Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Pandup 23 — Hakchang phabagi loisangsing

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Nungsijaraba, nahakki thawai chaokhatlibagumna, nahak pumnamakta chaokhatpa amasung hakchang phaba oinaba eina pamba oire.”1

GSAM 358.21863 gi Jun 6, Potthaba numitta, Ahal White amasung mahakki nupina Otsego, Mich. da Ahal Cornell amasung Lawrence na Phisangda pangthokpa mephamda saruk yakhi. Mapham aduda Shrimati White da Hakchang phabagi semdokpa haiba maramdu phongdokpiba Darshan ama pibi. Matam adudagi hakchang phaba amasung hakchang phana hingbagi maramda iba warepsing Amuk yengsinba amasung pao sandokpada phongdoklakhi, aduga hakchang phabagi maramda mahakpu phongdokpibirambasing mahakna iba hourakhi. Masigi saruk khara Sakhi mashing 11 da amasung Karamna Hinggadage kouba lairik amada phongkhi.

GSAM 358.3Hakchang phana hingba amasung maduna hakchang, pukning amasung thawai chaokhatpaga channaba mari leibagi maramdu miyamgi mangda mayek sengna puthoklakhi. 1864 gi Oktobar 25 gi Amuk yengsinba amasung pao sandokpada Ahal J. N. Andrews na masigi maramda mathakki maru oiba waheising asi pikhi:—

GSAM 358Hakchang phana hingbagi maramda J. N. Andrews ki wa

GSAM 358.4“Hakchangda phattaba thokhanba chinjak pumnamak tokpa, aphaba tambibagi amasung Ishworbu ikai khumnaba achumba-aranba khangba pukninggi mapanna masabu leingakna hingba, makhoi asi hakchang phanaba khwaidagi tangai phadaba thabaksinggi manung chanba oiri. Eikhoigi hakchangsing asi Asengba Thawaigi Laishangsingni. Eikhoigi thawaigumna eikhoigi hakchangnasu mahakpu tasengna matik mangal pinaba, eikhoigi hakchanggi pangal pumnamak mapung phana leiba kayada tangai phadabage! Houjik maram asi eikhoigi miyamgi mangda akhannana puthokpiriba adugidamak Ishworbu thagatchari. Hakchang phaba amasung pangal asi eikhoigidamak khwaidagi mamal leiba potlamsinggi manung challi, aduga awaba matamgi achouba thoudoksing uganabasinggidamak khwaidagi maru oiba oiri.”

GSAM 359.1Baibalgi hakchang sengna phana leibagi tambiba amasung Kristan masabu leingakpa haiba maramdu Amuk yengsinba amasung pao sandokpagi warepsing khaktana nattana, eikhoigi dharmagi thougaloisingnasu sandokhi.

GSAM 359.21866 gi Mei 20 gi Malemgi apunba mephamda Shrimati White gi mapanna mathakki tambiba asi pibi (masimak Sakhi mashing 11 dasu leiri):—

GSAM 359Hakchang phabagi loisang ama semba

GSAM 359.3“Anabasing amasung anaba thoktanaba masagi hakchangbu karamna ningthina yengsinnagadage haiba tamningbasinggidamak leipham ama eikhoina semba tai haibadu eingonda utpikhi....

GSAM 359.4“Potthaba numit ngakpa maibasingna yengsinba, anaba phahanbagi thabakta katthoklaba loisang amada thajadabasing lakpada, makhoibu achumbagi shaktigi makhada hakthengnana purakkani. Eikhoigi miyam amasung eikhoigi tasengba thajabadu makhoina khanglakpada, makhoigi mangjounana leiba aranba wakhaldu louthokkani, aduga makhoigi pukningda aphaba wakhal leihangani. Asumna achumbagi shaktigi makhada thamliba makhoi kharana hakchanggi pangal sonbada potthapham phangba khakta nattana, papna anahanba makhoigi thawaigidamak phahanba mahi phanggani.

GSAM 359Mahei thoklagadabasing mangjounana haiba

GSAM 359.5“Khangna louna layengbagi makhada anabasinggi hakchang phagatlakpada, amasung makhoi hingbagi haraoba phangba hourakpada, makhoibu phahanbada mateng pangkhibasingda makhoina thajaba thamlakkani. Makhoigi thammoising thagatpagi wakhalna thallakkani, aduga achumbagi aphaba maru aduna maduda leipham henna laina phanggani; mi kharagi manungda madubu yokkani, hourakkani, aduga Ishworgi matik mangaldamak mahei yanggani. Asigumba mamal leiba thawai amabu kanbina asigumba loisang ama lingkhatnaba changba sel pumnamaktagi henna mamal leigani....

GSAM 359.6“Phakhatlaba, nattraga yamna phanaba phanglaba mi khara mapham adu thadoktuna chatlabada, anouba maphamsingda eikhoigi thajabadu khanghanba amasung achumbagi phiral thanggatpagi lambi oigani. Hakchang phanabagi pandamga eikhoigi miyamgi marakta matam khara leiminduna makhoigi pukningdagi mangjounana leiba aranba wakhal adu ahanbada louthokkhidrabadi, mapham adusingda changba ngamlamloi.”

GSAM 360.1Tinsillakpa eikhoigi miyamna apunba ayabana, oiba yabamatam khudakta Battle Creek da nattraga manak nakpada hakchang phabagi loisang ama hangdokpa amasung madugi layengbagi thabak Dr. H. S. Lay gi makhada thamgadabani haina lepkhi. Mahakna mangjounana phanglaba layengbagi maheigi mathakta, ishingna anaba layengbagi lambi tambanaba nongpok thangbagi ishingna layengpham amada chahi amagom henna leirammi.

GSAM 360Hakchang phahanbagi loisang lingkhatnaba mapham leikhiba

GSAM 360.2Matam aduda asigumba loisang ama lingkhatpa asi achouba thabak ama oina urammi; aduga mahei thoklagadabagi maramda thamoi pukhatpiba Sakhi asi leiramdrabadi, thabak adu puba hourakpada matam khara chenglamgani. Adubu matam chengbagi mahutta, mepham loisillaba numit khara khaktagi manungda, West Battle Creek ta wayenloi Graves ki aphaba leipham oiba, eikar 8 gi leipak yaoba mahakki henna chaoba yumdu leikhi. Yum adugi naknana ishing chaphamsing oinaba nakal 2 gi yum ama khudakta semkhi. Yum asing asida Hakchang phabagi semdokpagi loisang hangdokhi.

GSAM 360.31866 gi Jun 19 gi Amuk yengsinba amasung pao sandokpada loisang adugi selgi sharuk leinaba ahanba apunba laojel pikhi. Paoche adugi chesing adumaktada Battle Creek, Mich., amasung Olcott, N.Y. gi singlupsingna $2,625, haibadi sharuk amagidamak $25 piba sharuk 105, leikadabani haina wasakpikhrabani haiba pao yaorammi. Hakchang phabagi loisangsing yengsinnaba ainana sak khangba lup ama semba yaba ain Michigan leibakta leiramdabana, asigumba lup ama ainagi matung inna lingkhatpa ngamdri phaoba lanthum adu thajaba yengsinloisinggi khutta sinnaduna thamkhi.

GSAM 360Hakchang phabagi tha paoche ama hourakpa

GSAM 360.4Ogast 1 dagi yengsinloisingna mapal yaoba lamai 16 gi tha khudinggi hakchang phabagi paoche ama phongdokpasu hourakhi. Masibu Hakchang phabagi semdokloi koukhi. Paoche asi Aphaba hakchang kouba mamingda houjiksu phongdokli, aduga houjik malemgi mangjin thaba hakchang phabagi paoche oiri. Paoche asina hakchang phaba amasung masabu leingakpagi pathapsing takpa khakta nattana, hakchang phabagi loisang adubu miyamna khangnaba pao sandokpagi lambi ama oikhi. Loisang adu anabasing amasung leijaduna chak chajaribasinggidamak 1866 gi Septembar 5 da thouramga loinana hangdokhi. Asumna eikhoigi miyamda maramdu ahanbada haikhiba matamdagi tha 4 su mapung phadri phaobada, loisang asi leiba, changgadaba potsing thamba amasung thabak toubada yaothokkhre; aduga selgi sharuk leinaba $11,000 wasakkhi, madugi ayamba sharuk adu haanna pikhrabasu oire.

GSAM 361Layengbagi lup ama lingkhatpa

GSAM 361.11866-67 gi ningtham matamda, hakchang phabagi loisang adu yengsinnaba ainana sak khangba lup ama semba yaba ain ama Michigan gi ain semba mephamna yare. 1867 gi Mei 17 da thabak asi toukhi, manunggi pathapsing yare, aduga leipak-yum amasung atei lanthumsingbu channa khandoklaba thajaba yengsinloisingda sinnakhi. Numit adu phaobada selgi sharuk leinaba wasakkhiba apunba sel asi $26,100 oirammi; madugi manungdagi $18,264.87 pikhrabani. Loisang aduda thabak touba heiba maibasing amasung mateng pangbasinggi lup ama leirammi, aduga yum adusing anabasingna thallaba oibada yamna naknarammi. Makhoigi maraktagi mi kharana loisang aduda laklaba matungda eikhoina kanagumba miyamni haiba amasung achumbagi maram khanglakpadagi eikhoigi thajaba adu haanna loudunasu leire.

GSAM 361Hakchang phahanba phijol

GSAM 361.2Matam khudingda amasung leibak khudingda, migi masajagi thamoi asi malemgi hingbagi chaothokcha, apangba thabaksing amasung phi setnaba chatnabi pamba adusinggi shaktina chingba yai. Eikhoigi leibakta Shrimati White da hakchang phaba amasung phijol setpagi wahangdu utpikhiba 1863 gi chahi adusu madudagi tongkhide. Matam aduda nupisingna koiba yotki sakna pakhanba phi setpagi chatnabi adugi tung inbada yamna pukning changkhiba aduna masi utkhi; makhoigi phi adu kayamuk paklabano haibada mi ayamba adu mathak-makha onthokpa nungshit thauba achouba amagi manungda chatlibagumna urammi. Matam adugi manak nakpada phijolgi maramda atoppa arangba lambi 2 thoklakhi, maduna wa ngangba yamna hourakhi. Makhoigi maramda khajik haiba asina, phijolgi maramda Shrimati White na piba, Singlupkidamak sakhising mashing 10 da yaoba Sakhi adubu paribana henna ningthina khangnaba mateng pangba yai.

GSAM 362Phijolgi arangba lambisingbu aranbani haiba

GSAM 362.1Ahanba arangba lambi adudi, setpagi apamba matung inna, inchi 10 dagi gaj tangkhai nattraga madudagi henna sangba matung inba phi yaona semba phijol setpadu oirammi. Phi adusing ayambana leimaida chingduna leirammi, aduga nupasingna makhoibu “lambi teikokpasing” haina koukhi. Anisuba arangba lambi adudi maduga pumnamakta onnarammi, aduga nupasinggi setnabaga oiba yabamak mannaba phijol oirammi. Kumari Bloomer gi tung inbasingna phijolgi chatnabi asi louduna setkhi, aduna masibu “Bloomer gi phijol” haina koukhi. Aroibada maming adu “America gi phijol” haina onthokhi. Phijol asibu yabaningbasingna tongan-tonganba maphamda apunba mephamsing pangthokhi, aduga eikhoigi Ichin-inao nupising ayambana madu setpa yare. Kharanadi tasengna setkhi.

GSAM 362Phijolgi wahanggi maramda Sakhi ama

GSAM 362.2Phijolgi wahanggi maramda Shrimati White da utpikhibadu leinana, Sakhi mashing 11 dagi warep khara eina louthokchage:—

GSAM 362.3“Ishworgi thajaba yabasing asi malemgi mangal amasung leipakki thumni, aduga makhoigi mi mathakta changba shakti adu mamal leibani haibadu matam pumnamakta ningsinggadabani. Makhoina arangna sangba phijolbu arangna tenba phijolga onthoklabadi, makhoigi mi mathakta changba shakti adugi ayamba manghallamgani. Makhoina phanaba pinaba amasung Ishworgi Yaomacha adugi manakta puraknaba hotnagadaba thajadabasing aduna pukning tuthoklamgani. Uba mibu pukning tuthokhanba asigumba achouba ahongba touba nattrabasu, hakchang phabagi maramda nupisinggi phijolda semdokpa ayamba touba yai.

GSAM 362Semdoklaba phijol

GSAM 362.4“Khwang cheksinna punba phijol amasung timi ngamugi saru adusingna hakchangbu khajiktasu cheksinhanba yaroi. Khwangbi amasung thamoi hakchang phana thabak touba yanaba, phijol asi cheksindana nungsina setpa yaba oigadabani. Phijol adu khongjai asangbagi mathakki khara makha phaoba sanggadabani, adubu khutna tangkhatpa leitana khongna chatpham amasung lambigi amata ngamdaba phattaba potsing thengnadaba matik tengadabani. Masingdagi henna tenba phijol asi yumgi thabaksing touba matamda nupisinggidamak, akhannana mapanda thabak khara nattraga yamna touba tabasinggidamak, channaba, khudongchaba amasung hakchang phahanba oigani.

GSAM 363Hakchang pumnamak mannana phi khumhangadabani

GSAM 363.1“Phijol adu kayamuk sangba oirabasu, makhoigi khut-khong adu nupasinggi phijol khumhangbagumna mapung phana khumhangadabani. Masi manungda phi amuk hannaba khonggoy setpana touba yai; khongnongda punba phi ama khomjinlaga punba, nattraga mathakta pakna aduga makhagi aroibada pikthana semba yai; aduga khonggoy adu khongup thengnaba matik sangna makha taba tai. Asumna phi khumhanba khut-khong amasung khongnong adu nungshit humba adudagi ngakthokli. Ashaba phijolna khong amasung khut-khongbu nungsina thamlarabadi, ee khoibadu pumnamakta mannagani, aduga ee adu sengna amasung hakchang phana leigani, maramdi hakchanggi manungda mahakki masajagi lambida chattuna ee adu ingthadaba amasung thingba phangdabagi maramna oire.”

GSAM 363.2Phijol asigi asangba adu matung inba phi yaoba phijol amasung America gi phijolgi marakta thagatchaba yaba mayai lambi ama oina puthokpikhi. Kanagumba amana madu tasengna setkadabani haina haikhidrabasu, makhoigi mi mathakta changba shakti adu mutthatpa amasung makhoina mateng panggadabasingbu pukning tuthokhanba lambi loudaba tai haina haikhi. Makhoina khongnong adu mapham asida takliba maong asimakna khumhangadabani haina haikhide, adubu maong aduna touba yai haina haikhi. Manungda setpa phi asangba amasung lonba khonggi phi setpana haibagumba atoppa maong amana pandam adumak phanglarabadi, Sakhi aduga mapung phana channaba oigani.

GSAM 363Hakchang phahanba phijolgi tangai phadaba maram 5

GSAM 363.3Setnaba takpiba phijolgi maong asida hakchang phahanba phijolgidamak tangai phadaba maram 5 lei haiba ugani, makhoidi:—

GSAM 363.41. Khwang cheksinna punba phijol amasung khwang cheksinhanba pumnamak tokpa.

GSAM 363.52. Thingba leitana ee khoibada thingba piba khut nattraga khut-khongda punba phi pumnamak tokpa.

GSAM 364.13. Hakchanggi saruk pumnamak mannana phi khumhanba, akhannana khong amasung khongnong.

GSAM 364.24. Khwang makhagi phi adubu lengbandagi yenkhanba, aduga mangonda punba phi adugi mapanna phi adu namodagi yenkhanba keidasu yadaba.

GSAM 364.35. Phijolgi asangba.

GSAM 364.4Houjik khangba heiba maiba khudingna ahanba maram 4 adu yaba phongdokli; aduga mangasuba adugi maramda, matung inba phi amasung arangna tenba phijol adu houjik animak tokle.

GSAM 364Phijolgi maramda Shrimati Jenness-Miller gi wa

GSAM 364.51890 gi chahida New York ki Shrimati Jenness-Miller na, matam adugi hakchang phahanba phijolgi maramda bigyangi matung inba khwaidagi aphaba paocheda, nupisingna khudakta achouba ahongba touhanbidana, makhoigi phijol khara khara tenhanba, aduga nupigi khongjai asangbagi mathak manak phaoba khatlakpa tai haina takpikhi,—masi Sakhi mashing 11 na takpikhiba asangba adumakni.

GSAM 364Dr. Trall na yaba phongdokpa

GSAM 364.61868 da, Mei gi aroibada Battle Creek, Mich. da eikhoigi dharmagi thougaloisinggi mangda chayol 1 gi wa ngangbagi tambiba pinaba, Florence Heights, N.J. gi Hakchang phana hingbagi layenglon tamba maheiroisang achoubagi Dr. R. T. Trall bu kounaba thourang toukhi. Tambiba matam aduda maiba adu Ahal White gi yumda mithung oina leirammi. Shrimati White na tambibada saruk yakhide, adubu maiba aduna numit khudinggi Ahal White, mahakki nupi amasung Ahal J. N. Andrews ga loina shagon-garida mapan thokpa matamda, mahakna Shrimati White gi hakchang phana leiba, anaba amasung madugi maramsing, hidaksinggi mahei amasung ateisinggi maramda leiba wakhal adusing taragani haina khangminnakhi. Shrimati White na mahakpu Darshan da utpikhrabasing adumak nganglammi, adubu mahakna khangba asi kadaidagi phangkhibano haibadi haikhidre. Maiba aduna mahakna phongdokpa wakhal adusing layengbagi bigyanga channari haina haikhi. Anisuba numitki wa ngangba loibada maiba aduna Shrimati White bu layengbagi bigyanda kadaidagi mahei loibage haina hangkhi haiba Ahal Andrews na eingonda hairammi. Mahakna pot asising keidounungda tamkhide, adubu 1863 gi Jun 6 ta Otsego, Mich. da mahakpu utpikhibasinggi mahei adumak maiba aduda piribani haiba khanglakpada mahak angakkhi. Mahakki wakhal pumnamak hakchangna karamna thabak touba haiba mahei amasung hakchang phana leibagi maheiga mapung phana channare, aduga maram ayambada mahak masanasu keidounungda changkhidaba manung phaoba mahak changkhre haina maiba aduna mahakpu chetna haipikhi. Numit 5 gom asumna chatpa amasung wa ngangba matungda, mahakki maheiroisang achouba thadoktuna Battle Creek ki dharmagi thougaloisingda tambiba pinaba karigidamak mahakpu koubirage haiba maiba aduna Ahal White tagi khangninglakhi. Mahakna hairak-i, “Makhoina mathou taba hakchang phana leibagi tambiba pinaba Shrimati White su eiga mannana thourang touba heibani.”

GSAM 365Layengbagi bigyanna yaba phongdokpa

GSAM 365.1Numit khudinggi hingbada sijinnaba hakchang phana leibagi tongan-tonganba saruksinggi maramda mahakna iba ayamba adu chahi kaya miyamgi mangda leikhre, aduga makhoigi ayamba houjik Kristangi masabu leingakpa amasung Baibalgi hakchang phana leibagi tambiba kouba lairik amada tinsinkhre. Khwaidagi ningthina mahei tamba maiba kharana iba asisingbu cheksinna yenglaba matungda, layengbagi bigyan makhoiga mapung phana channari haina phongdokkhre. Mahakki oinadi, makhoi asi tamduna phangba mahei natte, adubu Mapu Ibungona Darshan da mahakpu phongdokpibadu idokpa khaktani.

GSAM 365Dr. Kellogg gi Sakhi

GSAM 365.21863 da Shrimati White gi mangda Darshan da phongdokpikhrabasingga layengbagi bigyangi thijillibasing karamna channabage haibagi Sakhi ama oina, Battle Creek, Mich. gi malemda maming chatpa hakchang phahanbagi loisanggi makok oiba J. H. Kellogg, M.D. na iba waheising Kristangi masabu leingakpa gi wahoudoktagi eina louthokchage. Mahakna haire:—

GSAM 365.3“1. Houbikhriba iba warepsing adu ahanbada phonglakpa matamda, makhoida irambagi miyam aduna khakta nattana, malemgi mi ayambanasu hakchang phabagi maramdu pumnamak haiba yabanamak yalhanduna thamlammi.

GSAM 365.4“2. Hakchanggi heinabi semdokpa mathou tai haina sandokliba mi khara aduna, tasengba semdokpagi pathapsing sandokpaga loinana, mayek sengna uba yaba amasung khara oinadi pukning tuthoknaba aranbasing sandoklammi.

GSAM 366.1“3. Mapham amatada amasung kana amatana, mayek sengna uba yaba aranbasing leitaba, Baibal amasung Kristangi dharmagi pathapsingga channaba, hakchang phana leibagi achumbasingbu pathap matung inna amasung chanminnaba apunba ama oina puthoklamde.

GSAM 366.2“Asigumba phibamgi manungda houbikhriba iba warepsing adu phonglakhi. Takpiba pathapsing adu bigyangi pangal sijinnaduna yahanba nattana, bigyangi khangba lei haina chaothokchadaba, adubu Ishworgi mangal pibagi mateng amasung pangalna iri haina hairiba mi amana laihna amasung achumba maongda puthokpirammi.

GSAM 366Pathapsing aduna changyeng ngamkhre

GSAM 366.3“Asigumba tonganba phibamda amasung asigumba angakningai oiba haijabasingga loinana puthokpikhiba pathapsing aduna matam amasung thabakta changyengbagidu karamna khudongchaba ngamkhibage? haiba asi channa hangba yaba wahang amani. Madugi paokhumdi yamna ningthina achumbani haiba khanghanba yaba thoudok achumbasingda phanggani.... Chahi 25 gi mamangda pumnamak yalhanduna thamkhiba nattraga nokminnabagi pandam oihankhiba pathapsing aduna tapna tapna miyamgi thajaba amasung ikai khumnaba phanglakhi, aduga pathapsing asi matam pumnamakta asumna yaramdaba haibadu malemna mapung phana kaokhre. Bigyanda anouba phangdokpasing amasung ariba achumbasinggi anouba sandokna takpasingna chetna khanghanba sakhi happirakpa leppade, aduga chahi 25 gi mamangdagi henna matam sangna sandokkhraba pathap khudingmak houjik bigyangi sakhina oiba yabamak khwaidagi chetna pangal pirabani.

GSAM 366Darshan-sing Ishwor-dagi lakpa haibagi sakhi

GSAM 366.4“Madu adu yamna yengba yaba amasung Ishworgi khanghanba amasung lamjingbagi achumba sakhi phangba thok-i. mahei yengbagi lairik shelsing amasung anubhabgi yathang leiriba, aduga yamna khudongthiba wahei amadi achumba yathangsingna thokkhraba matamda, mahei yengbagi khangba amasung lairik mahei yamna khangba leire haina haijadaba mi amana, hakchanggi maramda wari shingba lairik shelsing amadi wakhal yengbasingna thokkhraba achumba amasung aranba wahei pumnamakpu loinana, yamna thokna leiba, thouna leiba amasung achumba hakchang phabagi yathangsing ama shindokpa ngamkhi. Chahi 25 gi warinaba, thijinba, phangba amasung anubhabna yathang ama amattabu thugaiba ngamdre; makhoina takpa yathangsing adu henna ngamhanre. Masi yamna yaipha thokpa thabakni.” “Battle Creek, Mich., 1890” haina tarikh thamkhi.

GSAM 367Hakchang phabagi loisang chaokhatpa

GSAM 367.1J. H. Kellogg, M.D. na 1876 da loisang asi gi mapu oina loinaba matungda, hakchang phaba yengba lakpa mi yamna kaya oibana 1877 gi yenning matamda henna phampham amadi thabak yathang yam leiba thok-i. 1876 da loisang asi Hakchang phabagi semdokpagi loisang haibadagi Medical and Surgical Sanitarium haibada ming onsinkhi; aduga 1878 da anouba mapung phampham ama semba thok-i.

GSAM 367.2Semba yum asi 136 x 46 fit chaoba, yumgi manung-ki mathakta thang mari leiba ama ni. steam-na yum pumnamak saohanba amasung gas-na mangal piba oirammi. Thouna hanna phongba matungda, anaba mi-sing amadi mithung-singna yum asi mapung phajare.

GSAM 367.3Masi phaoba 1866 da Shrimati White-na loisang asi gi maramda sakhi piba matung inna haikhiba adu yamna yaipha thokna tounare. Hakchang phahanba pamduna loisang asida lakpana ahanbada singlup asi gi maramda khanglakpa mi kayana houjikki achumbagi mangal adu hanna thajakhrammi.

GSAM 367Khunggangi Hakchang Phabagi Loisang (Rural Health Retreat)

GSAM 367.4November 22, 1877 gi Matamgi khudamsing da M. G. Kellogg, M.D., J. H. Kellogg-gi mapa nattraga mama amatta khaktagi ichil-inao, Howell Mountain-gi nakanda, St. Helena-dagi awang-nongpok lomda mile 2.5 ta, Napa County, Cal. da phampham ama phanglaba amasung Crystal Springs-gi manakta “Khunggangi Hakchang Phabagi Loisang” ming thokpa yum ama sembagi thourang leire haikhi. 1877-78 gi ningtham matamda yum asi semba amasung 1878 gi ahanba mapanda hakchang phaba yengbasingna houjik phangjare. Mapunggi loisang, Battle Creek-ki loisang adugumna, loisang asi chaokhatpa thokpa makhada matam pumnamakta mi kayabu paojel adugi khangba amadi thajaba phanghanbagi phampham oirammi.

GSAM 368Pacific hakchanggi lairik

GSAM 368.11885 gi seiragi matamda asi ahumsuba swargadutki paojelgi thabakta yamna yaipha thokpa matam ama oirammi. Maygi ahanba numitda St. Helena-gi Khunggangi Hakchang Phabagi Loisang adu yathang matung inna mahei loushiba hakchanggi oja ama gi hakchanggi mapu oina thamkhi. June da Pacific hakchanggi lairik amasung Temperance Advocate tha ani amukta phongba hourakle; lairik asi lairikgi mapan 24 leiba, Ahal J. H. Waggoner-gi lairikgi mapu thoudangda leirammi. Masi-sing aduna hakchang phabagi loisang aduda anouba thawai pirkhi. Mapung haibadi matam matamda sengthokpa natte, namthokpa thokpa amasung ningthina chaokhatpa phanglaga, chahi amada $2,000 dagi $4,000 phaoba kanba phanglammi; April, 1891 da loiba chahi phaoba aheiba kanba $12,000 dagi henna oirammi.

GSAM 368.21887 da St. Helena-da Khunggangi Hakchang Phabagi Loisanggi lup-gi mepham da loisang asi gi sen-singgi maramda haikhiba wa adu asi ni: May 1, 1885 da loisang asi gi mapunggi mamal $5,322.76 khaktak oirammi; aduga matam adu phaoba phongdokkhreba stock pumnamakki mamal dagi $2,547.24 hanthana oirammi. Haibadi, loisang asina masagi kanba pumnamak amasung mapunggi sen-ki $2,547.24 su sijinnadokle. April 1, 1887 da sen-gi lenden pumnamak adugi mathakta loisang asi gi mamal $21,372.64 oirammi; masi tha 23 da $16,049.88 chaokhatpa ni. Madugi manungda sen thokpa $5,280 gi mamal oina lak-i, amasung chanabagi sen $2,497.60 pirkhi; aduna loisang asi gi thabak matung inna aheiba kanba $8,272.28 oirammi. Masi gi manakta Pacific hakchanggi lairik adu cover leiba, lairikgi mapan 32 leiba tha khudingda phongba lairik oina phongdok-i, aduga loisang asi gi maram amadi yathangsing sandokpada henna mateng piba lairik oina khanglammi.

GSAM 369Chanabagi thabak

GSAM 369.1January, 1891 gi Hakchanggi dharmagi pao sandokpagi lairik da Battle Creek loisang-gi maramda Dr. J. H. Kellogg-na hairammi—

GSAM 369.2“Loisang asi leiramkhraba chahi 25 gi manungda chanabagi hakchang phaba piba adugi mamal $100,000 dagi yam henna oirammi; masi ahanba thamkhiba mapunggi sen-ki mamal dagi su matam kayada henna chaoba ni.”

GSAM 369.3“Chanabagi thabak asi gi mathakta, loisang aduna pao sandokpagi oja-sing, hakchanggi mateng piba-sing, cha sembagi mahei tamhanba oja-sing amasung dharmagi pao sandokpagi thabakgi lam kayada mahei tamkhiba mi amadi mi-sing thokhanlammi.”

GSAM 369Anathasinggi matengda haijaba

GSAM 369.4March 8, 1891 gi Malemgi apunba mepham da Dr. Kellogg-na anathasinggi matengda yam thajaba amasung nungairaba haijaba ama toukhi. Mahakna haikhi: “Eina ‘malem pumnamakki wakil’ oina thourang thok-i; aduga temsil toujabasingbu temsil tougani—madu anathasingni, makhoibu ikai khangjaba mi ama leitre.”

GSAM 369Mrs. Haskell-gi $30,000 gi piba sen

GSAM 369.5January, 1892 gi Yumgi dharmagi pao sandokpagi lairik da anatha-machasinggi yum sembagi sen phangnaba yam thajaba haijaba ama phongdoklammi. Lairik aduda yum adugi washak piba misinggi ming leirammi; pumnamakki sen $17,716 oirammi. thabak asi semba misingna masi chaoba thabak ama gi damak sen asi yamna pik-i haina khallammi, maram aduna thabak asi thengnakhigani haina kirammi. Adubu ahoubadagi aroiba phaoba uba ngamba amasung ching lising amagi mathakta leiba sansing mapu oiriba Ishworna thoudok-sing asumna thokhanlammi madudi, eikhoigi thajabagi natteba Chicago-gi leiriba sel yamna leiba nupi ama, Mrs. Caroline E. Haskell, Mr. Frederick Haskell-gi lukhrabi, chanabagi thabak asi gi maramda khanglaga, yum sembagi thourang lup-gi khutda $30,000 pirkhi. Mahakki haijabadu yum asi pumnamak anathasinggi yum sembada khak sijinnagani, hanna sembagi thourang matung inna, thabak asi mapung phajaba amasung pukning pakna amasung thammoi chaona tounagani, amasung yum asi mahakki shikhraba mapuroi adugi ningthina ming thokpa Haskell-gi ningthina ningsingba yum oigani haibani.

GSAM 370.1Madu oina piba sen-sing aduna Hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi amasung chanabagi lup adubu chahi adugi manungda yum semba amasung phongnaba ngamhanlammi. Yum asi January 25, 1894 da Ishworgi thawai-da thajaba piba oirammi. Numit aduda houduna matam yamlabada anatha-sing, mateng piba-sing amasung mahei tamhanba oiba yumgi mi adu mashak oina mi 100 leirammi.

GSAM 370James White-gi ningthina ningsingba yum

GSAM 370.2Anatha-sing asi gi ikai khangba amasung piba yengba adugi mathakta, lup asi gi mapu oina thourang-da chanabagi loisang ama su leiri; madu James White-gi ningthina ningsingba yum haiba ni. Mapham aduda mi mi 20 ama dagi henna chaoba, ahal oiba amasung yum leitraba mi-singbu phamhanbaga yam phajaba piba tounari.

GSAM 370Hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi-sing

GSAM 370.3Thabak asi gi lamda mi-singbu hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi oina mahei tamhanba adu hanna houkhi. Mi pumnamakpu henna phaba phanghanbagi thabak asi gi damak Shrimati White-na Preston, Australia-dagi September 16, 1892 da ising hairammi—

GSAM 370.4“Houjik mi ama leiriba maphamda mahei tamhanba touriba mi 100 leinaba eina pukning thok-i. Madu oigadabani. Nupa amasung nupisingna hakchanggi mahei leitraba dharmagi pao sandokpa mi oibadagi hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi oina henna kanna sijinnaba ngamgani.”

GSAM 370.5Asigi lairik mahei asi tamduna hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi oina punsi pumnamak piba thabakda changnaba thourang tounaba mi-singgi mashing adu masigi wari haikhiba matungda yam chaokhatle.

GSAM 370Hakchanggi thabakgi chaokhatpa

GSAM 370.6January, 1894 gi Hakchanggi dharmagi pao sandokpagi lairik da hakchanggi thabakgi chaokhatpagi maramda pukning changhanba thoudok kayagi khudam ama leiri. Masi asi haikhi:

GSAM 371.1“Hakchang phabagi semdokpagi loisang adu 1866 da sindokpa oirammi.... Michigan-gi chaokhatlakpa sahar-singgi marakta ama oiriba Battle Creek-ta, hakchang phaba leiba malemgi mathakta, yengba yam phaba amadi hakchanggi damak phajaba yum ama leikhi. hakchanggi oja nupa ani, ishing thadokpagi mateng piba-sing ani, mahei tamhanba leitraba hakchanggi mateng piba ama, mateng piba mi ahum nattraga mari, mi ama hakchang thengnaba mi, amadi awaba kaya leiba; aduga loisang asi gi ahouba thabak amasung masigi yathangsingda yam thajaba—madu ni houjik leiriba thabak-gi ahouba. Madu Hakchang phabagi semdokpagi loisang haiba mingda khanglammi.”

GSAM 371.2“Ahanba yum macha leiramkhiba mapham aduda houjik yum ama lei; asi lanshin 312 fit, thangsang 100 fit, chaoba thang taruk. mithung 300 phamhanba ngam-i, amasung houjik matamgi mahei yengbagi lairik shelsing-na hakchang thengnaba amasung anouba thawai piba yengbagi yantra pumnamak leiri. hakchanggi oja 10 leiri; makhoigi ayamba makhoigi masagi masagi thabakki lamda akhannaba mahei khangba mi-singni. hakchanggi mateng piba-sing amadi mateng piba mi-singna yumgi mi ama oina mi 300 dagi henna leiri. Loisang asida lakpa anaba mi-sing amasung mithung-sing Union-gi State pumnamak amadi leikai atoppa kayadagi lak-i. Yumgi thong khudingmak dharmagi pao sandokpa mi-sing, yumgi oina nattraga leikai atopa oina, ming kayagi oiba yam phongle; yumgi mi asi matam ayambada masigi mithung-singgi maraktagi ama nattraga ama-dagi henba yaona leirammi.”

GSAM 371loisang hakchanggi loisang

GSAM 371.3“hakchanggi loisang adu 1888 da semba oirammi; yum asi 100 x 60 fit, thang manga. Yumgi mathakta leiba thang ahum asi loisang-gi hakchanggi thabak, hakchang thengnaba mi-singgi phampham amadi hakchang thengnaba mapham-singgi damak sijinnari. Loisang asi gi chanabagi thabakgi yum-sing su mapham asida leiri. yum macha 20 leiri; makhoigi kayana steam-na saohanba amasung mapung yum adugumna electricity-na mangal piba oirammi. Makhoigi manungda hakchang thengnaba mi-sing nattraga mahei tamtouriba mi-sing pham-i. July 1, 1884 da hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi hakchanggi mateng piba-singbu mahei tamhanba touhanbagi mahei tamhanbagi loisang ama sindok-i. Ahanba tha taruk da mahei tamtouriba mi 35 ming semba oirammi.”

GSAM 372Thabak tourakpa misinggi maramda mangjounaba

GSAM 372.1St. Helena, Cal. da leiba hakchang phabagi loisang asi gi maramda, Shrimati White-na Tramelan, Switzerland-dagi February 6, 1887 da sekkhiba wari ama da haikhi—

GSAM 372.2“Ishworna haikhi, loisang asi gi marakta leiba nupa-singna masha pukning hanthana amasung yathang inna, Ishworgi aningba tourabadi, madu hinggani amasung chaokhatkani. Madu dagi atoppa-singbu mateng piba mangal Ishworna piba aduna dharmagi pao sandokpa mi-sing thokkani. Makhoy aduna Jesu-gi thawai-da lai piba mapham chaobasingda idol-singbu thokkadkani; thajaba aranba adu phongdokani; aduga houjik aranba, masagi apamba matung inna punsi hingba, cha-thakpada chang khangdaba amasung pap khakta nungshina leiba maphamda achumba, shengba amadi thawai shengba thokhan-gani.”

GSAM 372.3Wari asi atoppa masigi manungda leiba loisang-singda su yam thouna yathang piba oina eikhoi piri.

GSAM 372Hakchanggi thabakda chaokhatpa thajaba piba

GSAM 372.41891 da singlup adugi damak piba khudam sakhi ama da eikhoina paori: “Hakchang phabagi semdokpa-da pukning thokhanbagi thabak khudingmakta Ishworgi thoujal leigani; madu mapham pumnamakta yam darkar oiri. Maram aduna asi gi maramda anouba thawai ama leigadabani; masigi thabakgi khutda Ishworna thabak chaoba tounaba thourang leiri.”

GSAM 372American Hakchanggi dharmagi pao sandokpagi lairik mahei tamhanbagi loisang

GSAM 372.5Ahanba ahanba oina, hakchanggi anabasingbu wakhal matung inna yengbagi lamda mangal adu chaokhatlakpana June, 1895 da hakchanggi mahei tamhanbagi loisang ama sindoknaba mathou taoraklammi. Haijaba asi gi matung inna, American Hakchanggi dharmagi pao sandokpagi lairik mahei tamhanbagi loisang adu hakchanggi oja oinaba mi-singbu mahei tamhanbagi damak sindok-i; makhoina Numit taretsuba Adventist Hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi amasung chanabagi lup-gi makha potthada yum amasung leikai atopa maphamda thabak tougani. ahouba phongbagi thabak Battle Creek-da September 30, 1895 da toukhi; mahei tamhanbagi loisang adu matungdagi numitta, October 1 da mahei tamtouriba mi 40 yaona phong-i.

GSAM 372.6mahei tamhanbagi loisang-gi phongdokpada eikhoina paori:

GSAM 372.6“mahei tamhanbagi loisang asi Chicago-da Illinois State-gi yathang matung inna sindokpa oirammi. Mahei tamnaba thourang adu United States-ki yam phaba hakchanggi mahei tamhanbagi loisang-sing adugi mahei tamnaba thourang-gum thouna oigani. Mahei tamhanbadu Chicago amasung Battle Creek, Mich. da saruk ani oina piri.”

GSAM 373.1Hakchanggi dharmagi pao sandokpagi thabakda mahei tamtouribasinggi maramda August, 1895 gi Hakchanggi dharmagi pao sandokpagi lairik da asi haikhi:

GSAM 373.1“Houjik Battle Creek loisang-gi hakchanggi mateng piba mahei tamhanbagi loisang da mahei tamhanba touriba hakchanggi mateng piba-singgi mahei tamtouriba mi-singgi saruk asi 250 dagi henna leiri. Makhogi manungda hakchanggi dharmagi pao sandokpagi thabak touba ngamliba mi khudingmakpu thabak ama piri. South Sea-gi leikai-sing, India, West Indies-gi leikai-sing, Makha America, United States-ki makha thangba State-singda mi 25 nattraga 30, amasung eikhoigi chaoba sahar-singda hakchanggi mateng piba-sing darkar oiri.”

GSAM 373Hakchanggi dharmagi pao sandokpagi thabakgi chaokhatpa

GSAM 373.2November 5, 1895 da Tabernacle-da loisang-gi dharmagi pao sandokpa mi hakchanggi mateng piba-gi mahei tamtouriba mi-singgi saruk-ki mahei mapung phabagi mephamda Dr. Kellogg-na haikhi—

GSAM 373.3“Chahi 12 koida asi-gum ama gi thabakda hakchanggi mateng piba ani mahei mapung phaba thok-i. Houjik hakchanggi mateng piba-singgi thabak thouna touriba mi-singgi saruk asi 300 amasung 400 gi marakta lei. loisang-da hakchanggi oja 19 lei; aduga loisang adugi manakta leiba atoppa loisang-singda, Hakchanggi dharmagi pao sandokpa mi amasung chanabagi lup-gi ngakpigi makhada, hakchanggi oja 22 leiri. Eikhoigi hakchanggi mateng piba 53 na leikai atopa maphamda thabak tou-i—Sweden, Mexico, Africa-gi Gold Coast, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa amasung Britain-gi Guiana-da. Houjik hakchanggi mahei tamtouriba mi 63 mahei tamhanba tou-i. Makhogi manungda 41 asi asida leiri, 22 asi Michigan University amadi atoppa mahei tamhanbagi loisang-singda leiri. Ahing asi asida hakchanggi mateng piba 22 mahei mapung phaba thokgani; makhoi pumnamak thajaba phangba hakchanggi mateng piba oina thokpa phaoba mapung phajare.”

GSAM 373.41902 phaoba eikhoigi hakchang phabagi loisang-singgi chaokhatpa yengba matamda, hakchanggi mahei tamhanbagi loisang amasung hakchanggi mateng piba mahei tamhanbagi loisang yaoba Battle Creek loisang adu Numit taretsuba Adventistsingna mapu oina leiba masigi oiba loisang pumnamakki marakta malemda yam chaoba oina lei haiba phang-i.

GSAM 374Mapunggi yum-sing meina chakpa

GSAM 374.1February 18, 1902 gi ahingda mapunggi yum chaoba adu, masigi phajaba sijinnabagi yantrasing amasung hakchanggi loisang chaoba aduga loinana meina chakkhre. Matam aduda yum-singgi manungda hakchang yam thengnaba mi-sing amasung mithung-sing mi 400 leirammi. Adubu hakchanggi oja-sing, hakchanggi mateng piba-sing amasung mateng piba-singgi ngakpagi thabak gum amasung Ishworgi khudam ngakpigi maramna makhoi pumnamakbu yum-singdagi yamna sokpa amatta leitana thokhanlammi.

GSAM 374Anouba loisang

GSAM 374.2Ahanba yum-sing leiramkhiba mapham asida adugi dagi henna chaoba amasung mapung phaba yum ama semba thokle. Houjik leiba yum asi gi yumgi ahouba phamphamgi long adu May 12, 1902 da thamkhi; aduga yum asi May 31, 1903 da thawai-da thajaba piba oirammi. Loisang asi gi mapu-singna anouba yum asi gi maramda haikhi: “yot, nung, chek amasung cement-na semba yaba yum pumnamakki manungda asi yam mapung amasung matam pumnamakta leigadabani.”

GSAM 374.3“Loisang asi gi sijinnabagi yantrasing pumnamak houjik matamgi, mapung phaba, hakchanggi damak shengba, thouna sijinnaba amasung thouna semba yaba oina phangba ngamliba pumnamakki manungda yam phaba ni. Houjik mapung phana semba loiba matamda Battle Creek loisang-na hakchang yam thengnaba mi-singgi damak piba thabak sijinnabagi mapham amasung thouna sijinnaba adu amatta henna leitraba oina piri haiba thajare.”

GSAM 374.4“Loisang asi gi mapu-singgi thourang adudi, wakhalna phaba hakchanggi thabak-na khangba hakchang thengnaba anouba thourang-sing amadi sijinnabagi yantrasing pumnamak mapham ama da amasung phajaba thourang-singgi makhada pumnamakpu lakkhatpa, aduga thourang-sing adubu pukning amasung wakhalna thouna sijinnaba ni.”

GSAM 374loisang kaya sindoknaba

GSAM 374.5Masigi mi-singbu piba mangal asi Ishworna loisang chaoba mammal ama khaktada leiba natte, malemgi mapham kayada yam chaoba natteba mashakki loisang kaya leinaba pamba haibani. Chahi 10 asigi manungda, malemgi leikai kayada loisang macha-sing phongba thokle haiba eikhoi nungaijare. 1904 gi Malemgi apunba mephamgi chahi lairik da asi-gum oiba loisang macha adugi minggi mayek 50 dagi henna leiri.

GSAM 375loisang-singgi minggi mayek

GSAM 375.1Loisang asi-sing sindoknaba thokpa maram-sing haijaba yam nungaijabasu, eikhoigi matam amadi mapham leitrabagi maramna makhoigi leiba leikai-sing amadi leikai ama amada leiba mashing adu khaktang minggi mayek tougani. United States da 35; Britain-gi chaoba leikai da 3; Germany, Switzerland, Denmark, Norway, Sweden, South Africa, New Zealand, Mexico, India, Japan da ama ama; Australia da 2; Samoa island-ta 1.

GSAM 375Phaba yengbagi phampham-singgi minggi mayek

GSAM 375.2loisang-sing asi gi mathakta phaba yengbagi phampham 22 leiri; makhoigi 17 United States da lei; ama Jaffa-da, ama Jerusalem, Palestine-da; ama Guadalajara, Mexico-da; ama Kimberley, South Africa-da; amasung ama Rockhampton, Australia-da lei. Masi-singgi mathakta sha leitraba chak-lei yum 26 su leiri; mapham asida mi-singna shengba amasung hakchanggi damak phaba chak phang-i, amasung phajaba punsi lei naba matamda mateng piba mahei su phang-i.

GSAM 375.3Hakchang phabagi semdokpagi yathang-singgi chaokhatpa asi gi yengbagi khudam-sing aduna Ishworna asi gi thabakgi khutda “thabak chaoba ama touba ngamgani” haiba 1866 da mangjounana haikhiba adu yenghan-i. Aduna 1863 da hanna haikhiba matung inna, “hakchang phabagi semdokpagi yathang-sing” na “Ibungo lakpa matamda hingna swargada pukhatnaba mi-singbu thourang touhanba” da saruk ama yaoba ngamgani haiba su yenghan-i. Masi gi loisang-sing adu chama-guna oina chaokhatlasanu, amasung makhoibu sembagi amasung thourang toukhiba thabak adu thuna mapung phahansanu.

Notes

  1. 3 Johan 2. ↩

Note

Back