Pandup 7 — Paojel thuna sandokpa
GSAM 126.1“Amasung eina swargadagi lakpa pangal chaoba atoppa swargadut ama uba, meghna setpa amasung mahakki makokta chumthang ama leiba, amasung magi mukh numitgum oiba, magi khong mei-gi thamba thambasinggum oiba; mahakki khutda lairik macha ama phongba leirammi. Mahakna yet khong ee-gi mathakta amasung oi khong leipakki mathakta thamduna, sengna laojel tourabadi oigadabasinggum laojel chaoba thouna haijarammi; mahakna laojel tourammi matungda, nongkhong taretna makhoigi khonjel pithoklammi.... Eina ee amasung leipakki mathakta thamba thaduna swargada khut thangba swargadut adu uba; mahakna ananta matamda hingliba, swarga amasung maduda leiba pumnamak, leipak amasung maduda leiba pumnamak, ee amasung maduda leiba pumnamak semba adugi mingda chumnaduna haijarammi, matam amuk leiraroi; adubu “Swargadut taretsubagi laojelgi matamda, mahak laojel thokpagi matamda, Ishworgi akhanna khangdaba adu mahakki manai mangjounasingda mahakna phongdokpa matung inna loigadabani.””1
GSAM 126Mi-gi paojel sandokpasinggi khudam swargadut
GSAM 126.2Houjik haikhiba matung inna, paojel sandokpagi thougal adu misingda pithoklaba amasung “malemgi aroiba matam” phaoba madugi mathakta Mapuna madugi mateng piba haijarammi.2 Aduna, paojel asi piba swargadut adu leipakki misingda sandoknaba matamgi paojel ama piba mi-gi khudam oigadabani. Paojel asi “phongba” lairik ama da sandokli, maduna masi mamangda thingkhrabani amasung houjik phongba oirabani haiba thajahanli. Makhousing asi Ishworna ningthina thajabasingni; maramdi Ishworgi thakkolgi khudam oiba “chumthang” adu makhoigi mathakta leiri, amasung makhoina semba pumnamakki Mapugi mangalna phambaduna, semba pumnamakki Mapugi yathangda paojel haijari. Masi matamgi paojel ama oirammi, matam ama “thingjinba” oirammi, adubu houjik “phongba” lairik adudagi sandokli.
GSAM 127.1Mapuna mangal piba matam adu, mangalgi matung inna thijinduna wayenba-gi maramda, matamgi achouba mangjounagi lamjing adu—numit 2300—loikhiba matamda oigadabani haiba houjik haikhiba pandupsingda sakhi pibi; khangba adu chaokhatpa haiba mangjoun adu mahakna mangal piba mi anekba thokpada thajahanba aduna achumba oirammi; amasung “heibong pambigi khudam wari” adu tamba matam adu mangjounsing adugi maramda Mapuna makhoibu thokhanbada, makhoina khudam wari adu malemda sandokpa adu oirammi. Madugumna matamgi paojel adu laojel chaoba oina chaokhatnaba Mapuna leppabasing adu achumba thouna lepparammi, amasung madugumna madugi yathang adu oirammi.
GSAM 127Ahanba swargadutki paojelgi laojel chaoba
GSAM 127.2Paojel asi laojel chaoba oina haijagadaba matam adu yam ningthina khangnaba matam ama oigani. Masi turampet taretsubagi laojel thokpagi mamangda amasung turampet taruksubagi laojel thokpagi matungda leigani; masi Lairik Asengbada leiba mapham matung inna khangba ya, amasung paojel aduna haibiriba adugi maramda haibagumna: “Swargadut taretsubagi laojelgi matamda, mahak laojel thokpagi matamda, Ishworgi akhanna khangdaba adu mahakki manai mangjounasingda mahakna phongdokpa matung inna loigadabani.” Masi paojel asida haijariba matam adu turampet taretsubagi laojel phaoba lakpani haiba achumba sakhi oigani.
GSAM 127Laojel chaobagi matam
GSAM 127.3Swargadut taretsuba adu laojel thokpada, eikhoi paori maduda “swargada Ishworgi laishang phongdoklammi, amasung mahakki laishangda waheidakki arka uba phanglammi.”3 Leipakki laishanggi thabakda, arka leiba khangba mapham adu—Khwaidagi Asengba Mapham adu—chahi amada amuktang phongdokkhi; madu pap kokpagi numitta, pap pumnamak mutthatnaba laishang shengdokpagi maramda oirammi. Mangjounsingna haikhiba matam adu, Christtna thokpa thabak oina laishang shengdokpagi matam adu, numit 2300 loikhiba matamda oigadabani.4 Amasung swargadut taretsuba adu laojel thokpada, swargada leiriba laojelsingna shikhrabasingbu wayennaba matam lakle haina haijarami.5
GSAM 128.1Wahoudok 10-gi mangjoun khudamna paojel asi “laojel chaoba” oina, aroibada “sengna laojel tourabadi oigadabasinggum” thouna sandoknaba matam adu phongdokli. Mangjoun asi matung inna paojel adu “laojel chaoba” oina chaokhatnaba matam adu turampet taruksubagi laojelgi loikhiba matamdagi laishang shengdoknaba lakpa mangjoun matam adugi loikhiba numit phaoba, madu haibadi numit 2300 phaoba oigadabani. Ahanba turampet marigi laojelsing adu Goth, Vandal, Hun amasung ateisinggi lan-gi maramna Nongchup Rom leipak adu leipak tarada khuyek-khuyek oina pithoklammi.
GSAM 128Turampet mangasuba
GSAM 128.2Turampet mangasubana Mohammedan thajabagi hourakpa amasung magi aranbasinggi megh phongdokli; adubu “tha manga” haibadi chahi 150 oiba achumba matam, madu makhoina “makhoigi mathakta ningthou ama leirammi” haiba matamdagi chahi 150 oigadabani. July 27, 1299-da Ottoman rajyagi semba Othman-na Nicomedia-gi leipakda lan thoklammi. Matam adudagi Ottoman-singna Nongpok Rom rajya adu July 27, 1449 phaoba ot-neirammi amasung “awaba pirammi”; masi turampet mangasubagi laojel chahi 150 oirammi. Maduda Turk-singna Constantinople sahar adugi mathakta makhoigi sipai-singga lan touduna laklammi; makhoina yuddha-da mei-sen sijinnarammi, amasung Gibbon-gi wari-sakta san 60-na chingba tarakpa achouba mei-sen ama dagi Constantinople-gi palda nung achouba-sing kaplammi.
GSAM 128Turampet taruksubagi loikhiba
GSAM 128.3Matam aduda John Palleologus, wari-sakta Yunan-gi ningthou aroiba oina yengnaba mi adu, si lammi. Constantine Decozes-na singhasan adugi achumba mapung phangba mi oirammi, adubu makhoigi wari-sakta mahakki maramda lan toubiba Turkki sultan Amurath-bu kibagi maramna, singhasan thangnaba Amurath-dagi ayaba hanglammi haijari. Thabak asi Turk-singda singhasan pithokpagumna utli. Achumba oina, matam khara matungda Ottoman-singna Constantinople sahar amasung Nongpok Rom rajya loulammi. Aduna makhoina (leingakki thourangda) mamangda “awaba pikhiba” rajya adubu “hatkhi.” Makhouna madu “pung ama, numit ama, tha ama, amasung chahi ama”-gi matamda “hatnaba” oigadabani.
GSAM 129.1Masi mangjoun-gi matam oina loujari, numit ama chahi ama oina; aduna matam adu kari oigadabage? Masi laiba hisab amani: chahi ama, numit 360, madudi chahi 360; tha ama, numit 30, madudi chahi 30; amasung numit ama, chahi ama—pumnamak numit 391, madudi achumba chahi 391. Pung ama numit amagi saruk 24-gi saruk ama oirabadi, khudam oina tha tangkhai, numit 15 oigani. Aduna Nongpok Rom leipakki Mohammedan-ningtamba leingak asi chahi 391 amasung numit 15 oigadabani. Masi July 27, 1449-da hapchinlabadi August 11, 1840-da thokli; maduda turampet taruksubagi matung inna Turk-singgi ningtamba leingak loirammi.
GSAM 129Dr. Josiah Litch-na Ottoman rajyagi mangba mamangda haikhi
GSAM 129.21838-da Philadelphia, Pa.-gi Dr. Josiah Litch-na William Miller-na phongdokpa achumba thajaba adu loukhiba matungda, paojel adu henna phongdoknaba thougalda saruk yam thoklammi. Mahakna Wahoudok-ki turampet taretki maramda mi pumnamak yengba lairik-da wari-sing semlammi. Mahakna achumba leppa ama lepkhi: turampet taruksubagi laojel August 11, 1840-da loigani amasung Ottoman-gi pangal mangani; maduna mangjoun-gi khudamda numit ama chahi ama oina thokpani haiba malemda phongdokpani haiba sakhi pibi.
GSAM 129.3Ichin-inaosinggi maraktagi khara, mahakki mathakta thajabasing adu phaoba, “mahakna haikhiba matung inna masi thoktraba” yaifadaba matamda yemnarammi. Adubu masina mahakpu kihanlamde; mahakna Turkki maramda mahakki thajabasing adu malemda henna phongdoknaba mahakki pangal pumnamak sijinnaduna matam thoklammi. Mi pumnamakki wari lairik-singna mahakna haikhiba adu leipak pumnamaktada sandoklammi. Ishwor-thajadraba misinggi lup-singna makhoigi mephamda warol asi yenglammi, amasung haijarammi, “Masi mi ama-ni, mahakna thabak ama thokpa ngammi; asi mahakna haikhiba matung inna thokkhi haibadi, mangjounda numit ama chahi ama khudam oina thokpa amasung numit 2300 adu chahi 2300 oina loigadaba haiba mahakki yengba adu mapung phamepham yumakani, amasung madu 1844-da loigani.”
GSAM 130.1Dr. Litch-gi pao haijabagi wari phongdokpada mi pumnamakki marakta yam thokna ningthina yenghanlammi; maduna Egypt-gi pasha Mehemet Ali amasung Turkki sultan-gi marakta hourakhiba thokpa-thokpa adugi loikhiba matam yengnaba mi lising lising thokhanlammi. Mi chama chama-na haijarammi, “Pasha adugi maramasi Dr. Litch-na haikhiba matung inna loirabadi, mangjoun-gi matam yengbagi ‘chahi-numit’ yathang asi mapung phamepham yumakani, amasung eikhoi Adventist oigani.”
GSAM 130Egypt-gi pasha amasung Turkki sultan-gi lan
GSAM 130.21840-gi mamangda chahi kayada sultan adu Egypt-gi pasha Mehemet Ali-ga lan-gi maramda ngaklammi. 1838-da sultan amasung mahakki Egypt-gi matung-inba leingak mi-gi marakta leirammi haibasi leipak ateigi thoudangsinggi matengna matam ama thoknaba thinglammi. Adubu 1839-da lan thokpa amuk houraklammi, amasung sultan-gi sipai amasung Mehemet-gi sipai-singgi marakta achouba lan thokkhiba matamda sultan-gi sipai pumnamak manglammi amasung mahakki laising adu Mehemet-na loukhirammi, Egypt-da purakkhi. Sultan adugi pangal adu yam chaona hanthakhrabada, August-da lan amuk hourakpada mahakki Turkey laisinggi mamal leiba adudagi lan-gi laising chaoba ani amasung laising macha ahum khaktang leirammi. Mehemet-na laising asi thadokpa amasung sultan-da amuk hallanba tasengna yadrammi, mahakna haijarammi madudi pangal leiba leipaksingna laising asi mahakdagi louhanba matamda mahakna madu mei thadokani. Phibamasi leirabada 1840-da England, Russia, Austria amasung Prussia-na marakta leiba yaningdaba adu loisinaba yathang pithoklammi; maramdi makhoina madu thadoklabadi Mehemet-na sultan-gi singhasan adu thuna lougadabani haiba yam phongdok oirammi.
GSAM 131Pangal leiba leipaksinggi thokkhiba
GSAM 131.1“Sultan-na pangal leiba leipaksinggi pumnamakki thokkhiba adu thajarammi, amasung madu mahakki icham thouna warol adu makhoigi khutda pithokkhiba oirammi. London-da pangal leiba leipaksinggi mepham ama pangthoklammi; sheik Effendi Bey Likgis-na Ottoman-gi pumnaba yathang piba mi oina saruk yarammi. Aroi yathang ama semlammi, Egypt-gi pasha-da pithoknaba; maduda sultan-na Egypt-gi mapa-machagi matung inna leingak, amasung Suez-gi ee-thangjao-dagi Tiberias-gi ee-pat phaoba leiba Syria-gi saruk pumnamak amasung Acre leipak sharuk mahakki punsi phaoba leingannaba piba haijarammi. Mahakna sultan-gi leipak adugi atei mapham pumnamak thadokpa amasung Ottoman laising adu amuk pithokpa oigadabani. Mahakna sultan-gi asi thajadrabadi, pangal leiba leipak mari aduna maram adu makhoigi khutda lougadbani, amasung mahakpu yathangda puraknaba makhoina yam phajaba thabak thokhani.”
GSAM 131.2“Mehemet Ali-gi khutda aroi yathangasi pithokkhiba matungda, warol adu matam pumnamakta sultan-gi pangalgi mapanda leigani haiba phongdok oirammi; mahakki thabak adu madugi matungdagi leipak ateigi pangal leiba leipaksinggi khutda oigani.”
GSAM 131Mangjoun mapung phaba—Turk-singgi ningtamba leingak loiba
GSAM 131.3“Sultan-na sarkargi laising ama da Rifat Bey-bu Alexandria-da thaduna pasha-da aroi yathang adu haijinnaba thadoklammi. Aroi yathang adu mahakki khutda pithoklammi, amasung mahakna madu loukhi, August 11, 1840-da! Numit aduda sultan-na pangal leiba leipak mari-gi thoudangsingda warol ama thadoklammi, pasha-na aroi yathang-gi yathang asi thajadrabadi kari thourang touningadage haiba yengnaba; makhoina pikhirammi madudi thourang adu semsillakpa leiri, amasung hourakpa kari amasung yengnadaba matamda mahakna yam chingnaba darkar leite. Numit asi Ottoman pangal leinaba matam chahi 391 amasung numit 15 adu loikhi; amasung sultan-gi ningtamba adu kadaige?—mangkhre!”6
GSAM 132.1Numit adudagi houjik phaoba sultan aduna pangal leiba leipaksinggi yathang matung inna thabak touduna, mahakki leipak adu saruk ama ama oina makhoigi sijinnaba-da pithokpa adu yengnarammi.
GSAM 132Mangjoun-gi achouba thokkhiba aduna mi pumnamakki thawai yam thokhanlammi
GSAM 132.2Mangjoun asi achumba oina thokkhiba aduna mi pumnamakki thawai-da yam chaoba thokhanlammi. Maduna mi-sing adubu mangjoun thokkhiba amasung thokkadaba adugi maramda pao yengnaba henna ningthina thajahanlammi. Dr. Litch-na haijarammi madudi August 11, 1840-gi matungda tha kayagi manungda Ishwor-thajadraba mi chaoba 1000-dagi henna mahakki khutda warol lairik-sing laklammi; makhoigi maraktagi khara Ishwor-thajadraba mi-singgi lup-singgi lamjingbasing oirammi, amasung makhoina Bible-gi mayokta lan touba adu thadoklammi haijarammi; makhoina Bible adu Ishworna misingda piba phongdokpa oina thajarammi. Makhogi maraktagi khara Mapu-da mapung phana thajaraklammi, amasung makhoigi maraktagi kayana Anisuba lakpagi ihouda pao haibagi pangal leiba oirammi. Makhona Dr. Litch-da madugumna haijarammi: “Eikhoi haikhi mangjoun-gi ayekpa-singna leiramliba itihas-gi ahal oiraba lairik-singdagi haijabagi wari touduna makhoigi mangjoun thokkhiba adu sakhi piba haibasi; adubu asi matamda eikhoi achumba thokpasing adu eikhoi-gi mangda uba phangli.”
GSAM 132.3Turampet taruksubagi loikhiba matamda anisuba lakpagi paojel adu “laojel chaoba” oina sandokpa hourakpa adu khanghannaba, paojel asi toubiba mi ama-na eigi manakta haikhiba wari ama haijagani.
GSAM 132.41840-da Rochester, N.Y.-gi phisang amasung higi pal semgiba mi chaoba E. C. Williams-na paojel adu loulammi, amasung Ahal Miller amasung Himes-bu Rochester-da lakpa haijarammi, sahargi mi lising lisingda warol haijabagi maramda. Makhona pikhirammi madudi mi pumnamak phamhanba yaba achouba mepham yum ama louhanbagi mathou taba sen makhoigi khutda leite. Mahakna pikhirammi, “Eigi khutda mapal phit 120 oiba mapal khomdagi phisang ama leiri. Eina madu thadokpa, mi phamhanba amasung yengsinba pumnamak sen thadaba oina toudunani. Lak-u amasung paojel adu sandok-u.” Mahakna eida haijarammi, “Makhoi laklammi, adubu phisang aduna pao yengnaba lakpasing adugi tangkhai phaoba phamhanba ngamlamde; aduna eina phit 40-gi yenglup ama yengluduna phisang adu 160 x 120 phit oina chaokhatlammi. Phisang asi numit khudinggi misingna mapung phana thamlami, amasung mi chama chamana mapanda khangnaba nungaijaduna phamlammi, pumnamak warol yengnaba thajarammi.”
GSAM 133Paojel sandokpasing chama chama
GSAM 133.1Pao yengbagi ningba adu chaokhatpada phisang chaoba-sing sijinnarammi, amasung kalen matamda umangda mepham-sing pangthoklammi. warep matamda singlupki achouba yum-sing amasung mi pumnamakki mepham yum-singgi maraktagi kayana mi pumnamakki mapung phana thamlami. Miller Ahal-na 1840-gi mamangda paojel haijarammi adugumna “ama khaktang” leirammi haibagi maphamda, mi 300 gi matamda mahakpu mateng pithoklammi; makhoina numit 2300-gi loiba phongdoklammi, amasung “Matam amuk leiraroi” amasung “Mahakki wayen-gi matam adu lakle” haiba laojel pithoklammi. Aduna Mapugi matamda paojel adu malem pumnamakta chaokhatnaba hourakpada, mahakki wa adu achumba oirammi, amasung mi lakh tara-tarana pao yengnaba ningba phanglammi.
GSAM 133.2America-gi ihouda achumba oirammi adugumna leipak ateida amasung oirammi. 1840-dagi, mi khara-na lairik macha-sing pithokpagi maphamda, mi kun kun thoklammi, makhoina paojelgi laojel adu sandoknaba mamangda lakkhi. England-da England-gi singlupki dharmagi thougaloi 700 khaktangna paojel asi sandoklammi; amasung atei mi kun kunna madugi thougal adu toubire haiba haijadaba oina. Malemgi leipak chaoba 20-dagi henba-da, paojel ama makhoigi ningba adu thouna pithokpa oina laklammi; yengliba misingna, “Makhoi asi yam thajabagi thabak toubani,” haijarammi.