Pandup 5 — Anisuba lakpagi paojel
GSAM 93.1“Houjik heiyit pambigi pandam adu tam-u: mahakki masa adu nouraklaba amasung manasing panba hourakpa matamda, kalentha naksillakle haiba nakhoina khangjari; adugumna nakhoina masising pumnamak uba matamda, mahak thongda leire haiba khang-u. Eigi hairiba adu achumba ni, masigi yaotpa mi pumnamak masising pumnamak loirakpa phao-na matam phaoba yamthokloi. Nong amasung leipak yamthok kani, adubu eigi paosing yamthokloi.”1
GSAM 93.2Masigi Lairik Asengbagi waheina eikhoigi pukning adu Kristagi lakpa adu thongda leire haiba khangba yaba matam aduda puri; heiyit pambigi ahanba anouba manasing panba hourakpa uba matamda kalentha naksillakle haiba eikhoina khangjaba adugumna chap mannaba thajabaga madu khangba yai. Eikhoina mahak masamak lakpa phaoba yamthokloidaba mi-khun aduda lakle haibasu khangba yai. Masigi pandam adu tamnaba matam lakpa matamda, pandam adu tambiba ojasing thok-hanba adu Mapugi matam ni haiba yamna achumba ni. Apostlegi atoppa matamdagi waheidadu masida su yathang yai: “Pao sandokpagi mi leitrabadi makhoina kari amukta tabage? Amasung makhoibu thok-hantrabadi makhoina kari matung inna pao sandokpage?”2
GSAM 93Khudamgi matam
GSAM 93.3Mamanggi pandupda eikhoina numit 2300 loirakpagi maramda amasung mahakki wayenbagi matam phaoba yaoba haiba khanglammi. Masida phongdokpa pandam aduda eikhoibu Mapugi matam aduda, aduga “wayenba” paojel adu malemda sandoknaba matam aduda purak-i. Mahakki mi-singda lakadaba amasung “henna naok-hangadaba” “yamna awaba” adugi maramda ngangba matungda, Mapuna hairammi: “Masigi awabagi numitsing loirabaga khudakta numit adu amamba oigani, tha adu mangal pibiroidaba ngamgani, thawanmichaksing nongdagi tagani, amasung nonggi thawai pumnamak kampani; aduga Mioibagi Machanupagi khudam adu nongda phongjagani.”3
GSAM 94.1Yeng-u, masigi aroiba khudam adu mahakki lakpagi khudam ni haina haide; adubu Mioibagi Machanupa adu masida leire, lakpa uba haiba khudam ni. Mahakki lakpa hanna thokpa khudamsing adu numit, tha amasung thawanmichakki khudamsing ni; matungda lakpa adugi marakta nonggi thawai pumnamak kampani amasung mahak nonggi leichilsingda lakpa ugani. Aduna masigi ahumsuba khudam—thawanmichakki khudam—thokkhraba khudakta Mapugi matam lak-i, Kristagi lakpa thongda leire haiba tambinaba mahakki ojasing thok-hanba matam adu.
GSAM 94.2Houjik masigi khudamsing thokpagi matam adugi maramda: numit adu awabagi matung khudakta amamba oigani.4 Mark-na sandokpa matung inna: “masigi numitta, awaba adu loirabada.”5 Eikhoigi Mapuna hairammi madugi numitsing adu henna naokraba haiba. Maria Theresa-gi yathang amasung 1773 dagi 1776 phaoba piba dharmagi thajaba khudingbu yajanabagi yathangsingna singlupki mathakta ot-neibagi asaoba adu naok-hanlammi. Ot-neiba panggal aduna 1798 phaoba leingak panggal adu mahakki makhada thamlammasu, mahakki ot-neibasing adu 1773-gi manakta loirammi. Mapugi waheising ani adu pumnamak yengsinbada, khudam ahanba adu 1773 amasung 1798gi manakta thokkhraba haiba leirak-i.
GSAM 94Mangal leitraba numit amasung ahing
GSAM 94.31780 gi May 19-da, numit adu mahousagi niyamgi wangmada amamba oirammi. Madu thengnaba numit-yengba khudam natte, maramdi tha adu mamang numitta mapung phana leirammi. Masigumba leirakkhrabasu United States-ki north-east lam pumnamakta ayukki 11 dagi ahinggi 11 phaoba amamba leirammi. Masigi matamda numit adu amamba oiba khakta nattana, tha adunasu numitki mangal adu amuk hanthana nganhanlamde. Thagi disc aduda numitki mangal thok-halloi haiba amamba leirammi. Noah Webster-na chahi kaya matungda hairammi, “Masigi amamba asigi maramda penningai oiba maram ama phaoba keidoungeidasu takpikhriba leitre.”
GSAM 95.1Masigi mangal leitraba numit adugi maramda thawanmichak-yengba oja Herschel-na hairammi: “North America-da mangal leitraba Numit adu prakritigi angakpa wahoudok pumnamakki manakta ama ni; madu wangulonna sandokpa ngamnadaba, adubu mi-singna matam pumnamakta ningsinggani.”
GSAM 95.21780 gi May 19-gi ahing adugi amamba adu sandokpasingna hairammi, tha mapung phana leirammasu, “taibangpan manunggi mangal piba pot pumnamak mangkhrabasu, amamba adu masidagi henna mapung phaba ngamlamloi.”
GSAM 95Thawanmichak taba
GSAM 95.3Masigi khudamsinggi ahumsuba, thawanmichaksing taba, 1833 gi November 13-da mapung pharammi. Masigi ahingda, numit thokpagi pung manga mamangdagi, thawanmichak tabagi nong ama leirammi; atoppa mi-na swargadagi thokkpa meigi channel-singga saman piri, atoppa-na achouba meigi khudong ama-dagi meigi chingjasing thokkpa piri. Masigi wahoudok aduna North America pumnamak makha-gi Mexico Gulf dagi north-ki Hudson’s Bay phaoba, amasung west-ki Sandwich Islands dagi east-ki Liverpool-dagi mile chama kharagi manungda leiriba lam phaoba yaorammi. Yengba pham pumnamakta madu thawanmichak tabagi ama amata thokkpa leirammi; thawanmichaksing adu snowstorm-da snowflake-sing taba adugumna yamna matam thokthokna taba leirammi.
GSAM 95.41833-gi thawanmichak tabagi maramda “Connecticut-ki Yengsinba” gi Nov. 25, 1833 phongdokpagi lairikdagi amuk hairi:—
GSAM 95.5““Akhaba Leipa-gi Mi” gi editor-na ‘thawanmichak taba’ adu yamna achouba wahoudok ama oina hairi. Mahakna hairi, ‘Eikhoina Wednesday-gi yumthangda uba meigi nong adu yamna yamna awaba khudam, achumba matamda lakpagi khudam, amasung malemgi mi-singna taruksuba chum adu hangdokpa matamda uba ngamgani haiba achouba amasung kiningai oiba numit adugi chanbiba utpa khudam ama oina hairi. Masi Anouba Testament amasung Akhaba Testament-da mangal shengna sandokpa matam adu lakle; akanba nungsitna lenghanba heiyit pambina mahakki maheising tahanba adugi masak asidagi henna chumba masak ama uba ngamlamloi.’”
GSAM 96Thomas Burnett-gi matamgi haidokpa
GSAM 96.1Mamanggi matamgi mi-singna masigi khudam adu achumba oina thokkani haiba tambirammi. Thomas Burnett-na, London-da A.D. 1697-da phongdokpa mahakki “Leipak-ki thourang” lairikta, Matthew 24:29-gi maramda hairammi:—
GSAM 96.2“Masigi matamda meigi meteors pumnamak thokkani haiba yamna leire; makhoigi manakta ‘thawanmichak tabasing’ haibasingsu leigani. Makhoya ama-ama-da yam chaoba natte, adubu yamna matam thokkpa oirabadi, mangjounana haidokpa matung inna, angur pambidagi manasing nattraga heiyit pambidagi heiyitsing adugumna yamna tarakpa oirabadi, angakpa wahoudok ama oigani.... Masising adu henna chaokhatpa amasung lairikki waheising oina yengnadaba, achumba mangjounana haidokpa amasung waheisinggi wahandok matung innamak thokkani haiba oina yeng-u.”
GSAM 96Oja Olmstead-gi sakhi
GSAM 96.3Yale College, Mass.-gi Oja Olmstead, mahakpu “America-gi khwaidagi chaoba nong amasung atiyagi wahoudok neinaba oja” haiba, 1833 gi Nov. 13-gi thawanmichak tabagi maramda hairammi:—
GSAM 96.4“1833-gi thawanmichak tabagi lam adu leipak adugi mapung phaba lamgi yam chaoba sharuk ama yaorammi; east-ki Atlantic-ki mayai dagi west-ki Pacific phaoba, amasung South America-gi north-ki samudragi mapanda leiba lam dagi north-ki British possession-singgi khangdaba lam phaoba. Thawanmichak tabagi wahoudok adu yengba ngamkhi matamda, pham pumnamakta amuk ama oina uba leirammi.”
GSAM 96.5Nov. 12-gi ahinggi 11 dagi Nov. 13-gi yumthanggi 4 phaoba thokkpa masigi wahoudok adugi maramda oja-na hairi:—
GSAM 96.6“1833 gi Nov. 13-gi yumthangda thawanmichak tabagi wahoudok adu uba ngamkhi haiba mi-sing aduna, leipak sembadagi houjikki phaoba, nattraga khwaidagi watpada itihas-gi lairik-singda yaoba matamgi manungda, uba ngamkhraba swargagi meigi wahoudok-singgi khwaidagi chaoba adu uramba oiba yai.”
GSAM 97Europe-da su thawanmichak taba uba
GSAM 97.1Stuttgart, Germany-da Leonard Heinrich Kelber-na 1835-da phongdokpa lairik amada, masigi khudam adu Atlantic-ki atoppa lamda su, masigi tha aduda adubu numit kayagi matungda, amuk thokpa leirammi haiba khang-i. Mahakna hairi:—
GSAM 97.2“1833 gi November 25-da Europe-gi continent-da thawanmichak tabagi yam phaba wahoudok ama leirammi,” amasung “Silesia-gi Minsterburg-da thawanmichaksing adu meigi nong adugumna taba leirammi. Makhoga meigi ball-sing su thoklammi, aduna ahing adu yamna mangal oirammi amasung mi-singna makhoigi nakakta leiba yum-sing adu meida leire haiba thajarammi.
GSAM 97.3“Masi matamda Austria-gi Prin-da su thawanmichak taba leirammi, madu square miles 500-dagi henna chaoba lam ama yaorammi. Makhoya swargadagi thokkpa meigi channel-singga saman oirammi haiba mi kayana hairammi. Atoppa mi-singna madu meigi nong oina hairammi. Sagolsing madugi maramna kirammi amasung leimaida tarammi. Mi kaya kibagi maramna narammi.”
GSAM 97Pandam sijinnaba
GSAM 97.4Mangjounana haidokpagi masigi lamda ahumsuba khudam—thawanmichaksing taba—loirakpagi matungda, eikhoigi Mapuna hairammi, “Houjik heiyit pambigi pandam adu tam-u.” Masigi waheising adu Mapuna masigi wa adu hairammi matamda leiramba mi-khun adugi maramda natte, adubu masising pumnamak thokkhraba haiba uba mi-khun adugi maramda ni—thokli haiba natte, thokkhraba haibani. Krista thongda leire haiba khudam oina thokkani haiba masising aduda, mahakna achumba oina lakpa matamda nonggi thawai kampani haiba yaodaba. Mahakki lakpa nakpa haiba khudamsingda masigi ahumsuba khudam, thawanmichakki khudam, yaori. Mi-singna heiyit pambigi pandam adu tamba Mapugi matam adu 1833-gi matungda leirammi. Masida malem adu thounaba achouba achumba adu khanghanbagi Mapugi matam ni: mahakki lakpa adu thongda leire, amasung masigi pandam adu tabasinggi mi-khun adu yamthokpagi mamangda mahak lakgani. Aduna masigi mangjounana haidokpada achouba anisuba lakpa paojel adu malemda sandoknaba matam adu mapung phana khudam thok-i.
GSAM 98Malem pumnamakta paojel sandokpa
GSAM 98.1Masigi haidokpagi mapung phabagi matung inna, 1833-da Mapuna malemgi pham kayada mahakki pao sandokpasing amasung dharmagi thougal-sing thok-hanlammi. Makhoya 1833 dagi 1844 phaoba Kristagi lakpa nakpa, “thongda leire,” haiba paojel sandoklammi; amasung mahakna yathang piba matung inna, mahakki lakpagi khudamsing adu heiyit pambigi pandam-da taklammi. Paojel adu leiba ojasinggi khut thokpa amasung phongdokpa lairik-ki khut thokpa oina malemgi missionary station pumnamakta amasung leipak adugi seaport pumnamakta yaorammi.
GSAM 98.2Masigi paojel-gi chaoba adu Rochester, N.Y.-gi “Achumbagi Pao” gi editor-na January, 1845-gi phongdokpagi lairik amada mapung phana sandoklammi:—
GSAM 98.3“Revelation 14:6, 7-da sandokpa nitya paojel adu leipak, yumna, lon, amasung mi pumnamakta sandoklammi, khonjel chaona hairaga: Ishworbu kiyu amasung mahakpu matik mangal piyu, maramdi mahakki wayenbagi matam adu lakle; nong, leipak, samudra, amasung isinggi pung pumnamak sembiba mahakpu khurumjou. Masigi paojel adu mamanggi chahi khara khaktagi manungda swargagi makhada leiba leipak amasung lon pumnamakta sandoklammi haiba asidagi henna sengna khudam-singna utpa yaba hiram ama leitre; masi 1843-da Kristagi lakpa, [1843, Yudagi matam—eikhoigi matamda 1844], amasung lakpa nakpa haiba paojel piri. Takpa thourang-sing amasung lairik-singgi khut thokna, pao adu leipak pumnamakta yaorammi, amasung waheising adu malemgi aroiba phaoba.”
GSAM 98.4Achumba khudamsing adu khangdraba mi kayana anisuba lakpagi ihou adu pham ama-da thokpa oina yenglammi; makhoina masi William Miller amasung mahakga loinaba United States-ki north-ki lamdagi dharmagi thougal mi chama khara yaoba thourang ama oina thajarammi. Makhogi maramda khanghanbadi, America-da Ahal Miller amasung Ahal Himes-na chaoba lamjingbasing oirammi, adubu masi achouba ihou adugi sharuk macha ama khaktani; masigi ihou aduna “leipak adugi aroiba phaoba” yaorammi.
GSAM 99Ihou adu malemgi pham kayada kari matung inna thokkhrage
GSAM 99.1Mapugi matam laklammi, masigi paojel adu malemda thok-hanba. Leipak adugi pham 20 amasung henna-da, matam ama-da, mi-sing thok-hanlammi; makhoina amagi thougal atoppa aduna khangdrabasu, masigi paojel adu leipak pumnamakta sandoklammi. Pandup 4-da yaoba mi-singna, numit 2300 loirakpagi maramda achumba adu phanglammi; A. Campbell-bu thadoktuna, makhoibu Revelation 14-gi Ahanba swargadutki paojel sandoknaba thawai-na thok-hanlammi. Masi makhoina amaga amaga achumba adu sandokpagi maram natte, Ishwor-gi Thawaina hakthengnana thougal toubadagi thokkhiba ni.
GSAM 99Sem-sadokpa-ga yengsinba
GSAM 99.2D’Aubigné-na chahi chama 16subagi achouba sem-sadokpa hougatpagi maramda sijinnakhiba pathap adumak masigi ihou adudasu eikhoina sijinnarabadi, masi Mapugi paojel oina amasung Mapugi matamda thokkhiba oina tasengnamak lousinpham thok-i. Masigi sem-sadokpa pumnamakki maramda itihas iba mina hairammi:—
GSAM 99.3“Germany-na Switzerland-da achumba adu pibiramde, Switzerland-na France-da pibiramde, France-na England-dasu pibiramde. Malemgi sharuk amana atoppa sharuk amada mangal pidaba, adubu nganba numit ama aduna leipak pumnamakta madu hakthengnana piba adugumna, leipak pumnamak asina Ishwor-dagi achumba adu phanglammi. Mioiba pumnamakki mathakta ngamkhei leitana wangthana leiriba Krista, swargadagi thokpa numit adu, Kristagi singlup semba matamda oibagumna sem-sadokpagi matamdasu, leipak adubu thawai piba Ishwor-gi mei oirammi. Chahi chama 16subada, khwaidagi arappa amasung tongan-tonganba leipak kayagi yum amasung singlup-singda yathang ama amata matam ama-da leirammi. Maramdi, Thawai ama amata pham pumnamakta thougal thokpa amasung thajaba ama amata semba leirammi.
GSAM 99.4“Germany-gi sem-sadokpa amasung Switzerland-gi sem-sadokpa aduna masigi achumba adu phongdok-i. Zwingle-na Luther-ga thougal maramda wa ngangnaba leiramde. Makhogi manakta maram ama leirammi, adubu masi leipak adugi mapanda yeng-u. Swargadagi Luther-da achumba piba mahakna Zwingle-da su piba leirammi. Ishwor adu makhoigi marakta pao sandokpagi maram oirammi. Zwingle-na hairammi: ‘Eigi Ishworgi paojel sandokpa houlammi kripagi chahi 1516-da, haibadi Luther-gi ming eikhoigi leipakta keidoungeidasu tadriba matamda. Eigi Kristagi yathang adu Luther-dagi tamde, Ishworgi wahedagi tamlammi. Luther-na Krista sandokpabadi, mahakna eigi thourang adu thok-i; masi khaktani.’”6
GSAM 100.1France-da Farel amasung Lefèvre-gi thougalgi maramda itihas iba mina hairi:—
GSAM 100.2“Aduna France-gi sem-sadokpa adu atoppa leipak-dagi purakpa natte. Madu France-gi lamda semba, Paris-da mapal thokpa, amasung Roman Christianity-da anisuba panggal oiba university aduda mahakki ahanba marasing leirammi. Ishworna masigi thabakki maruoiba wakhal-sing adu Picardy amasung Dauphiny-gi achumba mi-singgi thamoida thamlammi, atoppa leipak amada phaoba thabak adu houba mamangda.
GSAM 100.3“Switzerland-gi sem-sadokpa adu Germany-gi sem-sadokpa-dagi swatantra oirammi haiba eikhoina uba phanglammi. France-gi sem-sadokpa adu makhoigi anigi maramdagi su swatantra oirammi. Leipak adugi pham kayada amaga amaga pao pibiraroi, amasung matam ama-da thougal houlammi; masi yuddhoda lanmi kanglupki sipai pumnamakna matam ama-da chatpa adugumna, ama-na atoppa ama-da chat-hanbagi yathang pibiraroi, maramdi lamjingba achouba ama-dagi thokpa yathang ama amata-na pumnamakna tabani. Matam adu mapung pharammi, mi-sing adu semjare, amasung Ishwor-na mahakki singlup-gi sem-sadokpa adu leipak pumnamakta matam ama-da houlammi. Masising aduna chahi chama 16subagi achouba sem-sadokpa adu Ishwor-gi thougal oirammi haiba phongdok-i.”7
GSAM 100.4England-da Thos. Bilney, Fryth, Tyndale amasung atoppa-singgi makhada sem-sadokpagi maramda D’Aubigné-na amuk hairi:—
GSAM 100.5“Aduna England-gi sem-sadokpa adu Luther amasung Zwingle-gi maramdagi swatantra oina houlammi, Ishwor-dagi khaktagi phanglammi. Christendom-gi leipak pumnamakta Ishwor-gi wahedagi matam ama-da thokpa leirammi. Oxford, Cambridge, London-da sem-sadokpa thokpagi mapung adu Erasmus-na phongdokpa Greek Anouba Testament oirammi. [Tyndale amasung Thomas Bilney-na 1519-da Cambridge thadoklammi.] Matam ama-da England-na sem-sadokpagi masigi chaoba mapung adu yamna nungshirammi.”8
GSAM 101.1Anisuba lakpagi paojel adu sem-sadokpagi masigi sandokpa adugumna thokkhrammi. Sem-sadokpa thokkhiba maphamsinggi mashinggi marirak adudagisu henba malemgi mapham-singda, masigi maramda khangdrabasu amasung amaga amaga thajaba pibiraroi, mi-singna matam ama-da thok-hanlammi; makhoina lairik-ki achumba adu sandokpa houlammi. Masi leipak mari khaktada natte, malemgi mi-semgi chaokhatpa yaoba pham pumnamakta paojel adu sandoklammi.
GSAM 101Joseph Wolffgi thabaksing
GSAM 101.2Matam asida Mapugi lakpagi pao sandokpa asi kayam phaoba pakthokkhige haibagi matangda achumba waphamsing khara yengsinba phagani:—
GSAM 101.3“1831 da Joseph Wolff, D.D., bu Great Britaindagi Palestinegi Jihudisinggi marakta thabak tounaba dharmagi pao sandokpa mi ama oina thakhi. Mahakki numit khudinggi iramdamda irambagumna, 1845 phaoba mahakna Palestine, Egypt, Angangba Samudragi torbansing, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman Ningthouleibak sinba, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Jerusalem, St. Helena, aduga Mediterranean Samudrada hi mathaktasu, amasung New York saharda dharmagi kanglup khudingmakta Mapu thuna lakkadabagi pao sandokkhi. Mahakna Jihudising, Turksing, Musalmansing, Parseesing, Hindusing, Chaldeansing, Yesedesing, Syriansing, Sabeansinggi marakta, pashasing, sheikhsing, shahsing, Organtsh amasung Bokharagi ningthousing, Greeceki maharani amasung ateisingda pao sandokkhre haina hai.”9
GSAM 101.4Mousigi nupigi mapa Hobabki charol surolsingna leiba Yemen leibakta Joseph Wolffna lairik ama ukhi. Lairik adugi matangda mahakna asumna hai: “Mapham asigi Arabsinggi ‘Seera’ kouba lairik ama lei, maduda ‘Khristagi Anisuba lakpa, amasung matik mangalda mahakna ningthou leiba!’ haibagi matangda iri.”10
GSAM 102.1Yemenda mahakna Rechabki charol surolsingga loinana numit 6 leikhi. Makhoigi matangda mahakna hai: “Makhoina angourgi yu thakloi, angour ingkhol thalloi, maru hunloi, phisangda lei, amasung Rechabki machanupa Jonadabki waheising ningsingngi. Makhoiga loinana Hatramawtki Terimgi manakta leiba Dangi salaidagi Israelgi machasing leirammi. Rechabki machasinggumna makhoinasu Messiah swargagi leichilda thuna lakpa ngairi.”
GSAM 102.2Mathakta hairibasing asidagi eikhoina khangba phangli, chahi 14 adugi manungda Wolff masamakna leibak 20 dagi henbada Khrista lakkadaba matam nakle haiba pao sandokkhre. Matam adumaktada Germanydasu, maru oina khagi sarukta Moraviasinggi marakta, tambiba asi pak sanna wa ngangnarammi.
GSAM 102Germany amasung Russiada Paojel
GSAM 102.3Englandgi wari iba mi ama, Mourant Brockna eikhoida khanghalli madudi “Württembergda cha khara oiba Khristabu thajaba meesinggi khun ama leirammi, makhoina Khrista thuna lakpa ngairammi.” Matam aduda Germanygi khwaidagi heisingba Ishworgi matang tambiba oja oirammi haiba Hengstenbergna Germanygi atei saruksingda tambiba asi sandokkhi.
GSAM 102.4Disembar 13, 1892 gi Amuk yengsinba amasung pao sandokpada Germanygi singlupki senbiba oja L. R. Conradina asumna hai:—
GSAM 102.5“Germanyda Bengelna eikhoigi Mapu phonglakpa pamba adu thamoi kayamada houhankhi, masina mee lising kayabu mangjounana haidokpa wahei adu mamangda toudriba makhei neinahan lammi.... Germanyda mangal ngankhi, amasung Numit 2300 gi wahandok karamna channabage haibadu takpa lairik chephongsing mapham aduda sandokkhi. Madugi matungda dharmagi matangda pukning hougatpa ama thokkhi, maru oina Württembergda; aduga namthakpa hourakpada imung cha kaya Khagi Russiada chatkhi, amasung mamanggi chahi kayadagi mapham aduda chatkhraba makhoigi leibak machasinggi marakta madu sandokkhi. Singlupki senbiba ojasingna makhoigi singlupki yum lonthokpirabada, khajiktang nattradi makhoina yumgi manungda ‘stunden,’ haibadi ‘pung ama’gi mepham pangthoklammi, aduga mee cha kayana thajaba houkhi. Matam adudasu makhoigi marakta Potthaba numitki matangda wa ngangnarammi, adubu kana amatana ngakpa houdabana wapham adu muduna leikhi. ‘Stunden’ mepham aduda Russiagi loumi ama thajaba houkhi, amasung matungda Russiagi meesinggi marakta thabak adumak touba houkhi. Masina aroibada ngasigi achouba ‘Stundist’ ihou adu houhankhi; madugi panggal asi Siberia amasung Trans-Caucassuski khwaidagi lappa maikei phaoba youri.”
GSAM 103.1Julai 31, 1891 gi Amuk yengsinba amasung pao sandokpada Australiagi Ichin-inao nupa Schächegi matangda singlupki senbiba oja Conradigi wahei ama yaori. Mahakna hairiba matam aduda Ichin-inao nupa Schäche asi Silesiada leirammi, amasung matamgi saruk amada Germanygi mingchat leiba nungaiba pao sandokpa dharmagi oja Ipa Gosnergi leibak manungda pao sandokpagi thabakta mateng panglammi. Ichin-inao nupa Schächedagi mahakna Kelbergi lairik adugi matangda makhada hairiba asi piri:—
GSAM 103.2“1836 gi matungda, nattraga Bengelgi matam singthaba adu loiraba matamda, mapham adugi Shriyut Sommerfeldtki lairik yonphamdagi khanghanba ama Schweidnitz jillagi pao cheda phonglaklammi. Madudi 1843 amasung 1844 da thokkadaba achouba amasung haraobagi thoudoksinggi matangda L. Henry Kelberna iba lairik amagi maram oirammi. Lairik adugi achumba ming eina ningsingdre. Eikhoina lairik adu phanghankhi, aduga 1839-40 da thongsing thingjinduna madu paningba mi kayaga loinana pakhi. Lairik aduna Daniel, Phongdokpiba amasung Mathi 24 dagi aroiba adu nakle haibadu taklammi, amasung mathakta hairiba chahi adu karamna phangbage haibadu takpa singthabagi pareng amasu yaorammi.”
GSAM 103Great Britainda Paojel
GSAM 103.3Chahi lising amagi matam kouba Englandgi phongdokpa lairik amada “Englandgi singlupki dharmagi thougaloi 700 na Arankhubam Mapu amuk hallakpagi laojel adu laorakhi” haina iri. 1840 dagi 1844 phaoba Englandda lakpagi tambiba adu sandokkhibasinggi marakta matam adugi khwaidagi heisingba dharmagi thougaloising khara yaorammi. Makhoigi maraktagi Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, ikai khumnaraba A. Dallas, M.A. [mahakki Jerusalemda yengu kouba lairik, lamai 114 da mahakna Mathi 24 gi pandam wari adu miron asiga channahanli], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry amasung ateisinggi ming eikhoina pangani.
GSAM 104Hollandda Paojel
GSAM 104.1Matam aduda leibak adugi khwaidagi heisingba dharmagi thougaloi oirammi haiba Hentzepeterna Hollandda Anisuba lakpagi tambiba adu sandokkhi. Ningthouna khallabagi matung inna mahak The Haguegi Ningthougi pot amamba thamphamgi ngak senbiba mi oirammi. Jun, 1844 da Ahing yaibakki laojelgi che semliba mida iba chithi amada mahakna masagi matangda hairi madudi, pukningda yamna kangna kaoba mang ama masagi mityeng wapham asida changhanba ahanba maram oirammi. Mahakna wapham asigi matangda Asengba Lairik neinakhi, aduga 1830 da tambiba adu takpa lairik macha ama phongdokkhi. 1841 da mahakna malemgi aroiba adugi matangda atoppa lairik macha ama phongdokkhi. Chithi adumaktada mahakna hairi madudi, William Miller amasung Khristagi lakpa nakle haiba tambiba adu miyamgi mamangda sandokliba ateisinggi matangda mahakna ahanbada pao phangkhibasi 1842 da Americadagi Hollandda lakpa nupa amaga wari sanabagi mapannani.
GSAM 104Tartaryda Paojel
GSAM 104.21821 da Tartaryda Mapugi lakpagi tambiba adu thajarammi amasung tambirammi. Matam adugi naknada Irelandgi dharmagi pao sandokpa mi ama leibak aduda thakhi, amasung Tartargi purohit amana mangonda hangkhi, “Khrista anisubada karamba matamda lakkani?” Mahakna masigi matangda karisu khangde haina paokhum pikhi. Maduda Biblegi tambibasing makhoida tambinaba lakpa dharmagi pao sandokpa mi amagi asigumba paokhum aduda purohit aduna yamna ngakpikhi, aduga “Bible leiba mi khudingmakna madu khangba yai” haina mahakna khalli haikhi. Matungda purohit aduna masagi mityeng adu hairakhi, Khrista A.D. 1844 gi naknada lakkani haina mahakna khalli haikhi. Achumba thoudok asi Irelandgi chephong, 1821 da phangi.
GSAM 104America, India amasung Europeki achouba leipakta Paojel
GSAM 104.3Lakpagi lairik machasing, sharuk 2, lamai 135, 1844 da Englandgi Mourant Brockna asumna hai:—
GSAM 105.1“Arankhubam Mapu thuna hallakpa ngairiba amasung cheksinbagi khonjel laoriba asi Great Britaindatamak oide, America, India amasung Europeki achouba leipaktasu oiri. Americada Ishworgi wahei sandokpa dharmagi thougaloi 300 romna ‘ningthouleibak asigi nungaiba pao asi’ asumna sandokli; aduga leibak asida Englandgi singlupki mi 700 romna laojel adumak laori.”
GSAM 105Malemgi samudragi hi leppham khudingmakta
GSAM 105.2Mapugi lakpagi tambiba adu sandokpada mahakki punsi katthokkhiba, Seneca Falls, N.Y., gi katthokchaba Baptist dharmagi thougaloi E. R. Pinneyna mahakki Mathi 24 sandokna takpa kouba lairik, lamai 8, 9 da haikhi:—
GSAM 105.3“1842 da Anisuba lakpagi lairik chephongsing Europe, Asia, Africa amasung Americagi dharmagi pao sandokpham khudingmakta, Rocky Chingsinggi nakal anida, thakhre.... Eikhoigi hisinggi luchingbasing amasung hi thouribasingna eikhoida hairi madudi, makhoina youba hi leppham amattada makhoigi mamangda pao sandokpa asi youdriba phangde, amasung makhoida masigi matangda toina hangli.”
GSAM 105Mi 3000 na Paojel sandokpa
GSAM 105.4Tambiba asi masamakna sandokkhiba atei dharmagi thougaloi ama, Zanesville, Ohio, gi singlupki senbiba oja G. W. Mitchelna Agast 8, 1894 da Newark, Ohio, da wari sanaringeida iba mi asida asumna haikhi. Septembar, 1844 da McConnellsville, Ohio, da wari sanaringeida Ahal William Millerna mangonda haikhi madudi mahakki maphamda “malemgi tongan tonganba saruksingda ‘Ishworbu kiyu, amasung mahakpu matik mangal piyu; maramdi mahakki wayenbagi matam adu lakle,’ haina sandokliba dharmagi thougaloi 3000 gi ming amasung leipham lei; makhoigi ayambadi Awanggi America amasung Great Britainda lei.”
GSAM 105.5‘Laojel’ asigi pak sanna sandokkhi haibagi matangda wa ngangbada William Millerna haikhi:—
GSAM 105.6“Malemgi maikei khudingmakta mi ama nattraga anina pao asi sandokkhre, amasung makhoi pumnamakna matam adugi matangda wa oinari,—Asiagi Wolff; Englandda leikhiba Irving; Scotlandgi Mason; South Carolinagi Davis; amasung leibak saruk asigi mi kaya amana laojel adu laori nattraga laokhre.”11
GSAM 106Hutchinsongi Elijagi khonjel pak sanna thaba
GSAM 106.11837 da Ahal R. Hutchinsonbu Englanddagi Canadada Wesleygi matung inba dharmagi pao sandokpa mi ama oina thakhi. Aroibada mahak Montrealda leiba houkhi. Mapan leibaksingda mahakki khangnaba mi yamna leirammi. 1843 amasung 1844 da mahakna Elijagi khonjel kouba pao che ama phongdokkhi, maduda lakpagi tambiba adugi matangda irammi. Mapan leibaksingda chatpa hisinggi mateng laina phangba amasung mahakki pao chesing ayambana yana mayol touduna dakki man pidana thaba yabana, mahakna makhoi yamna malemgi mapham khudingmakta thakhi. Masagi thabak adugi matangda mahakna haikhi madudi mahakna makhoi lemna Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, amasung Britaingi ningthouleibak amasung madugi makhada leiba leibaksinggi saruk khudingmakta thakhi.
GSAM 106Sandwich Ithingisingda
GSAM 106.2Oktobar 12, 1843 gi Ahing yaibakki laojelda Sandwich Ithingisinggi Kaui Ithingigi Kaloada leiba Shrimati O. S. Burnham amagi chithi ama yaorammi. Mahak amasung mahakki mapuroiba mapham aduda maheiroisanggi ojasing oirammi. Makhoina lakpagi tambiba adu lousinkhi amasung mapham aduda sandoklammi, amasung ithingising aduda thajabasinggi kanglup amana makhoiga loinana Ishworbu khurumlammi.
GSAM 106Baptisma piba Johangi Paojelga Paojel asi changdamnaba
GSAM 106.3Asumna eikhoina uri madudi lakpagi tambiba adu Asengba Lairikna masigi matangda mangjounana haidokkhibasing adu thunghannaba mapung phana chaba makhei sandokkhi.
GSAM 106.4Khristagi ahanba lakpa mangjounana khanghangadaba Paojel adu mangjounana haidokpa mi Isaiana wahei asina haidokkhi: “Lamhangda laoriba magi khonjel, Mapugi lambi thourang tou, eikhoigi Ishworgidamakta lamhangda achouba lambi ama chumna semmu. Tampak khudingmak wangthokhangani, chingjao amasung chingmacha khudingmak nemhangani; koiraba lambising chumna semgani, amasung chongthok chongjinba maphamsing mannahangani. Mapugi matik mangal adu phongdokpigani, amasung mee pumnamakna punna madu ugani; maramdi Mapugi chinban aduna madu haibikhre.”12 Mangjounana haidokpa asi “Baptisma piba Johanna Judeagi lamhangda pao sandoklaga, pukning hongngu, maramdi swargagi ningthouleibak adu nakle” haiduna toukhiba thabaksing aduda thunghankhi.13
GSAM 107.1Nupa asi amatana Judea leibak amaktada tha 6 chuppa thabak touduna mangjounana haidokpa angakpa asi thunghankhi. Mangjounana haidokpa asina Johangi thabak matam amasung maphamgi matangda ngamba pikhi; adubu Anisuba lakpagi pao sandokpaga mari leinaba mangjounana haidokpasing adudi asumna oide, maramdi thabak adu ‘awangba laojel’ga loinana malem sinba pakthokkadabani.
GSAM 107.2Asumna mathakta piriba achumba waphamsinggi mangalda, lakpagi Paojelgi matangda mangjounana haidokpa adu kayam chumna thunghankhige haibadu ui. Heiyit pambi adugi pandam wari tambigadaba, Ahanba swargadutki paojel adu ahanbada laothokpigadaba Ishworgi matam adu laklammi, amasung leibak khudingmak, mee kanglup khudingmak amasung lon khudingmakta laojel adu sandoknaba mahakna mahakki pao pubasingbu hougatpikhi.
Notes
- Matthew 24:32-35. ↩
- Romans 10:14, 15. ↩
- Matthew 24:29, 30. ↩
- Matthew 24:29. ↩
- Mark 13:24. ↩
- Sem-sadokpagi itihas, Lairik 8, pandup 1, pakhon 2, 3. ↩
- Madu, Lairik 12, pandup 3, pakhon 10. ↩
- Madu, Lairik 18, pandup 2, pakhon 12. ↩
- Singlupki khonjel, lamai 343. ↩
- Wolffna Bokharada dharmagi pao sandokpa. ↩
- William Millergi tambibasing, lamai 238, 1843. ↩
- Isaia 40:3-5. ↩
- Mathi 3:1, 2. ↩