абуна: «Дихъ 120 фут диаметралъул горгоб чадир буго. Дица гьеб чӀезабила, чӀезе бакӀалги лъела, гьелъухъги валагьила — гӀарац босичӀого. РачӀа, хабарги бице». «Гьел рачӀана, — абуна гьес дида, — амма гӀенеккизе рачӀаразул бащадаб бутӀаги чадиралда жанибе босизе кӀвечӀо. Гьединлъидал дица 40 футалъул бутӀа гьоркьоб жубана ва чадир 160 × 120 футалъул къадаралде кӀудияб гьабуна. Гьаб чадир гӀадамазул къойилго цӀолаан, ва къватӀир, гьелъул гӀагарда, нус-нус чи цоцазда гӀагарлъун чӀолаан. Киназего бокьун букӀана рагӀуда гӀенеккизе».
GSAM 133Нус-нус чияс хабар лъазабула
GSAM 133.1ЦӀикӀкӀунеб бокьиялъе жаваб кьезе кӀудиял чадирал хӀалтӀизарулаан, ва риидал рохьил гъутӀбузда гьоркьор данделъаби гьарулаан. Хасало бищун кӀудиял цо-цо жамагӀатазул минабиги гӀаммаб халкъалъул залалги хӀалтӀизарулаан; гьел киналго гӀенеккизе рокьулел гӀадамазул, жидер ресалъ кӀоледухъго, цӀун рукӀунаан. 1840 соналдаса цебе жамагӀаталъул кӀудияв Миллер хабар бициналъулъ «цохӀо гӀадин» вукӀана; гьанже гьев гьедин хутӀичӀо. Гьесда 300 чиясда гӀагарлъун жубана, халкъалда 2300 къоялъул заман лъугӀиялъул бицине ва «Хадуб заман букӀинаро!» ва «Гьесул судалъул сагӀат щвана!» абураб ахӀи гьабизе. Гьедин нилъеда бихьула, хабар тӀолабго дунялалда тӀибитӀизе БетӀергьанасул заман щвараб мехалъ, Гьесул рагӀи тӀубараблъи, ва миллионазул ракӀал гьеб ахӀуда гӀенеккизе бокьиялъ рорхараблъи.
GSAM 133.2Америкаялъул хӀаракаталъул хӀакъалъулъ битӀараб букӀараб жо цогидал улкабаздаги битӀараб букӀана. 1840 соналдаса байбихьун, жидерго басмаял тӀибитӀизарулел дагьал гӀадамазул бакӀалда, къо-къоял гӀадамал цере рахъана, гьаб ахӀи бицине. Англиялда цо Англиялъул жамагӀаталъулго 700 диналъул хъулухъчияс хабар бицунеб букӀана; гьебго хӀалтӀулъ гӀахьаллъулел цогидал къо-къоял гӀадамазул бицинчӀого. Дунялалъул къоялдаса цӀикӀкӀарал аслиял батӀи-батӀиял халкъазда гьоркьоб хабар гьединаб хӀаракаталдалъун унеб букӀана, гьелъухъ ралагьулез абулеб: «Гьал гӀадамал кутакабго ракӀ бацӀцӀад гьабун гьаб ишалда тӀад чӀун руго».