Orí 17 — Òtítọ́ Tí Ó Tẹ̀síwájú Lábẹ́ Ìṣòro
GSAM 265.1“Gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́-àgùntàn ṣe ń wá agbo rẹ̀ ní ọjọ́ tí ó wà láàárín àwọn àgùntàn rẹ̀ tí a fọ́ ká; bẹ́ẹ̀ ni èmi yóò wá àwọn àgùntàn mi, èmi yóò sì gbà wọ́n là kúrò ní gbogbo ibi tí a ti fọ́ wọn ká ní ọjọ́ kurukuru àti òkùnkùn.”1
GSAM 265.2Àwọn tí, títí dé àkókò yìí (1847), ti gba Ìhìn áńgẹ́lì kẹta, jẹ́ aláìní nínú ọrọ̀ ayé yìí, nítorí náà wọn kò lè ṣe púpọ̀ nípa owó fún ìtẹ̀síwájú Ìhìn náà. Alàgbà White àti aya rẹ̀, àti Alàgbà Bates, rí ìjẹ́pàtàkì iṣẹ́ ara ẹni láàrín àwọn arákùnrin tí a fọ́ ká, àti pé ó ṣe pàtàkì láti pèsè ohun ìkàwé tí a ó fi sí ọwọ́ àwọn ènìyàn, gẹ́gẹ́ bí ìrànlọ́wọ́ láti darí wọn sí ìmọ̀ òtítọ́. Alàgbà Bates rí ìrànlọ́wọ́ púpọ̀ nínú fífi ọ̀ràn Ọjọ́ Ìsinmi hàn nípasẹ̀ ìwé kékeré rẹ̀ lórí kókó náà, bí ó ṣe ń lọ sí àwọn ibi ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àti nípasẹ̀ pípin ìwé náà káàkiri nípasẹ̀ ìfìránṣẹ́. Ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìfaradà tó pọ̀ jù.
GSAM 265Ìrúbọ Arábìnrin Ọ̀dọ́ kan fún Òtítọ́
GSAM 265.3Nígbà kan, níwọ̀n bí kò ti ní owó láti san owó ìrìnàjò rẹ̀, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ bẹ̀rẹ̀ sí í rìn ẹsẹ̀ láti Massachusetts sí New Hampshire. Ní àkókò náà, ó gba lẹ́tà kan láti ọ̀dọ̀ arábìnrin ọ̀dọ́ kan tí ó ti gba iṣẹ́ ilé ní owó dọ́là 1 lọ́sẹ̀, kí ó lè ní ohun kan láti fi ràn iṣẹ́ náà lọ́wọ́. Lẹ́yìn tí ó ṣiṣẹ́ ọ̀sẹ̀ kan, ó wú u lórí gidigidi pé Alàgbà Bates nílò owó, ó sì lọ bá agbanisíṣẹ́ rẹ̀, ó gba owó rẹ̀ ṣáájú, kí ó lè fi dọ́là 5 ránṣẹ́ sí i lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Pẹ̀lú èyí, ó san owó ìrìnàjò rẹ̀ sí New Hampshire ní ọkọ̀ ìrìnàjò gbogbo ènìyàn. Ní gbogbo ibi tí ó dé, ó ní ìpàdé rere, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀mí sì gba òtítọ́.
GSAM 266Ṣíṣe Ilé Pẹ̀lú Ohun Èlò Tí A Yá
GSAM 266.1Láti fi ẹ̀mí ìrúbọ tí ó ń ṣàkóso àwọn aṣáájú ìbẹ̀rẹ̀ nínú ìhìn yìí hàn, a ṣàkíyèsí ohun tí ó tẹ̀lé láti inú àlàyé Mrs. White nípa ipò wọn ní ìgbà òtútù ọdún 1847-48, nígbà tí wọ́n ń gbé nínú àwọn yàrá ilé ńlá S. Howland ní Topsham, Maine, níbi tí wọ́n ti fi ohun èlò tí a yá ṣe ilé:—
GSAM 266.2“A jẹ́ aláìní, a sì rí àkókò líle. Ọkọ mi ń ṣiṣẹ́ láti gbé òkúta lórí ojú irin, èyí tí ó wọ awọ ara àwọn ìka rẹ̀ títí tí ó fi ya, ẹ̀jẹ̀ sì bẹ̀rẹ̀ sí í jáde ní ọ̀pọ̀ ibi. A ti pinnu pé a kì yóò gbẹ́kẹ̀ lé ẹlòmíràn, ṣùgbọ́n a ó ṣe ìpèsè fún ara wa, kí a sì ní ohun tí a lè fi ràn àwọn ẹlòmíràn lọ́wọ́. Ṣùgbọ́n a kò rí ìbùkún. Ọkọ mi ṣiṣẹ́ takuntakun, ṣùgbọ́n kò lè gba ohun tí wọ́n jẹ̀ sí i fún iṣẹ́ rẹ̀.”
GSAM 266Alàgbà White Ń Gé Igi Fún Iná
GSAM 266.3“Ọkọ mi fi iṣẹ́ ojú irin sílẹ̀, ó sì mú àáké rẹ̀ lọ sínú igbó láti gé igi fún iná. Pẹ̀lú ìrora tí kò dáwọ́ dúró ní ẹgbẹ́ rẹ̀, ó ṣiṣẹ́ láti òwúrọ̀ kùtù dé ìrọ̀lẹ́ láti rí owó bíi senti 50 fún ọjọ́ kan. Ìrora líle máa ń dá a lórí láti sùn ní alẹ́. Laipẹ́ a gba àwọn lẹ́tà láti ọ̀dọ̀ àwọn arákùnrin ní àwọn ìpínlẹ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, tí wọ́n ń pè wá láti wá bẹ̀ wọ́n wò; ṣùgbọ́n níwọ̀n bí a kò ti ní ohun ìní láti kó wa kúrò ní ìpínlẹ̀ náà, ìdáhùn wa ni pé ọ̀nà náà kò tíì ṣí sílẹ̀ fún wa.”
GSAM 266.4“Arákùnrin Chamberlain ti Connecticut rán wa lẹ́tà, ó ń rọ̀ wá láti lọ sí Àpéjọ kan ní ìpínlẹ̀ náà. A pinnu láti lọ bí a bá lè rí ohun ìní. Ọkọ mi bá agbanisíṣẹ́ rẹ̀ ṣe ìṣírò, ó sì rí i pé dọ́là mẹ́wàá ni wọ́n jẹ̀ sí i. Pẹ̀lú ìdajì owó yìí ni mo fi ra aṣọ tí a nílò gidigidi, lẹ́yìn náà ni mo tún ẹ̀wù òtútù ọkọ mi ṣe, mo sì ń fi abulẹ̀ mọ́ abulẹ̀, tó fi ṣòro láti mọ aṣọ ìpilẹ̀ṣẹ̀ nínú àwọn apá rẹ̀. Dọ́là márùn-ún ló kù fún wa láti lọ sí Dorchester, Mass. Àpótí wa kún fún fẹrẹẹ̀ gbogbo ohun tí a ní lórí ilẹ̀ ayé. Ṣùgbọ́n a ní àlàáfíà ọkàn àti ẹ̀rí ọkàn tí ó mọ́, a sì kà èyí sí ohun tó ga jù àwọn ìtùnú ayé lọ.”
GSAM 267.1“A bẹ̀ sí ilé Arákùnrin Nichols, kí a tó lọ, Arábìnrin Nichols fún ọkọ mi ní dọ́là márùn-ún, èyí tí ó san owó ìrìnàjò wa sí Middletown, Conn. A jẹ́ àlejò ní ìlú náà, a kò sì tíì rí ẹnìkan nínú àwọn arákùnrin ìpínlẹ̀ náà rí. Senti 50 péré ló kù fún wa. Ọkọ mi kò gbójúgbóyà láti lo owó náà láti yá kẹ̀kẹ́ ẹṣin, nítorí náà ó gbé àpótí náà sórí òkè pátákó, a sì rìn lọ láti wá ẹnìkan tí ó ní ìgbàgbọ́ kan náà. Laipẹ́ a rí Arákùnrin Chamberlain, ẹni tí ó mú wa lọ sí ilé rẹ̀.”
GSAM 267Àpéjọ ní Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Àpéjọ yìí wáyé ní Rocky Hill, yàrá ìpàdé náà sì jẹ́ yàrá ńlá kan tí kò tíì parí nínú ilé Arákùnrin Belden. Àyọkà tó tẹ̀lé láti inú lẹ́tà tí Alàgbà White kọ sí S. Howland fún àwọn àlàyé tó fani mọ́ra nípa ìpàdé náà:—
GSAM 267.3“Ọjọ́ 20 Kẹ́rin [1848], Arákùnrin Belden rán kẹ̀kẹ́ rẹ̀ sí Middletown fún wa àti àwọn arákùnrin tí a fọ́ ká ní ìlú náà. A dé ibi rẹ̀ [Rocky Hill] ní nǹkan bí aago mẹ́rin ìrọ̀lẹ́, ní ìṣẹ́jú díẹ̀ sí i ni àwọn Arákùnrin Bates àti Gurney wọlé. A ṣe ìpàdé ní ìrọ̀lẹ́ ọjọ́ yẹn, àwọn ènìyàn bíi mẹ́ẹ̀dógún ló wà. Ní òwúrọ̀ ọjọ́ Ẹtì, àwọn arákùnrin ń wọlé títí a fi tó ẹni bíi àádọ́ta. Kì í ṣe gbogbo wọn ni ó wà nínú òtítọ́ pátápátá. Ìpàdé wa ní ọjọ́ yẹn fani mọ́ra gan-an. Arákùnrin Bates ṣàlàyé àwọn àṣẹ náà ní ìmọ́lẹ̀ tó mọ́, àwọn ẹ̀rí tó lágbára sì tẹ̀numọ́ ìjẹ́pàtàkì wọn. Ọ̀rọ̀ náà ní ipa láti fi ìdí àwọn tí ó ti wà nínú òtítọ́ múlẹ̀, àti láti jí àwọn tí kò tíì pinnu pátápátá dìde.”2
GSAM 267A Pe Wọ́n sí Agbègbè Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Nítorí pípin ìwé kékeré Alàgbà Bates káàkiri láàrín àwọn Adventisti, àwọn ènìyàn ní àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn bẹ̀rẹ̀ sí í pa Ọjọ́ Ìsinmi mọ́. Hiram Edson, ti Port Gibson, N.Y., kọ̀wé sí Alàgbà àti Mrs. White àti àwọn mìíràn, ó ń pè wọ́n láti lọ sí Àpéjọ àwọn Olùpa Ọjọ́ Ìsinmi mọ́ ní Volney, Agbègbè Oswego, ní Oṣù Kẹjọ, 1848. Ó sọ pé àwọn arákùnrin lápapọ̀ jẹ́ aláìní, kò sì lè ṣèlérí pé wọ́n yóò lè ṣe púpọ̀ láti san àwọn ináwó. Alàgbà White ti gba dọ́là 40 gẹ́gẹ́ bí èso iṣẹ́ tí ó ṣe nínú pápá koríko. A lo apá kan nínú rẹ̀ láti ra aṣọ tí a nílò gidigidi, ìyókù sì san owó ìrìnàjò wọn lọ sí Volney àti padà.
GSAM 268.1Àpéjọ yìí ní ìwọ̀-oòrùn New York wáyé nínú ilé kẹ̀kẹ́ ti Ọ̀gbẹ́ni Arnold. Ẹni bíi márùndínlógójì ló wà níbẹ̀, gbogbo àwọn tí a lè kó jọ ní apá ìpínlẹ̀ náà, ṣùgbọ́n ó ṣòro láti rí méjì tí ó fara mọ́ra. Kálukú dúró ṣinṣin fún èrò tirẹ̀, ó ń kéde pé ó bá Bíbélì mu. Gbogbo wọn ń hára gàgà láti gbé èrò wọn ga àti láti wàásù rẹ̀. A sọ fún wọn pé Alàgbà White àti aya rẹ̀ kò wá láti jíjìn bẹ́ẹ̀ láti gbọ́ wọn, ṣùgbọ́n wọ́n wá láti kọ́ wọn ní òtítọ́. Ọ̀gbẹ́ni Arnold gbà pé ẹgbẹ̀rún ọdún inú Ìfihàn 20 ti kọjá, àti pé àwọn 144,000 tí a mẹ́nuba nínú Ìfihàn jẹ́ àwọn tí a jí dìde ní àjíǹde Kristi.
GSAM 268Ọ̀gbẹ́ni Arnold Kọ̀ Lòdì sí Àwọn Ìlànà Ìjọ
GSAM 268.2Bí àwọn àmì ara Oluwa wa tí ń kú ṣe wà níwájú àwùjọ yìí, tí wọ́n sì fẹ́ ṣe ìrántí ìjìyà rẹ̀, Ọ̀gbẹ́ni Arnold dìde, ó sì sọ pé kò ní ìgbàgbọ́ nínú ohun tí wọ́n fẹ́ ṣe—pé Oúnjẹ Alẹ́ Oluwa jẹ́ ìtẹ̀síwájú Ìrékọjá, tí a gbọ́dọ̀ ṣe lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo lọ́dún.
GSAM 268.3Àwọn ìyàtọ̀ èrò àjèjì wọ̀nyí gbé ẹrù wúwo lé Mrs. White. Ó mọ̀ dájú pé Ọ̀gbẹ́ni Arnold wà nínú àṣìṣe, ìbànújẹ́ ńlá sì kún ọkàn rẹ̀, nítorí ó dà bí ẹni pé Ọlọ́run ń gba ẹ̀gàn. Àwọn kan bẹ̀rù pé ó ń kú; ṣùgbọ́n àwọn Alàgbà Bates, White, Chamberlain, Gurney àti Edson gbàdúrà fún un, Oluwa sì fi àánú gbọ́ àdúrà àwọn ìránṣẹ́ rẹ̀, ó sì tún ní agbára. Ìmọ́lẹ̀ ọ̀run bà lé e, kò sì pẹ́ tí àwọn ohun ayé fi sọnù fún un. Nígbà tó wà nínú ipò yìí, a fi àwọn àṣìṣe kan tí àwọn tó wà níbẹ̀ ṣe hàn án, àti òtítọ́ tí ó yàtọ̀ sí àwọn àṣìṣe wọ̀nyí, èyí tó fi hàn pé àwọn èrò tí kò fara mọ́ra wọ̀nyí, tí wọ́n sọ pé ó bá Bíbélì mu, jẹ́ ohun tó bá ìtumọ̀ tiwọn nípa Bíbélì mu nìkan, àti pé wọ́n gbọ́dọ̀ fi àṣìṣe wọn sílẹ̀, kí wọ́n sì darapọ̀ lórí Ìhìn áńgẹ́lì kẹta. Ìpàdé náà parí pẹ̀lú ìṣẹ́gun ńlá; òtítọ́ ṣẹ́gun. Àwọn tí ó di àwọn èrò àjèjì wọ̀nyí mú jẹ́wọ́ àṣìṣe wọn, wọ́n sì darapọ̀ lórí Òtítọ́ òní ti Ìhìn áńgẹ́lì kẹta, Ọlọ́run sì bù kún wọn gidigidi.
GSAM 269Ìran Pẹ̀lú Lílo Bíbélì Ní Ọ̀nà Iyanu
GSAM 269.1Ọ̀gbẹ́ni Alexander Ross, ní Janúárì 4, 1884, fún àkọsílẹ̀ tó tẹ̀lé nípa ìpàdé yìí; ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn 35 tí ó wà ní àpéjọ kékeré yìí. Ó sọ pé:—
GSAM 269.2“Arábìnrin White, nígbà tó wà nínú Ìran wòlíì, dìde dúró, ó sì gbé Bíbélì ìdílé sí ọwọ́ òsì rẹ̀; ìwé náà jẹ́ ìwọ̀n àárín. Bí ó ṣe ń di ìwé tí ó ṣí sílẹ̀ náà mú sókè, láì wo ọ́, pẹ̀lú ọwọ́ ọ̀tún rẹ̀ ó máa ń yí kúrò nínú ẹsẹ̀ kan sí ẹsẹ̀ mìíràn, ó sì máa ń fi ìka rẹ̀ sí ìwé mímọ́, ó sì tún máa ń sọ ọ́. Mo wo ọ̀pọ̀ àwọn ẹsẹ̀ náà láti rí bóyá ó ń tún ẹsẹ̀ tí ó tọ́ka sí sọ. Èmi tàbí ẹnìkan nínú àwùjọ náà wo gbogbo wọn. Nínú gbogbo ọ̀ràn, kì í ṣe pé ó tún ẹsẹ̀ tí ó tọ́ka sí sọ nìkan, ṣùgbọ́n ó ṣe bẹ́ẹ̀ nígbà tí ojú rẹ̀ ń wo sókè, tí ó sì yà sí ọ̀nà òdìkejì sí Bíbélì. Àwọn ìwé mímọ́ wọ̀nyí tí ó tún sọ ni ó bi àwọn ẹ̀kọ́ èké àwọn Olùpa Ọjọ́ Ìsinmi mọ́ tí wọ́n kó jọ ní Volney, ní Oṣù Kẹjọ, 1848, ṣubú, ó sì mú ká darapọ̀ lórí òtítọ́.”
GSAM 269.3Lóòótọ́, ẹni tó bá kò kọ̀ ìṣìnà ẹ̀kọ́ tí a ṣàtúnṣe ní irú ipò bẹ́ẹ̀, pẹ̀lú àwọn ẹsẹ̀ tó ṣe kedere tí a fa yọ láti inú Bíbélì, tí a sì sọ ní ọ̀nà àgbàyanu yìí, gbọ́dọ̀ jẹ́ ẹni tí ó ṣòro láti yí padà. Àwùjọ àwọn Olùpa Ọjọ́ Ìsinmi mọ́ yìí ní Agbègbè Oswego, lẹ́yìn tí a ti ṣàtúnṣe àwọn àṣìṣe wọn báyìí, tí wọ́n sì ti di ọ̀kan lórí òtítọ́, jáde kúrò nínú ìpàdé náà láti tan ìmọ́lẹ̀ sí àwọn ẹlòmíràn. Àbájáde náà fi ẹ̀rí hàn dájú pé iṣẹ́ Ọlọ́run ni. Sátánì máa ń ṣetán láti pín, láti dààmú, àti láti fọ́ ká, nípasẹ̀ gbogbo ọ̀nà tí ó lè lò. “Ọlọ́run kì í ṣe onípilẹ̀ṣẹ̀ ìdàrúdàpọ̀, ṣùgbọ́n ti àlàáfíà, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí nínú gbogbo ìjọ àwọn ènìyàn mímọ́.”3
GSAM 270Àwọn Ọ̀ràn Ìwòsàn Àgbàyanu
GSAM 270.1Lẹ́yìn Àpéjọ tí a mẹ́nuba ṣáájú, a ṣe àwọn ìpàdé ní Madison County, Port Gibson, Port Byron àti ní New York City. Lẹ́yìn àwọn wọ̀nyí ni àpéjọ gbogbogbo kan ní Connecticut. Ní àwọn ibi kan nínú wọn, Oluwa sún mọ́ àwọn ìránṣẹ́ rẹ̀ gan-an, agbára ìwòsàn Oníṣègùn Nlá sì bà lé àwọn aláìsàn ní ìdáhùn sí àwọn àdúrà taratara àwọn ènìyàn rẹ̀, bí wọ́n ṣe tẹ̀lé ìlànà tí a gbé kalẹ̀ nínú Lẹ́tà Jakọbu.4 Àwọn ènìyàn pàápàá tí àwọn dókítà ti pè ní aláìní ìrètí ni a wo sàn kúrò nínú àìsàn wọn. A ti máa ní irú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bẹ́ẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà láti ọdún 1845 wá.
GSAM 270Àwọn Aṣáájú Ìbẹ̀rẹ̀ Farada Ìnira
GSAM 270.2Alàgbà White, nínú Àyẹ̀wò àti Ìkéde ti Fẹ́burárì 5, 1880, nígbà tó ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn ọjọ́ aṣáájú ìbẹ̀rẹ̀ yẹn, sọ pé:—
GSAM 270.3“Nínú iṣẹ́ wa ìbẹ̀rẹ̀, ebi ti pa wá nítorí a kò ní oúnjẹ tó yẹ, òtútù sì mú wá nítorí a kò ní aṣọ tó yẹ. A dá ara wa ní kù sí àwọn ohun pàtàkì ìgbésí ayé pàápàá, kí a lè fi owó pamọ́ fún iṣẹ́ Ọlọ́run. Ní àkókò kan náà, a ń rẹ ara wa gan-an láti ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ tó dà bí ẹni pé ó ṣe pàtàkì láti ṣe nínú kíkọ̀wé, ṣíṣe àtúnṣe, rírìnàjò àti wàásù láti ìpínlẹ̀ kan sí ìpínlẹ̀ mìíràn.”
GSAM 270.4Ọdún 1848 jẹ́ ọdún tí a rántí, kì í ṣe nínú ìtàn Wíwá Kejì nìkan, ṣùgbọ́n nínú ìṣèlú pẹ̀lú. Àwọn òtítọ́ ti Ìhìn áńgẹ́lì kẹta ti ṣe kedere dáadáa, ọ̀nà sì ń ṣí sílẹ̀ ní àwọn ọ̀nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún ìlọsíwájú iṣẹ́ náà. Ní àkókò yìí, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ nínú ayé ìwà rere àti ìṣèlú ń gba àwòrán kan tó lè tún ru àfiyèsí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àsọtẹ́lẹ̀ sókè. Kì í ṣe pé ìdàrúdàpọ̀ ńlá wà láàrín àwọn orílẹ̀-èdè Ayé Àtijọ́ nìkan, ṣùgbọ́n ní Hydesville, Wayne Co., N.Y., àwọn ìfarahàn ìbá-ẹ̀mí-òkú-sọ̀rọ̀ òde-òní bẹ̀rẹ̀, èyí tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ Bíbélì sọ pé ó gbọ́dọ̀ jẹ́ “àwọn ẹ̀mí èṣù, tí wọ́n ń lọ láti kó àwọn orílẹ̀-èdè ayé jọ sí ogun ọjọ́ Oluwa.”
GSAM 271Ìdàrúdàpọ̀ Àwọn Orílẹ̀-Èdè ní 1848
GSAM 271.1Ní ọjọ́ 21 Fẹ́burárì, 1848, nígbà tí àwọn ìjòyè ààfin Louis Phillippe ti France kó yí i ká, ó sọ pé: “Mi ò tíì jókòó lórí ìtẹ́ ìjọba rí pẹ̀lú ìdúróṣinṣin tó pọ̀ tó bí mo ṣe wà ní alẹ́ yìí.” Ní ìrọ̀lẹ́ ọjọ́ kejì, tí ó wọ “ẹ̀wù òtútù kúkúrú,” tí ó sì pa ara rẹ̀ dà bí awakọ̀ kẹ̀kẹ́ ẹṣin tí a ń yá, ó sá jáde kúrò ní ògiri ìlú Paris, ó ń wá ibi ààbò fún ààbò ara rẹ̀. A sọ pé ohun tó fa ìyípadà ńlá àti òjijì yìí ni ìtẹ́wọ́gbà rẹ̀ fún ìgbésẹ̀ kan tó ń ṣe ànfààní fún gbígbà agbára póòpù lọ́nà àìtọ́, èyí tó bínú àwọn ọmọ abẹ́ rẹ̀ àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀. Ní ọjọ́ náà, ó ti parí àyẹ̀wò ológun ńlá kan ti ọmọ ogun France ní ìlú Paris; nígbà tí wọ́n kó àwọn ohun ìjà wọn jọ, ó lọ sí ààfin, nígbà náà ni ọmọkùnrin kékeré kan fò lé orí ìbọn ńlá kan, ó ń ju àsíá aláwọ̀ mẹ́ta, ó sì ń ké pé, “KÍ PÓÒPÙ ṢUBÚ! KÍ PÓÒPÙ ṢUBÚ!!” Àwọn ọmọ ogun gbé igbe náà sókè, ó sì yára kọjá lọ sí òkè àti sílẹ̀ lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ìlà, ó ń ní agbára sí i bí ó ṣe ń lọ, títí tí igbe náà fi darapọ̀ mọ́ èyí pé, “ÀTI KÍ ỌBA ṢUBÚ!” Ní wákàtí díẹ̀, gbogbo Paris di ibi ìdàrúdàpọ̀ líle. Àwọn ọmọ ogun, pẹ̀lú ìbọn ní ọwọ́, tí àwọn ọ̀pọ̀ ènìyàn sì ń bá wọn lọ, ń sáré sí ààfin ọba. Nígbà tí wọ́n sọ fún un nípa rudurudu náà, ó yára sá lọ ní ìdánimọ̀ tí a fi pamọ́.
GSAM 271Àwọn Orílẹ̀-èdè Tí Ó Kópa Nínú Ìjà Náà
GSAM 271.2Ìrúkèrúdò àti àìsinmi ilẹ̀ Faranse tàn kánkán dé àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, àti Rome ní ẹ̀mí ìrúkèrúdò àwọn jàǹdùkú kan náà. Láàárín oṣù mẹ́ta, gbogbo Yúróòpù ti wà nínú ìdàrúdàpọ̀, àwọn ilẹ̀ ọba ńlá àti ilẹ̀ ọba tí ó lé ní ọgbọ̀n sì wà nínú rògbòdìyàn tí ó burú jù lọ. A ń sun àwọn ìtẹ́ ọba ní ojú pópó; àwọn ọba àti àwọn olúọba ń sá, wọ́n sì ń sá pamọ́ nítorí ìbẹ̀rù pé kí wọ́n má bàa pàdánù ẹ̀mí wọn. Àwọn olóṣèlú sọ tẹ́lẹ̀ pé ìyípadà ìjọba nípasẹ̀ ìṣọ̀tẹ̀ yóò ṣẹlẹ̀ káàkiri àwọn ìjọba ayé.
GSAM 272.1Ọ̀pọ̀ àwọn òjíṣẹ́ Adventisti tí wọn kò tíì gbọ́ Ìhìn áńgẹ́lì kẹta rí ìdàrúdàpọ̀ yìí, wọ́n sì rò pé ó dájú pé èyí ni ìkórajọ àwọn orílẹ̀-èdè fún “ogun ọjọ́ ńlá Ọlọ́run Olódùmarè.”5
GSAM 272A Ṣàwárí Ìhìn Fífìdìdì Sàmì
GSAM 272.2Ní àkókò yìí gan-an ni Àwọn Adventisti Ọjọ́ Keje ń kẹ́kọ̀ọ́ láti inú Ìwé Mímọ́ pé Ọjọ́ Ìsinmi ti òfin kẹrin ni àmì, tàbí èdìdì, Ọlọ́run alààyè, àti pé àkókò ti tó láti kéde ìhìn fífìdìdì sàmì tí ó wà nínú Ìfihàn 7:1-4; wọ́n sì ń wá ọ̀nà àti ohun tí wọ́n lè lò láti mú ìhìn yìí dé ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn. Nígbà tí àwọn ènìyàn ọjọ́ keje ń múra sílẹ̀ fún iṣẹ́ yìí, Àwọn Adventisti Ọjọ́ kìíní ọ̀sẹ̀ ń sọ pé, “Ẹ ti pẹ́ jù pẹ̀lú ìhìn fífìdìdì sàmì yín, nítorí ogun ọjọ́ ńlá náà àti wíwá Olúwa fúnra rẹ̀ ti sún mọ́ wa gan-an.”
GSAM 272Ìrúkèrúdò Rọlẹ̀ Lójijì
GSAM 272.3Ní nǹkan bí oṣù mẹ́ta lẹ́yìn náà, ìrúkèrúdò láàárín àwọn orílẹ̀-èdè rọlẹ̀; kì í ṣe, síbẹ̀, nítorí pé a ti yanjú ohun tí ń bí wọn nínú, bí kò ṣe ní ọ̀nà tí àwọn akọ̀ròyìn fúnra wọn kò lè ṣàlàyé. Nípa wàhálà yìí, Horace Greeley sọ nínú ìwé ìròyìn New York Tribune pé: “Ohun ìyanu ńlá ni fún gbogbo wa pé kí ni ó dá ìdàrúdàpọ̀ yẹn sílẹ̀ lójijì láàárín àwọn orílẹ̀-èdè; ṣùgbọ́n ohun tí ó dá a dúró tún jẹ́ ìyanu tí ó tóbi ju èyí lọ.”
GSAM 272Sẹ́nétọ̀ Choate Sọ̀rọ̀ Lórí Ipò Nǹkan Ní Ayé Àtijọ́
GSAM 272.4Nígbà tí a dé ọdún 1851, a rí i pé Sẹ́nétọ̀ Choate, nínú ọ̀rọ̀ tí ó sọ níwájú Ilé Aṣòfin Àpapọ̀ Àwọn Ìpínlẹ̀ Aṣọ̀kan Amẹ́ríkà, mẹ́nu kan ipò nǹkan ní Ayé Àtijọ́, ó sì sọ pé:
GSAM 272.4“Ẹ mọ̀ dáadáa bí ipò yẹn àti ìrísí rẹ̀ ṣe rí gan-an, èyí tí ó dà bí ẹni pé òjìji, ìkùukùu, àti òkùnkùn bò mọ́lẹ̀; bí kò ṣe ní ìdúróṣinṣin rárá. Ó ti dà bí ẹni pé àwọn àǹfààní pàtàkì ti àwọn ọba, ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn, àti ìkórìíra tí a ti kó pamọ́ fún ẹgbẹ̀rún ọdún fẹ́ yọ idà kúrò nínú àkọ̀ rẹ̀ fún ìjà kan nínú èyí tí ẹ̀jẹ̀ yóò ṣàn, gẹ́gẹ́ bí nínú ìran wòlíì Ìfihàn, ‘títí dé ìjánu àwọn ẹṣin,’ àti nínú èyí tí odindi ẹ̀yà ènìyàn yóò parẹ́; nínú èyí tí agogo ńlá àkókò yóò kéde wákàtí mìíràn; nínú èyí tí iná àti idà yóò dán àwùjọ fúnra rẹ̀ wò, bóyá ó jẹ́ ti ìṣẹ̀dá àti ti Ọlọ́run ìṣẹ̀dá tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́.”
GSAM 273“Ẹ̀rí” Ti Ọjọ́ 18 Oṣù Kọkànlá, 1848
GSAM 273.1Nígbà tí àwọn tí ń sọ pé ìrúkèrúdò yìí láàárín àwọn orílẹ̀-èdè ní 1848 yóò mú wíwá Olúwa dé bá ìjákulẹ̀ tí ó bani nínú jẹ́ pàdé, kí ni ó ṣẹlẹ̀ sí Àwọn Adventisti Ọjọ́ Keje tí wọ́n sọ pé àkókò ti tó báyìí láti fi “èdìdì Ọlọ́run alààyè” hàn àwọn ènìyàn? Láti dáhùn, a fa ọ̀rọ̀ yọ láti inú ìwé kékeré kan tí Alàgbà Joseph Bates tẹ̀ jáde ní Oṣù Kìíní, 1849. Nígbà tí ó ń sọ̀rọ̀ nípa ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí ó ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ 18 Oṣù Kọkànlá, 1848, ó sọ pé:—
GSAM 273.2“Àwùjọ kékeré kan ti àwọn arákùnrin àti arábìnrin péjọ sí ìpàdé kan ní Dorchester, nítòsí Boston, Massachusetts. Kí ìpàdé náà tó bẹ̀rẹ̀, àwọn kan lára wa ń ṣàyẹ̀wò díẹ̀ lára àwọn kókó inú ìhìn fífìdìdì sàmì; ìyàtọ̀ èrò wà nípa bóyá òye wa nípa ọ̀rọ̀ náà ‘gígòkè,’ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ, tọ̀nà. Níwọ̀n bí a sì ti gbàdúrà nípa títẹ ìhìn náà jáde ní àpéjọ Topsham [Maine] ní ìgbà díẹ̀ ṣáájú, tí ọ̀nà láti tẹ̀ ẹ́ jáde kò sì tíì hàn kedere tó, a jọ pinnu láti fi gbogbo rẹ̀ lé Ọlọ́run lọ́wọ́. Lẹ́yìn tí a ti lo àkókò díẹ̀ nínú àdúrà tọkàntọkàn fún ìmọ́lẹ̀ àti ìtọ́ni, Ọlọ́run fi èyí tí ó tẹ̀ lé e fún Arábìnrin White nínú ìran wòlíì.”
GSAM 273.2A fa àwọn ọ̀rọ̀ náà yọ gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ wọ́n nígbà tí ó wà nínú ìran wòlíì:—
GSAM 274Àwọn Ọ̀rọ̀ Tí A Sọ Nínú Ìran Wòlíì Náà
GSAM 274.1“Níbo ni ìmọ́lẹ̀ ti tàn jáde? Jẹ́ kí áńgẹ́lì rẹ kọ́ wa ní ibi tí ìmọ́lẹ̀ ti tàn jáde. Ó bẹ̀rẹ̀ láti ohun kékeré, nígbà tí ìwọ fúnni ní ìmọ́lẹ̀ kan lẹ́yìn òmíràn. Ẹ̀rí àti àwọn àṣẹ so pọ̀ mọ́ ara wọn, a kò lè yà wọ́n sọ́tọ̀; èyí tí ó kọ́kọ́ wá ni àwọn òfin mẹ́wàá, láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run. Inú rẹ̀ dùn gidigidi nígbà tí òfin rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í gòkè ní agbára, tí a sì bẹ̀rẹ̀ sí í tún àwọn ibi ahoro kọ́. Láti inú àìlera ni ó ti di alágbára nípasẹ̀ wíwádìí ọ̀rọ̀ rẹ̀. Ìdánwò lórí rẹ̀ kò tíì pẹ́. Èdìdì náà ni! Ó ń gòkè! Ó ń gòkè, ó bẹ̀rẹ̀ láti ìlà oòrùn. Bí oòrùn, ó tutù ní ìbẹ̀rẹ̀, ó ń gbóná sí i, ó sì ń rán ìtànṣán rẹ̀ jáde. Nígbà tí òtítọ́ yẹn yọ, ìmọ́lẹ̀ díẹ̀ ni ó wà nínú rẹ̀, ṣùgbọ́n ó ti ń pọ̀ sí i. Áà, agbára àwọn ìtànṣán wọ̀nyí! Ó ń pọ̀ sí i ní agbára. Òtítọ́ yẹn ni ó ní ìwúwo àti ìmọ́lẹ̀ tí ó pọ̀ jù lọ, nítorí ó wà títí láé, nígbà tí a kò nílò Bíbélì mọ́. Ó yọ níbẹ̀ ní ìlà oòrùn; ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìmọ́lẹ̀ kékeré, ṣùgbọ́n ìtànṣán rẹ̀ ń mú ìwòsàn wá. Áà, bí òtítọ́ yẹn ti lágbára tó; òun ni ó ga jù lọ lẹ́yìn tí wọ́n bá wọ ilẹ̀ dáradára náà, ṣùgbọ́n yóò máa pọ̀ sí i títí a ó fi sọ wọ́n di aláìkú. Ó bẹ̀rẹ̀ láti ìlà oòrùn, ó sì ń bá ipa ọ̀nà rẹ̀ lọ bí oòrùn, ṣùgbọ́n kì í wọ̀ láéláé.
GSAM 274.2“Àwọn áńgẹ́lì ń di ẹ̀fúùfù mẹ́rẹ̀ẹ̀rin mú. Ọlọ́run ni ó ń kó àwọn agbára níjàánu. Àwọn áńgẹ́lì kò tíì fi wọ́n sílẹ̀, nítorí a kò tíì fi èdìdì sàmì sí gbogbo àwọn ènìyàn mímọ́. Nígbà tí Mikaẹli bá dìde, wàhálà yìí yóò dé gbogbo ayé. Wò ó, wọ́n ti ṣe tán pátápátá láti fẹ́. A ti dá wọn dúró nítorí a kò tíì fi èdìdì sàmì sí àwọn ènìyàn mímọ́. Bẹ́ẹ̀ ni, tẹ àwọn ohun tí ìwọ ti rí tí o sì ti gbọ́ jáde, ìbùkún Ọlọ́run yóò sì wà pẹ̀lú wọn. Ẹ wò ó! Ó ń gòkè ní agbára, ó sì ń tàn sí i léraléra.”6
GSAM 274.3Lẹ́yìn tí ó jáde kúrò nínú ìran wòlíì yìí, Mrs. White sọ fún ọkọ rẹ̀ pé,
GSAM 274.3“Mo ní ìhìn kan fún ọ. O gbọ́dọ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í tẹ ìwé ìròyìn kékeré kan jáde, kí o sì fi ránṣẹ́ sí àwọn ènìyàn. Jẹ́ kí ó kéré ní ìbẹ̀rẹ̀; ṣùgbọ́n bí àwọn ènìyàn ṣe ń kà á, wọn yóò fi owó tí o lè fi tẹ̀ ẹ́ jáde ránṣẹ́ sí ọ, yóò sì ṣe àṣeyọrí láti ìbẹ̀rẹ̀. Láti inú ìbẹ̀rẹ̀ kékeré yìí, a fi hàn mí pé yóò dà bí àwọn ìṣàn ìmọ́lẹ̀ tí ó lọ yí gbogbo ayé ká.”
GSAM 275Ohun Tí Ó Ṣòro Láti Gbàgbọ́ Lójú Ènìyàn
GSAM 275.1A sọ àwọn àsọtẹ́lẹ̀ wọ̀nyí ní 1848 nípa ìbẹ̀rẹ̀ àti títànkálẹ̀ òtítọ́ Ọjọ́ Ìsinmi. Bí a bá wo ipò nǹkan ní àkókò yẹn pẹ̀lú ojú ènìyàn, ìrònú yóò sọ pé, “Àsọtẹ́lẹ̀ yẹn kò lè ṣẹ láéláé.” Ọkùnrin kan sọ fún ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ wa láìpẹ́ lẹ́yìn tí a sọ àsọtẹ́lẹ̀ náà pé, “Yóò gba yín ní 144,000 ọdún láti ṣe ohun tí ẹ pinnu láti ṣe.” Wọn yóò sọ pé, “Kí ni! Àwọn oníwàásù mẹ́ta—Alàgbà White àti ìyàwó rẹ̀, àti Alàgbà Bates—gbogbo wọn kò ní owó kankan, pẹ̀lú àwọn ọmọlẹ́yìn tí kò tó ọgọ́rùn-ún, tí gbogbo wọn kò sì ní owó, ń jáde lọ pẹ̀lú ọgọ́rùn-ún díẹ̀ ẹ̀dà ìwé kékeré kan tí ó ní ọgọ́rin ojú ìwé lórí ọ̀ràn Ọjọ́ Ìsinmi, láti mú ìhìn ìkìlọ̀ dé gbogbo ayé! Èrò tí kò bọ́gbọ́n mu rárá!” Nígbà tí àwọn tí ń ronú báyìí sọ pé, “Kò ṣeé ṣe!” ìgbàgbọ́ nínú ìhìn náà àti ẹ̀rí tí ó fi ìdánilójú àṣeyọrí hàn sọ pé, “Ní orúkọ Ọlọ́run Ísírẹ́lì a ó ṣe é! Bí a sì ti gbẹ́kẹ̀ lé agbára rẹ̀, a gbọ́dọ̀ ṣe é!”
GSAM 275Bí A Ṣe Tẹ Ìwé Ìròyìn Àkọ́kọ́ Ti Adventisti Ọjọ́ Keje Jáde
GSAM 275.2Láti ìgbà tí a ti sọ ẹ̀rí nípa iṣẹ́ ìtẹ̀wé, àwọn tí ń pa ọjọ́ keje mọ́ gbàdúrà púpọ̀ pé kí Olúwa ṣí ọ̀nà fún títẹ “ìwé ìròyìn kékeré kan” jáde. Àìní tí ó tóbi jù lọ ni owó láti rí i dájú pé a lè tẹ nọ́mbà àkọ́kọ́ jáde. Ní Oṣù Kẹfà, 1849, Alàgbà White ní àǹfààní láti fi dòjé ọwọ́ gé koríko tímótì ní ilẹ̀ ogójì éékà, fún sẹ́ńtì márùndínlọ́gọ́rin fún éékà kọ̀ọ̀kan; báyìí ni ó ṣe rí owó láti tẹ nọ́mbà àkọ́kọ́ ti ìwé ìròyìn kékeré náà jáde. Ó yẹ kí a fi àwòkọ ojú ìwé àkọ́kọ́ ti ìwé kékeré náà, tí ó rí gẹ́gẹ́ bí ti ìpilẹ̀ṣẹ̀, sí ibí yìí. Òǹkàwé yóò rí àwọn ọ̀rọ̀ Alàgbà White ní apá gígùn àkọ́kọ́ ti ojú ìwé náà, níbi tí ó ti sọ pé, “A kò tíì ṣí ọ̀nà láti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ náà títí di ìsinsìnyí.” Ẹ sì tún lè rí i pé fífi ara rẹ̀ rúbọ ni ó “ṣí ọ̀nà.”
GSAM 276Àkọsílẹ̀ Mrs. White Nípa Àwọn Ìwé Ìròyìn Àkọ́kọ́
GSAM 276.1Mrs. White sọ nípa ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìtẹ̀wé pé:—
GSAM 276.2“Ọkọ mi bẹ̀rẹ̀ sí í tẹ ìwé ìròyìn kékeré kan jáde ní Middletown, ní máìlì mẹ́jọ sí Rocky Hill, Connecticut, ó sì sábà máa ń fi ẹsẹ̀ rìn ọ̀nà yìí lọ, kí ó sì tún padà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ń yarọ nígbà náà. Nígbà tí ó mú nọ́mbà àkọ́kọ́ wá láti ilé atẹ̀wé, gbogbo wa kúnlẹ̀ yí i ká, a sì ń fi ọkàn ìrẹ̀lẹ̀ àti omijé púpọ̀ bẹ Olúwa pé kí ìbùkún rẹ̀ wà lórí ìsapá àìlera ti ìránṣẹ́ rẹ̀. Lẹ́yìn náà, ó kọ àdírẹ́sì gbogbo àwọn tí ó rò pé wọn yóò kà á sórí àwọn ẹ̀dà ìwé ìròyìn náà, ó sì kó wọn sínú àpò tí a fi aṣọ kápẹ́ẹ̀tì ṣe, ó gbé wọn lọ sí ilé ìfìwéránṣẹ́. Gbogbo nọ́mbà ni a gbé láti Middletown lọ sí Rocky Hill, nígbà gbogbo, kí a tó pèsè wọn fún ilé ìfìwéránṣẹ́, a tẹ́ wọn síwájú Olúwa, a sì fi omijé àti àdúrà tọkàntọkàn bẹ Ọlọ́run pé kí ìbùkún rẹ̀ wà pẹ̀lú àwọn òjíṣẹ́ tí kò sọ̀rọ̀ wọ̀nyí. Láìpẹ́ rárá, àwọn lẹ́tà bẹ̀rẹ̀ sí í dé pẹ̀lú owó láti tẹ ìwé ìròyìn náà jáde, àti ìròyìn ayọ̀ pé ọ̀pọ̀ ọkàn ń gba òtítọ́.”7
GSAM 276Àsọtẹ́lẹ̀ Nípa Ìtìlẹ́yìn Fún Ìwé Ìròyìn Náà Ṣẹ
GSAM 276.3Pẹ̀lú ìmọ̀lára tí ó jinlẹ̀ ju ìfẹ́ lásán lọ ni a fi ojú ìwé àkọ́kọ́ yìí ti ìwé ìròyìn àkọ́kọ́ tí Àwọn Adventisti Ọjọ́ Keje tẹ̀ jáde hàn. Gbogbo àkójọpọ̀ Òtítọ́ Òní ní nọ́mbà mọ́kànlá, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ní ojú ìwé mẹ́jọ, tí a sì pín ojú ìwé kọ̀ọ̀kan sí apá gígùn méjì láti òkè dé ìsàlẹ̀. Ààyè tí ọ̀rọ̀ tí a lè kà gbà lórí ojú ìwé náà jẹ́ ìwọ̀n ìnṣì mẹ́rin àti márùn-ún nínú mẹ́jọ ní ìhà kan àti ìnṣì mẹ́jọ ní ìhà kejì. A tẹ àwọn nọ́mbà 1 àti 4 jáde ní Oṣù Keje, Oṣù Kẹjọ, àti Oṣù Kẹsàn-án, ní Middletown, Connecticut. A tẹ àwọn nọ́mbà 5 sí 9 jáde ní Oswego, N.Y., àwọn ọjọ́ tí a sì kọ sí wọn ni Oṣù Kejìlá, 1849, Oṣù Kẹta, Oṣù Kẹrin, àti Oṣù Karùn-ún, 1850. Ọjọ́ tí a kọ sí nọ́mbà 11 ni Oṣù Kọkànlá, 1850, a sì tẹ̀ ẹ́ jáde ní Paris, Maine. Nínú nọ́mbà 6, Alàgbà White sọ pé, “Nígbà tí a ń tẹ nọ́mbà mẹ́rin àkọ́kọ́ jáde, owó tí ó ju èyí tí a nílò láti san owó àwọn ìwé ìròyìn náà wọlé. A ti lò ó láti san ìnáwó wa fún àwọn ìpàdé tí a lọ.” Ní ọdún 1849, lábẹ́ ipa àwọn ìwé ìròyìn wọ̀nyí àti iṣẹ́ aṣáájú-ọ̀nà Alàgbà Bates, ọ̀pọ̀ ènìyàn gba ìhìn náà ní Vermont, Michigan, àti àwọn Ìpínlẹ̀ mìíràn.
GSAM 278.1Ní ìfiwéra pẹ̀lú ipò iṣẹ́ náà ní 1848, tí kò fi ìrètí hàn, a ó gbé àwọn òtítọ́ díẹ̀ yẹ̀ wò bí wọ́n ti rí ní 1905, kí a lè túbọ̀ dájọ́ nípa ìgbẹ̀yìn iṣẹ́ yìí, bóyá àwọn tí ó tako ìbẹ̀rẹ̀ rírẹlẹ̀ ti ìhìn náà ni ó tọ̀nà, tàbí Ọlọ́run ọ̀run, ẹni tí ó sọ nípasẹ̀ ìránṣẹ́bìnrin rẹ̀ nípa agbára iṣẹ́ “fífìdìdì sàmì” tí ń “pọ̀ sí i.”
GSAM 278Ìlọsíwájú Iṣẹ́ Ìtẹ̀wé
GSAM 278.2A ń kéde òtítọ́ yìí báyìí, a sì ń tẹ̀ ẹ́ jáde ní nǹkan bí ogójì lára àwọn èdè pàtàkì ayé. Ní ipò àwọn òjíṣẹ́ mẹ́ta, tí a bá ka àwọn òjíṣẹ́ tí a yà sí mímọ́ àti àwọn tí a fún ní àṣẹ láti wàásù, ó lé ní 600, yàtọ̀ sí ọgọ́rọ̀ọ̀rún àwọn mìíràn tí ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníṣègùn, òṣìṣẹ́ Bíbélì, olùkọ́, àti míṣọ́nnárì ìṣègùn. Àwọn ìtẹ̀jáde ìjọ́ náà ní oríṣiríṣi ìwé ìròyìn tí ó ju àádọ́ta lọ, tí a ń tẹ̀ jáde ní ilé atẹ̀wé tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ogún, tí ó wà ní Yúróòpù, Éṣíà, Áfíríkà, Àríwá àti Gúúsù Amẹ́ríkà, àwọn erékùṣù Pàsífíìkì, àti Australia. Nínú àwọn ilé atẹ̀wé wọ̀nyí, a ń tẹ oríṣiríṣi ìwé, ìwé pẹlẹbẹ, àti ìwé ìhìn tí ó lé ní ẹgbẹ̀rún kan àti ọgọ́rùn-ún kan jáde. Láti gba ẹ̀dà kan ti ọ̀kọ̀ọ̀kan, pẹ̀lú àwọn ìwé ìròyìn fún ọdún kan, yóò ná nǹkan bí $340. Ní ipò àwọn ọmọlẹ́yìn ọgọ́rùn-ún lásán, àwọn tí ń yọ̀ nínú òtítọ́ yìí ti fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 100,000. Lóòótọ́, ìhìn yìí, bí oòrùn, ń “gòkè,” a sì lè sọ, nínú èdè ẹ̀rí ti 1848 pé, “Áà, agbára àwọn ìtànṣán wọ̀nyí!”
GSAM 278Ipò Àwọn Orílẹ̀-èdè
GSAM 278.3Bí ìhìn náà ti ń tẹ̀ síwájú báyìí, kí ni ipò àwọn orílẹ̀-èdè ti jẹ́? Láti ìgbà yẹn wá, a ti sábà ka àwọn ọ̀rọ̀ nínú àwọn ìwé ìròyìn gbogbogbò nípa ogun tí yóò ṣẹlẹ̀ káàkiri Yúróòpù láìpẹ́. Bí ìjà ti wà níhìn-ín, tí ìrúkèrúdò sì ṣẹlẹ̀ lọ́hùn-ún, a ń dá “ìjì líle” tí yóò dé ibi gbogbo dúró,—a kò jẹ́ kí “ẹ̀fúùfù mẹ́rẹ̀ẹ̀rin” fẹ́ lẹ́ẹ̀kan náà, “títí a ó fi fi èdìdì sàmì sí àwọn ìránṣẹ́ Ọlọ́run.” Ó hàn sí gbogbo ènìyàn pé àwọn ohun tí ń fa ìjà àti ogun wà níbẹ̀, ṣùgbọ́n wọn kò bẹ́ sílẹ̀ nítorí a ń kó wọn níjàánu.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, ní àkókò díẹ̀ ṣáájú ikú rẹ̀, pe bíbọ́jú tó àwọn ọmọ ogun tí ó pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ ní Yúróòpù ní “fífa ẹ̀jẹ̀ ìyè jáde ṣáájú, nítorí ìbẹ̀rù pé a lè ta á nù.” Ó fi ipò àwọn orílẹ̀-èdè, pẹ̀lú ìkùnsínú àti ìṣọ̀tá wọn, àti bí wọ́n ṣe ń halẹ̀ mọ́ ara wọn, wé “ipò tí kò sí ẹni tí ó lè lọ síwájú,” èyí tí àwùjọ àwọn ọkùnrin tí ń na ọ̀bẹ mímú sí àyà ara wọn fa, láìsí ọ̀kan nínú wọn tí ó gbójúgbóyà láti gún ẹlòmíràn, nítorí ìbẹ̀rù pé a ó gún òun náà. Ó sì sọ pé, “Ṣùgbọ́n láìpẹ́, ọ̀kan lára wọn yóò rí àkókò tí ó dára láti gún ẹlòmíràn, nígbà náà ni ìjà gbogbo wọn yóò bẹ́ sílẹ̀.”
GSAM 279Ìfiwéra Àwọn Ohun Ìjà Ogun
GSAM 279.2Láti 1848, a ti ṣe àwọn ohun ìjà ogun tí, bí a bá fi àwọn tí ó dára jù lọ ní àkókò yẹn wé wọn, a ó kà wọ́n sí ohun ìṣeré lásán báyìí. “Ẹgbẹ́ Àlàáfíà” ti Amẹ́ríkà, nígbà tí ó ń ké sí àwọn ènìyàn láti ṣe ìsìn fún àlàáfíà ní Ọjọ́ kìíní ọ̀sẹ̀ ti Àlàáfíà,—ọjọ́ 15 Oṣù Kejìlá, 1895,—sọ pé: “Ní báyìí, bí ìlọsíwájú tí ó hàn gbangba ti wà nínú ọ̀làjú, ní ìhà kejì, àwọn orílẹ̀-èdè ń múra sílẹ̀ fún ogun ju ìgbàkígbà rí lọ.”
GSAM 279Ọ̀gágun Miles Sọ̀rọ̀ Nípa Ìmúrasílẹ̀ Fún Ogun
GSAM 279.3Ọ̀gágun Nelson A. Miles, nínú ọ̀rọ̀ kan ní ìpàdé ọ̀pọ̀ ènìyàn ní Washington, D.C., ní ọjọ́ 12 Oṣù Kìíní, 1904, sọ pé:—
GSAM 279.4“Ní àkókò ìmọ́lẹ̀ yìí, tí ìlọsíwájú àti ọ̀làjú tí ó ní ìmọ̀ àti ìwà dáradára wà, inú wa ì bá dùn láti gbàgbọ́ pé ẹrù àti ewu ogun ti dín kù; ṣùgbọ́n bí ó ti lè dà bí ohun àjèjì tó, kò sí àkókò kankan rí nínú ìtàn ayé tí a fi ọrọ̀ púpọ̀ ṣòfò ní ìmúrasílẹ̀ fún ogun tó báyìí, tàbí tí a ti mú ọ̀pọ̀ mílíọ̀nù àwọn ọkùnrin tí a ti kọ́, tí wọ́n ní òye iṣẹ́ ogun àti ìbáwí, tí a sì ti pèsè àwọn ohun ìjà apanirun jù lọ fún, kúrò nínú iṣẹ́ àlàáfíà bí ti ìsinsìnyí.”
GSAM 280.1Ṣùgbọ́n ìjì líle ogun ṣì ń falẹ̀, nígbà tí iṣẹ́ fífìdìdì sàmì ń bá a lọ.