Pandup 2 — Arankhubamgi thourang sandokna takpa
GSAM 38.1“Asa thungba kuitharabadi pukning sok-i; adubu ningba adu thungbada, madu punsi-gi u ama oiri.”1 “Malam aduna swargadut-singgi Mapu haiduna hairi: amuk ama, khara matamda, eina swargasing, malem, samudra amasung kangba malem shakthokani; eina pumnamakki mi-sing shakthokani, aduga pumnamakki ningba adu lakani; eina laishang asi mangalna thalhangani, swargadut-singgi Mapuna haiba adu.”2
GSAM 38.2Adam Eden-gi ingkhol amasung punsi-gi u-dagi thadokpagi matamdagi, nupigi macha adugi maramda Satan-da haikhiba wa—“Maduna nanggi makok sokhangani”—aduna Satan-bu aroibada maithiba pibagi, mahakki namthokpa thourangsing thugaibagi amasung punsi-gi u-da amuk changba phangbagi asa pibi. Makhoina ngaijariba Mahak, wasakpagi taru, aduna “leibak pumnamakki ningba” oirakle.
GSAM 38.3Madu Hagāi-gi wa aduda, ningba adugi lakpa adu Mapuna swargasing amasung malem shakthokpa matamga loinana oina yeng-i. Paul-na Hibru-singda wari shinduna, madu haugatlakpa oina haikhi: “Amuk ama eina malem khaktadi shakthokpa natte, swarga amasung shakthokani. ‘Amuk ama’ haibasi shakthokpa pumnamak adu, semlaba pumnamak oiba adu, louthokpa haibani; shakthokpa ngamde adu leihalli. Maram aduna eikhoina shakthokpa ngamdaba ningthou leibak adu phangduna, eikhoina thoujal phangjasi, madugi mapanna ekai-khumnaba amasung Ishwor-bu kina ningbaga loinana mahakna pelba thougal toujaba yanaba.”3 Haugatlakpa shakthokpa adugi maramda haibasi, wasakpagi taru “pumnamakki ningba” Christ-gi makhada Ishwor-gi ningthou leibak sinthokpa matamga yaamna maram leigani.
GSAM 39.1Christ-gi mapanna thokpa hanthakpa asi aroiba numit-singda, Lairik pumnamak phongna yamna uba ngami. Purana mising adugi matamda madudi amuk oide. Ishwor-gi wa makhoida lakhi: “Yathanggi mathakta yathang, yathanggi mathakta yathang; khudamgi mathakta khudam, khudamgi mathakta khudam; aduda khara, maduda khara.”4 Madu makhoida thourang adugi phongdokpa adu achumba mi-singgi lambi-gumna oirammi: “nganba mangal-gumna, henna henna mangal thokpa, matam mapung phangba numit phaoba mangal thokpa.”5 Maram aduna mahakki purana mi-singda thourang adu kari kari oina phongdoklakpada khara wari shinduna yengba yaamna maru oiri.
GSAM 39Ahoubada ngaiba matam asi phongdokde
GSAM 39.2Wasakpagi tarugi mapanna makhoigi asa mapung phaba phaoba chahi cham kaya ngaigadabani haiba adu khudakta phongdokpiduna makhoigi asa thengthahanba amasung makhoigi pukning sokhanba adu Mapuna toukhide. Misinggi wa-singdagi eikhoina khang-i maduna ahanba pokpa macha adu taru oigani, amasung thuna Eden amuk semgani, aduga makhoina punsi-gi u adugi manakta amuk changba phangjagani haiba asa thokhi. Cain pokpa matamda Eve-na haikhi: “Ishwor-gi mapanna eina nupa ama phangle.”6 Hibru pamba pandit-singna hairiba matung inna, wa asi mapung phana pamba matamda “Ishwor, nupa ama eina phangle.” haibani. Haibadi, Satan-bu maithiba pibagi Mapugi thabak asi tougadaba taru asini. Abel pokpa matamda Eve-na asigumba wa ama haikhi haiba lairikta eduna leite. Macha ahanba aduna wasakpa adu pangthokkani haiba Eve-na thajaba yai, aduga mahousana asumna thajagani. Cain-gi machat-matou phongdoklakpa amasung mahakki phattaba chatpa aduna aroibada mahakki machin-manau hatpa phaoba purakpa adu Eve-na uba matamda, mahakki asa kaya hanthakhi, shikhibagumna oikhi! Abel shikhiba mamangda, makhoina makhoigi maramda tougadaba punsi-gi bali adugi maramda khara khangjare. Ishwor-na takpikhiba matung inna Abel-na mahakki yao macha adu bali oina purak-i; mahakki machin-manau-gumna mahei tamlaba Cain-na leitakki mahei-marong bali oina purak-i, aduga madu asaoba amasung kallakpagi thawai-ga yannaduna purak-i. Abel-gi bali adu Cain-gi bali-dagi henna yaiphaba oikhre, maramdi madu “thajabagi mapanna” pibani. Paul-na madu maramda hairi: “mahak shikhrabasu houjik phaoba ngangli.”7
GSAM 40Seth-na taru oirabro?
GSAM 40.1Abel shikhiba matungda, Seth pokpa matamda asa amuk hingatle; maramdi Eve-na haikhi: “Ishworna Abel-gi manakta, Cain-na hatkhiba mahakki maphamda, eigi manakta taru ama pibi.”8 Matungda Seth adu Adam-gi charolda yaohalle. (Siemchilbu 5:3 yeng-u.) Cain, pokpa ahanba oirabasu, charolta yaohande. Eve-na Seth adu wasakpagi taru oigani haiba thajaba yai. Lairik-ki wari adugi matung inna, Seth pokpa matungda misingna makhoibu Mapugi mingna kouba houre. (Siemchilbu 4:26-gi nakanda piba wari yeng-u.) Seth adu aroiba ningthou oigani, Mapu oigani, amasung Satan-na louthokkhiba leingak adu thadokani haiba makhoina thajabagi manakta madu touba yai.
GSAM 40Asa Noah-da loinana leire
GSAM 40.2Adamdagi Noah pokpagi phaoba thokhiba wa-singgi matungda mi-gi charol khaktamak yaoduna khara wari pibani. Noah pokpa matamda (“achumba” haibagi khudam wak), asa amuk hingatle, aduga mi-singna haikhi: “Ishworna shapa piba leitak adugi maramda eikhoigi thabak amasung eikhoigi khut-gi thabakna piba thaoba aduda asi eikhoigi pukning thembigani.”9 Mapugi wa aduna kari matam amadi karam oina pukning thembigani haiba yaodaba oiri; adubu leitak adugi shapa adu karam ama oina henna hanthagani haiba asa leire. Noah-gi numit-singda leigadaba phattaba adu—mi-singna malem pumnamak pap amasung namthaba thabaksingna thalhanba matamda, ising ichao amana mi jat pumnamak malemdagi mutthokkani, aduga Noah amasung mahakki imung khaktamak mang-takpadagi nanthokkani haiba adu—makhoida phongdokloi. Aduga Noah-na chahi 120-gi matamda lakpa thappal adugi maramda malem pumnamakda cheksinba adu makhoina khangde.
GSAM 41Babel semle
GSAM 41.1Thappalgi matungda Noah-gi mapanna misingna macha-masu poktuna malem pumnamak thalhannaba yathang phanglammi; adubu makhoi henna sandokpa matamda, Mapuna makhoibu leingakpa thourang adu makhoina thadokle. Nimrod-na Babel-gi ningthou leibak lingkhatle (matungda Babylon haiduna kouba, malemgi ahanba leingak).10 Khara matungda, misingna Babel-gi awangba yum semba houre, makhoigi ming semnaba amasung malem pumnamakda sandokpa thingnaba; madu Mapuna Noah-gi mapanna takpikhiba adugi marup oide. Mapuna mahakki thourangsing pangthokpa phaoba khaangheina ngaibagi mahutta, makhoina madu makhoigi khut-ta louthokle; aduga Ishworna makhoigi wa-shing adu yamna shingthaduna, makhoi pumnamakda sandokle.
GSAM 41Abraham malem pumnamakki maning oigani
GSAM 41.2Noahdagi charolgi tarasuba mi phaoba khara wari yengduna, Abraham-da Mapugi kouba adu phang-i. Mapuna mahakpu hairi: “Nangna uba leitak pumnamak nanggi oigani, nanggi tarugi oigani, matam pumnamakki oigani. Eina nanggi taru malemgi leitakki paikhom-gumna mashing yamhan-gani; mi amana leitakki paikhom mashing thiba ngamlabadi, nanggi taru-sing adusu mashing thiba ngamgani. Houjikti thok-u, leitak asigi asangba amasung apakpa aduda chat-u; maramdi eina asi nangbu pibi.”11 Abraham-na leitak adu phangjagani haiba wasakpiba leirabasu, Mapuna mahakpu shigani haiba phongdokle. Paul-na haikhi mahakna “matungda maning oina phangjagaba mapham amada chatkhi.”12 Wasakpagi matung adu Abraham-da Ishwor-gi darshan amada mapung phana phongdokpire, maramdi mahakna “Ishworna semliba amasung sakliba, yumbal leiba sahar ama thijakhi.”13 Romiyā 4:13-da hairi wasakpasi “mahak malem pumnamakki maning oigani.” Haibasi houjik leiba malem asi natte, adubu mahak amuk hingatpa matungda matam ama matungda oigani.
GSAM 42.1Mi-gi yengna Abraham-na wasakpiba taru adu mahakki eeja oigani haiba karam oigani haiba khangde. Maram aduna mahakna mahakki thabakpa Eliezer adu taru oinaba haikhi. Mapuna hairi, madu natte; adubu “nanggi eeja-gi manakta thokpa mahakni.” Houjik Mapuna Abraham-da mahakki taru-gi aroiba thabak adu thuna thokloi haiba takpa houre. Mahakna Abraham-da hairi: “Nanggi taru adu makhoigi leibak natteba leibak amada mi-gi mapham oigani, makhoigi thabak tougani; makhoina chahi 400 phaoba makhoibu awaba pibigani.... aduga nangna nanggi ipa-pu-singgi manakta ingthana chatkani; aphaba ahan oiba matamda nangbu leipakta thumgani.”14
GSAM 42.2Abraham-gi nupi-na wasakpagi matam adu thuna phangnaba achumba oina natteba thourang ama pibi; adubu Isaac pokhiba matungda, Abraham amasung mahakki yathanggi nupi Sarah-gi ashengba macha oirabada, Ishworna Ishmael amasung mahakki ima Hagar-gi maramda haikhi: “Minai nupi asi amasung mahakki macha adu thadok-u.”
GSAM 42.3Abraham-gi thajabagi yengba matamda Isaac adu thanggol mathakta bali pibada, shikhrabasing amuk hingatpagi wa adugi maramda mahakna tamkhi. Mahak-gi maramda haibani: “Ishworna mahakpu, Isaac-bu, shikhrabasinggi maraktada hingatpa ngamgani haiba thajaba aduna; adudagi khudam ama oina mahakpu amuk phangle.”15
GSAM 42Ashengba taru
GSAM 42.4Abraham-da matam amada takpikhi madudi, malemgi leibak pumnamakna mahakki mapanna yaiphaba phangjagaba ashengba taru adu, mahakki eeja-gi charol oirabasu, ashengbada Ishwor-gi Christ oigani. Maramdi Mapuna hairi: “Taru-sing kayam haiduna natte; ama haiduna, nanggi taru, Christ oiba mahakda.”16 Paul-na masi maramda hairi: “Lairik aduna, Ishworna thajabagi mapanna Jihudi nattaba mi-singbu achumba oina loubigani haiba adu mangjounana khangduna, Abraham-da Paojel adu mangjounana sandokhi, ‘Nanggi mapanna leibak pumnamakna yaiphaba phanggani.’”17 Abraham-da piba wasak adu Isaac amasung mahakki taruda amuk pibi,18 aduga Jacob-da su pibi.
GSAM 42.5Jacob-na nupa macha 12 pokpa matamda, achumba tarugi charol adu kana mapanna sandoklagani haiba thok-i. Jacob-na mahakki macha-singgi maramda mangjounana haidokpagi sakhi piba matamda, wa asi yaojare: “Shiloh lakpa phaoba Judah-dagi ningthougi chei adu chatkhidroi, aduga mahakki khong anigi maraktagi yathang piba mi adusu chatkhidroi; aduga mi pumnamak mahakda pungjagani.”19 Masi mapung phangnaba, Israel-gi mi-sing adu leibak kayamgi makhada leirabasu, makhoina Sanhedrin leinaba yathang phangle. Maram aduna Judah—Judah-gi mingdagi kouba Jew-gi khong—na Shiloh (Christ) lakpa phaoba makhoigi leingakta khara pangthokpa ngamlammi.
GSAM 43Matam adu thingjillammi
GSAM 43.1Purana ipa-pu-singna hanthakpagi amasung wasakpagi tarugi maramda khara khanglammi; adubu mahak karamna amadi karamba matamda lakgani haibasi makhoida thingjillammi. Jacob-gi taru-sing Egypt-da yamna pokpa matamda, Assyria-gi Pharaoh (Jisāiyā 52:4), mahakna “Joseph-bu khangde,”20 aduna makhoibu awaba pibi. Misingna Abraham-da hairamba chahi 400 (ashengbada 430) adu makhoigi awaba amasung leibak aduda mi oina leiba matam oigani haiba ningsingduna, awabagi matungda wasakpagi maning adu lakpa aduda thuna phangjagani haiba asa toulammi.
GSAM 43.2Moses pokpa matamda mahakki ipa-ima-na “macha achumba ama oirammi” haiba ukhi.21 Mahakna Ishwor-gi makhada Israel-bu makhoigi nungsitpa thabak-dagi puthoknaba oigani haiba makhoida mangal pibi haibasi yamna yai. Moses-da su madu takpikhi; maramdi mahak chahi 40 oirabada, awaba phangliba Israel-gi mi-singga loinana chatnaba amasung awaba phangnaba thajaba, Pharaoh-gi nupi machagi macha oina kouba amasung Egypt-gi ningthou-gi maning oinaba adu thadokle.22 Mahakna mahakki mi-singgi maramda wari piba amasung makhoigi manakta Egypt-gi mi ama hatpa matamda, makhoina mahakki thabak adu khangdoktraba aduda mahak yamna ngaklammi; “Ishworna mahakki khut-ki mapanna makhoibu puthokkani haiba adu mahakki ichin-inaona khangjagani haina mahakna khallammi.”23
GSAM 44.1Mapugi matam Israel-gi mi-sing Egyptdagi thadoknaba lakpa matamda, makhoi thadokle, amasung matam adu numit ama phaoba phongdokpiba matung inna oikhi. Tatpat 12:40, 41. Moses-bu makhoigi aroiba ningthou amasung wasakpagi taru oigani haiba makhoina thajaba ngamde; maramdi mahak Levi-gi khongda pokkhre, aduga Shiloh lakpa phaoba Judah-na makhoigi leingakpa oigani haina Jacob-na mangjounana haikhiba adu makhoina khangjare.
GSAM 44“Eina mahakpu yenggani, adubu houjik natte”
GSAM 44.2Israel-gi mi-sing Canaan-gi lamda chatpa matamda, Moab-gi ningthou Balak-na, Lot-ki charolgi mi oiba, Balaam-bu Israel shapa piba kou. Ishworna mahakki shapa adu yaiphaba oina hanthokle; masigi mapanna makhoina khara mangal phangle, aduga Satan-gi louthokpagi manakta aroiba thadokpa adu Canaan-da changba matamda thuna oigani haiba thajaba adu hanthakle. Lairik-ki wari aduda hairi: Balaam-na Ishwor-gi darshan amada haikhi: “Eina mahakpu yenggani, adubu houjik natte; eina mahakpu yenggani, adubu nakta natte. Jacobdagi thawanmichak ama thokkani, Israel-dagi ningthougi chei ama thokkani; maduna Moab-gi akon-sing phugani, aduga Sheth-ki macha pumnamak manghangani.”24
GSAM 44.3Abrahamdagi pokpa taru yamna kayam adu Paul-na masi oina haikhi: “Shikhrabagumna oiraba nupa ama khaktadagi swargagi thawanmichak-sing adugi manni kayamna pokle, amasung samudra mapanda leiba leingoi-gumna mashing thiba ngamdaba pokle. Makhoi pumnamak thajabada shikle; makhoina wasakpasing adu phangde, adubu makhoina madu mapanda uba, makhoina madu thajaba, madu apamda louba, amasung makhoi malemda mi khongchatpa amasung yatra toubasing oina phongdokle.”25
GSAM 44.4Makhoigi asa mapung phaba adu “houjik natte”, “nakna natte” haiba Balaam-gi mangjounana haikhiba wa aduna Israel-gi pukning hanthahanba amasung asa kaihanba mathou tade. Maramdi mangjounana haikhiba wa asigi mamang khara matamda, mangalgi phibam adu aroibada oigani haiba maramda Mapuna mahakki hingba adu wasakpire. Moses-gi mapanna mahakna haikhi: “Eina hingliba asigumna tasengna, malem pumnamak Mapugi mangalna thallagani.”26 Madu mangjounana haidokpa mi Habākkuk-ki numit-singda, chahi 863 matungda, amuk haikhi; adubu matam matungda thokpa oina: “Malem asi Mapugi mangalgi khangba aduna thallagani, isingna sagar adu thallaba oina.”27
GSAM 45Ashengba adugi khudam oina Laishang-gi thabak
GSAM 45.1Mapuna Israel-bu Egyptdagi puthokpa matamda, phisangda leiba mi pumnamakki manakta achumba yathang-sing haikhi, aduga mahakki masha-gi khudon-na nung mathakta kottuna eikhiba yathang adugi kopi ama makhoida pibi. Makhoigi damak mahak masha-mak bali oina katthoklagadaba Kanbiba Mapu Christ-pu makhoina matam pumnamak ningsingnaba madu pibi. Mahakki eeja-gi yaiphaba mapanna makhoigi pap-sing shengdokpa ngamgadabani, masigi maramda mahakna lamhangda Laishang ama semhanbi. Moses-na Laishang adu pumnamak Mapuna ching mathakta utnaba khudam aduga mapung phana semgadaba haiba yathang phangle.28 Laishang asigi thabak adu swarga-gi Laishangda Christ-gi ashengba thabak adugi khudam oirammi.29 Laishang-gi bali amasung khudol-singgi mapanna mi-singna “lakpa yaiphaba phibam-sing” adu ningsingnaba Mapugi thourang oirammi.30 Adubu Satan-na mi-sing adu bali adu makhoigi maphamda thajaba, Christ amasung mahakki ashengba thabak adu thadoknaba pamlabani. Madu khaktamak khudam oirammi. Madu mapanna mahakna makhoibu makhoigi thabak aduda asa touhanba amasung arankhubam phangnaba makhoigi masha-gi thabakda thajahanba pamlabani.
GSAM 45.2Mapugi thourang adu mahakki mi-sing—Israel-gi mi-sing—gi ningthou oinaba, makhoigi yuddha-singda makhoibu lamjingba amasung leibak-sing adu makhoigi makhada thadoknaba oirammi. Mahakki leingakpagi lambi ama leirammi, madu wa asi-na tak-i: “Canaan-gi leibakda leiba jati 7 manghanba matungda, makhoigi leibak adu santhokna makhoida pibi. Aduga madu matungda Samuel, mangjounana haidokpa mi, lakpa phaoba chahi 450-gi matamda makhoida wayel mi-sing pibi.”31
GSAM 45Israel-na ningthou ama pamlammi
GSAM 45.3Israel-gi mi-singna Mapugi ningthou oinabagi mapung phibam adu yamna pamde haiba uba yai. Adubu makhoigi akoibada leiba atei mi-sing pumnamaktagi tonganba akhannaba mi jat ama makhoi oinaba adu mahakki thourang amasung apamba oirammi. Makhoina mahakki yathang-sing adu mapung phana matung inna touirabadi, leibak pumnamakna makhoigi maramda hairagani: “Tashengna, achaoba leibak asigi mi-sing asi loushing leiba amasung khangba mi-singni. Maramdi eikhoina eikhoigi Mapu Ishwor-da kari oirabasu kouba matam pumnamakta mahak eikhoigi nakta leibigumna, Ishwor asuk nakna leibiba achaoba leibak kana leibage?”32
GSAM 46.1Makhoigi nungaitaba aduda Samuel-da makhoigi mathakta ningthou ama sinthoknaba haikhi, aduga Mapuna Samuel-da hairi: “Makhoina eibu thadokle, eina makhoigi ningthou oinaba makhoina pamde.”33 Amuk makhoina Samuel-da, henna yathangna, haikhi: “Houjik leibak pumnamakta leibagumna eikhoibu wayel tounaba eikhoida ningthou ama sem-u.”34 Samuel-na ningthou ama leirabadi makhoida thokpa awaba adu mapung phana takhi; adubu “mi-singna Samuel-na haiba inba pamde, aduga hairi, ‘Natte, eikhoigi mathakta ningthou ama leigani; eikhoisu leibak pumnamakki mi-singgumna oigani; eikhoigi ningthouna eikhoibu wayel tougani, eikhoigi mamangda chatpa amasung eikhoigi yuddha-singda eikhoibu lamjinggani.’”35
GSAM 46.2Makhoina chahi 500-gi matam phaoba makhoibu ningthou-singna lamjinglammi: ahanbada Saul, David amasung Solomon-gi makhada leiba ningthou leibak ama oina; matungda Israel amasung Judah haiduna ningthou leibak ani oina sandokle. Makhoigi ningthou khara khaktamak achumba amasung yaiphaba oirammi; adubu yamna kayamna nungsitpa oirammi, aduga mi-sing adu murtisinggi thouna pap pumnamakta lamjinglammi. Madu oina mi-sing adu makhoigi mapanda leiba leibak-singga ningthou leinaba khaktamak oidrabasu, makhoigi ipa-pu-singgi Ishwor adu thadokpa, murtising amasung swarga-gi thawa-sing adu lousinbada su makhoiga manni.
GSAM 46.3Ningthou-singna leingakpa asigi maramda Mapuna mangjounana haidokpa mi Hosiyā-gi machin-dagi haikhi: “O Israel, nangna nangbu nangna manghanre; adubu eigi manakta nanggi mateng leiri. Eina nanggi ningthou oigani; nanggi ningthousingi maraktagi kana nangbu nanggi khongpham pumnamakta puthokpa ngamgani? Nangna, ‘Eigi manakta ningthou amasung ningthougi mi-sing pibi’ haiduna haikhiba nanggi wayel mi-sing adu kana? Eina eigi asaobada nangda ningthou ama pibi, aduga eigi kanna saobada mahakpu louthok-i.”36
GSAM 47Leipak thugaikhiba
GSAM 47.1Kaldeasingna Jerusalem mei thaduna, Laishanggi patra-sing louduna amasung Judah-gi mi-sing Babylon-da loi oina puthokpa phaoba ningthousinggi leingak asi makha tana leirammi; madu makhoigi mathakta haikhiba matung inna, makhoina maphamduda chahi 70 leirammi. Ningthougi mapan adu loiba matamda, makhoigi aroiba ningthou Zedekiah-bu mangjounaba Ezekiel-gi mapanna Mapuna hairammi: “Nahak Israel-gi asengba nattaba papki ningthou, nahakki numit lakle, pap loigadabagi numit; houjik Mapu Ishwor haiba: ningthougi kokyet louthok, ningthougi makut louthok; madu houjik amadi makhoi natt; makha leiba adubu chaokhat-u [Babylon-gi ningthou], amasung chaoba adubu namthok-u [Judah-gi yalhanba ningthou]. Eina madu thugaigani, thugaigani, thugaigani; mahak lakpa phaoba madu amuk leiganu; madu mahakki hak changba mi aduda piba ngani.”37
GSAM 47.2Hak changba ningthou adu, achumba Cha adu, Khrista-ni. Mahakki maramda mangjounaba Micah-na hairammi: “Nakhoigi ee-shanggi mapan leiba mapham, Zion-gi macha-gi thouna leiba, nahakki manakta madu lakpa ngani; ahanba leipak adu [Khristada henna amuk piba leipak-gi mapan], Jerusalem-gi macha aduda leipak lakpa ngani.”38
GSAM 47.3Israel-na ningthougi chei khangdokpa matamda madu Babylon-gi ningthougi khut-ta chatkhi. Makhoina Medo-Persia, Greece amasung Rome-gi ningthougi makhada matam matamda leirammi; madu leipak adu arak ahum thugaikhi. Rome-gi emperor Cesar Augustus-ki ningthou matamda, David-ki ningthou-thokpa hak changba waris, nupi-gi, Abraham-gi amasung David-gi achumba Cha, Khrista poklammi; madu haikhiba matung inna oirammi.
GSAM 47.4Hak changba ningthou, achumba Cha adu matam khara khakta leiba leipak leiba acham-achamba shigadaba mi khakta natte haiba mi-singna khangnaba, Mapuna isei iba mi adubu asumna ihanlammi: “Eina mahakpu eigi ahanba macha oigani, malemgi ningthousinggi mathakta chaokhatkani. Eigi nungsiba mahakidamak matam pumnamak leigani, amasung eigi wakat mahakpu thajaba leigani. Mahakki machasing adubu matam pumnamak leihanningani, amasung mahakki ningthou pham swarga-gi numitsing-gum leigani.” “Mahakki machasing matam pumnamak leigani, mahakki ningthou pham eigi mangalda leiba surya-gum leigani. Madu chandra-gum matam pumnamak thoknaba oigani, swargada thajaba sakhi-gum leigani.”39
GSAM 48.1Isaiah-gi mangjounada asigi matung inna hak changba ningthou adugi maramda henna hairi: “Eikhoigidamak macha ama pokle, eikhoigidamak machanupa ama pibire; leipak pallabagi pangal mahakki lengban mathakta leigani; mahakki ming angakpa, wakhal piba, Pangal leiba Ishwor, matam pumnamgi Ipa, Ingthabagi Ningthou haiba kougani. Mahakki ningthou amasung ingthaba chaokhatpa matam pumnamak loidaba oigani, David-ki ningthou pham amasung mahakki leipak mathakta; wayenbagi amasung achumbagi mapanna madu leigani, houjik phamda matam pumnamak phaoba. Lanmi-singgi Mapugi thaona madu thok-hangani.”40
GSAM 48Enoch amasung Elijah-gi swargada puthokpa
GSAM 48.2Ahumgi matamda mi-sing shiba nattraga swargada puthokpa oirammi haiba wari-sing leiri. Adam-dagi taretsuba oiba Enoch-ki maramda, mahakna “Ishwor-ga loinana chatlammi; mahak yaodaba oirammi, maramdi Mapuna mahakpu loukhi” haiba hairi.41 “Thajabagi mapanna Enoch swargada puthokpani, mahak shiba yadraba matungda; mahakpu yengbada phangdaba oirammi, maramdi Mapuna mahakpu puthokkhi; mahakki puthokpagi mamangda mahakna Mapubu pelhanlammi haiba sakhi leirammi.”42
GSAM 48.3Amuk Elijah amasung Elisha loinana chatpa amasung wari hairaba matamda, “Makhoina chatlammi amasung wari hairammi; yeng-u, mei-gi shaktam ama amasung mei-gi sagol-sing ama laklammi, makhoibu ani-abu thok-hanlammi; Elijah-na koina humliba nungsit ama mapanna swargada chattre. Elisha-na madu uba matungda hairammi, eigi ipa, eigi ipa, Israel-gi shaktam amasung mahakki sagol sariba mi-sing! Mahakpu amuk udraba oirammi.”43
GSAM 48.4Enoch-na Khrista malem pumnamukki wayenba oina lakpagi maramda asigi wa mangjounammi: “Yeng-u, Mapu mahakki asengba mi lising tara-singga loinana lakpa ngani, pumnamukpu wayenbana wayenba piba amasung makhoigi papki thabak pumnamakki maramda pap leiba mi-singbu khanghanba; makhoina mahakki mathakta haikhiba papki wa-sing pumnamakki maramda khandokpa ngani.”44
GSAM 49Job-na Mapugi lakpa tamhankhiba
GSAM 49.1Moses-ki matamda leirammi haiba yaoba Job-na Khristagi lakpa amasung shiba mi-singgi hinggatpa-gi maramda khanglammi; mahakna hairammi: “Eigi wa-sing houjik lairikta irao! Lairik amada namthokpirabadi kaya nungairamgani, yotki kolom amasung mishi sijinnaduna nungda matam pumnamak haktuna irabadi! Eigi Kanbiba hingli haiba eina khang-i, amasung aroiba numitda mahak malemda leigani; eigi unsa mangkhraba matungda tinsingna eigi hakchang asi manghanlabasu, eigi hakchangda eina Ishworbu ubigani; mahakpu eigi nasana ubigani, eigi mitna ubrigani, atoppa mi natte.”45
GSAM 49David-gi ningthou pham adu Mapugi ningthou pham
GSAM 49.2David-gi ningthou pham adubu Mapugi ningthou pham haibani. “Solomon-na mahakki ipa David-gi mahutda Mapugi ningthou phamda ningthou oina phammi.”46 Mapuna mahak [David]-ki mathakta “sumpan haiduna, hakchanggi matung inna mahakki charon-shurondagi, mahakki ningthou phamda phamnaba Khristabu thokkani haiba wakhal piba; mahakna mamangda Khristagi hinggatpagi maramda haikhi, mahakki thawai narak-ta thadokpada yaodabani, mahakki hakchang minlamdabani.”47 Khristagi matunggi ningthou-gi maramda su hairi: Mahak David-gi ningthou phamda phamgani. (Isaiah 9:7 yeng-u.) Amuk, “Malemgi ningthousingna Mapugi amasung mahakki thawai semliba-gi mathakta leplammi, leibakki mapusingna amuk yamna wakhal thoklammi.... Aduga eina eigi ningthoubu Zion-gi asengba chingda phamhanre. Eina yathang adu sandokgani: Mapuna eigi maramda hairi, Nahak eigi Macha-ni; houjik eina Nahakpu pokpire.”48 Amuk, “Mapuna eigi Mapuda hairammi, eigi yekki khut mapanda pham-u, eina nahakki yeknaba-singbu nahakki khong thamnaba phamang oihanba phaoba.”
GSAM 49Yahudi-singgi pukning langtaknakhiba
GSAM 49.3Wa-sing asina Yahudi-singbu langtaknahallammi. Makhom adu makhoina phangdaba oirammi: David-na mahakpu Mapu haiduna mahakna mahakki macha haiba karigino? Mahak David-gi charon-shuron oina pokpa amasung Immanuel—Eikhoigi manakta Ishwor—oina leiba karigino? Aduga makhoigi mangjounaba Isaiah-na hairammi: “Asengbi leishabi ama mironkani, amasung macha ama pokkani; mahakki ming Immanuel haiba ngani.”49
GSAM 50.1Khristana Pharisee-singgi thangba wa-sing thinghanbagi wakhal khanglammi; madu maram oina mahakna makhoida hairammi: “Khristagi maramda nakhoina kari wakhal thok-i? Mahak kana-gi machano? Makhoina mahakda hairammi, David-gi machani. Mahakna makhoida hairammi, adubu David-na thawaigi mapanna mahakpu Mapu haiduna kari haiba? Mapuna eigi Mapuda hairammi, eigi yekki khut mapanda pham-u, eina nahakki yeknaba-singbu nahakki khong thamnaba phamang oihanba phaoba. David-na mahakpu Mapu haiduna, mahak mahakki macha oiba karigino?”50
GSAM 50.2Wakhal asi Psalm 45:6, 7-dasu amuk hairi: “Nahakki ningthou pham, O Ishwor, matam pumnamak amasung matam pumnamakki; nahakki leipakki ningthougi chei achumba ningthougi chei-ni. Nahakna achumba nungsiri, pap thokpa nakhaktabu asaangbi; madu maram oina Nahakki Ishwor, Nahakpu nungaiba-gi tail mapanna nahakki ichin-inaosinggi mathakta thawai semkhi.”51 Lairik asising makhoigi mangalda leirammi haiba matung inna, Yahudi mi-singna matunggi Ningthou amasung amukthokpa mi-gi maramda yam chaoba wakhal leiramgani. Madu atoppa mawong oina oiba ngamde.
GSAM 50Ishwor-dagi hourakpa Cha
GSAM 50.3Khristagi amasung mahakki pokpagi maramda khwaidagi mapung phaba tamhanba pibi; maramdi mangjounaba Micah-gi mapanna Mapuna mahak Ishwor-dagi hourakpa adu sandokpa, amasung mahak pokkadaba khul macha adu phaoba sandokpire: “Nang Bethlehem Ephratah, Judah-gi mi-lisingsinggi marakta nangna macha oiba matamda, nanggi manakdagi eigi maramda Israel-gi ningthou oina thokkani; mahakki hourakpa adu amuk yamna matam mamangdagi, matam pumnamaktagi oirammi” (lairikgi mapan, Hebrew, “matam pumnamakkagi numit-singdagi”).52
GSAM 50Shekinah amasung leichil-gi mapanna Ishwor-gi leiba sandokpa
GSAM 50.4Israel-gi wari matungda, Solomon-na laishang adu mapung phana mangal chaoba oina sengdokpa loire, madu mahakna yam “mangal yamna chaoba” oigadabani hairammi; Ishwor-gi mangalgi shekinah adu pap kokpinaba phampham-gi mathakta cherubim anigi marakta phamlammi. Wari-na hairi, laishang adu sengdokpagi numitda purohit-sing sengba maphamdagi thokkhiba matamda, “leichilna Mapugi yum adu pumnamak thallammi, maramdi purohit-singna leichil adugi maramda thabak touba ngamde; Mapugi mangalna Mapugi yum adu pumnamak thallammi.”53 Laishang asi-da Mapugi leiba adu mi-singgi mitda mangalgi leichil adugi mapanna sandoklammi. Numit aduda Mapuna Solomon-gi haijabagi mathakta paokhum pibi, amasung mahakda hairammi: “Eina nahakki haijaba tare, amasung nahakki karam touriba mapham asi eigi maramda yotpa-gi mapham oina khanre.”54
GSAM 51.1Mi-singna pap toure—murti puja-da chatkhi—maram aduna makhoigi sahar amasung Laishang chahi 70 chuppa manglakhi. mi puthokkhraba matungda Zerubbabel-gi khut mapanna laishang amuk sengdokhi. Solomon-na sengdokhiba laishang adugi mangalgi matakta henna macha oirabasu, Mapuna mangjounaba-gi mapanna hairammi: “Aroiba yum asigi mangal ahanba yum adugi mangalgi matakta henna chaoba oigani.”55 Herod-na yum asi amuk semdokpa, amasung yum asigi sumangda Kanbiba-na tamhanlammi. Ahanba yumda Mapubu sandokpa mangalgi leichil leirammi, aduga anisutana thokpa yumda pumnamak semkhiba Kanbiba mahak mahak laklammi.
GSAM 51Jesse-gi u-mau-gi mangal leiba ningthougi matam
GSAM 51.2Isaiah-gi numit-singda asa amasung ngaiba mi-singna, aroiba aran-khubamga loinana leiba mangalgi thabak-singgi maramda mangjounada sandokpa wa-sing adu thajaba amasung mateng piba mapham oiramgani. Mangjounasing asina asa leiba Kanbiba adu kanagi charon-shurondagi lakkadaba haibadu amuk yam mapung phana sandok-i, asumna: “Jesse-gi u-mau-dagi thou ama thokkani, mahakki uning-dagi thou ama pokkani; Mapugi Thawai mahakta phamgani, khangba amasung wakhal khangbagi Thawai, wakhal piba amasung pangalgi Thawai, khangbagi amasung Mapugi ngakpagi Thawai. Mapugi ngakpa-da mahakki khangba thok-han-gani; mahakna mahakki mitna ubagi matung inna wayen nattraga mahakki nakna tabagi matung inna thamoi thokhan-ganu. Achumbagi mapanna mahakna awa mi-singbu wayen-gani, amasung namthokpa mi-singbu achumbani haiduna wayen-gani; mahakna mahakki machin-gi cheina malem phugani, amasung mahakki chinban-gi shorna papki mi-sing hatkani.”56
GSAM 52Mangjounasingna shiba mi-singgi hinggatpa tamhankhiba
GSAM 52.1Mangjounaba Isaiah-na shiba mi-sing hinggatpagi tamhanba asi thajaba piba wa-singda hairammi: “Ching asida Lanmi-singgi Mapuna mi pumnamakkidamak yaipha pampham ama semgani; drakshagi thungsingda leiba yaipha leiba, nunggi mapanda yaipha leiba, henna sengba drakshagi thungsingda leiba. Mahakna ching asida mi pumnamak mathakta leiba thangjaba-gi mapan amasung mi pumnamak mathakta leiba laining mapan adu thokkani. Mahakna shiba adubu ngamduna yotsingani; Mapu Ishwor-na mit pumnamakki mitmat thadokpani; mahakki mi-singgi ngamjaba wa malem pumnamakki mapanda thokkani, maramdi Mapuna madu hairakli. Numit aduda hairagani, yeng-u, asi eikhoigi Ishwor-ni; eikhoina mahakpu ngairammi, mahakna eikhoibu kanbigani. Asi Mapu-ni; eikhoina mahakpu ngairammi; eikhoina mahakki kanbagi mapanna nungaigani amasung haraogani.”57
GSAM 52Anouba malem-gi leipak
GSAM 52.2Mangjounaba aduna aroiba ningthou adu anouba malemda leigani haiduna hairi: “Yeng-u, eina anouba swarga amasung anouba malem sem-i [malemgi mapan-gi swarga]; mamanggi adu amuk ningsingganu, nattraga wakhalda lakpa nganu [Hebrew-gi lairikgi mapan, ‘thamoida lakpa’, haibadi amuk nungsigadaba]. eina semliba asida nakhoina matam pumnamak nungsiganu amasung harao-u; yeng-u, eina Jerusalembu haraoba oina sem-i, amasung mahakki mi-singbu haraoba oina sem-i. Eina Jerusalemda haraogani, amasung eigi mi-singda nungsigani; awabagi laojel amasung kappagi laojel amuk tabiganu. Mapham aduda [anouba malem semkhiba matamdagi] macha amadi numit khara leiba mi pokkhraganu, nattraga mahakki numit pumnamak phaoba thokdaba mi ahum hanna pokkhraganu [matam phaodringeida ahan oiba]; macha adu chahi 100 oiraga shigani [mi-singna chahi 900 hingba matamda macha-sing chahi 100 oiba yarammi]; aduga pap touba mi chahi 100 oirabasu [chahi 100 hingba punsigi aroiba chahisingda] sirap phangani. [Anouba malem hourakpa matamda shiba mi-sing adu ‘pap touba mi-singgi manggatpa’ oina thok-i. 2 Peter 3:7.] Makhoina yum-sing semgani, amasung maduda leigani; makhoina drakshagi lou-sing thagani, amasung makhoigi phangba changgani. Makhoina semkhiba yumda atoppa mi leiganu; makhoina thakhiba draksha lou-gi phangba atoppa mi changanu; maramdi thing-gi hingba numit-gum [Septuagint-da, hingba-gi thing], eigi mi-singgi numit oigani, amasung eina khankhraba mi-singna makhoigi khut-gi thabak adu matam pumnamak yam nungsigani.”58
GSAM 53.1Ezekiel-na matamgi yam lamba mapanda shiba mi-singgi hinggatpa uba toure. Mahakki mapanna Mapuna hairi: “Eigi mi-sing, yeng-u, eina nakhoigi phum-sing thokkani, amasung nakhoibu nakhoigi phum-singdagi thok-han-gani; eina nakhoibu Israel-gi leipakda puthokkani.”59
GSAM 53“Mahakna eikhoigi awa pumnamak purok-i”
GSAM 53.2Paojel-gi mangjounaba Isaiah-da mi-singgi maramda Kanbiba-gi wayel, awa amasung shibagi maramda henna mapung phana sandoklammi. “Kana-na,” mangjounaba-na hairi, “eikhoigi paojet thajare? amasung Mapugi khut kana-da sandok-i? Mahakna mahakki mangalda paambi nouba-gi gum pokkani, amasung kangba leipakta mara-gum pokkani; mahakta mamal nattraga mangal yaode; eikhoina mahakpu ubada, eikhoina nungsigadaba mangal yaode. Mahak mi-singna yengdaba amasung thadokpa oirammi; awa leiba mi, awa khangba mi oirammi; eikhoina eikhoigi mit mahakki mapanda phanthokpa gum touremmi; mahak mi-singna yengdaba, eikhoina mahakpu mamal piba ngamdaba oirammi. Mahakna eikhoigi awa-sing purokpa, eikhoigi awa-sing puthok-i; adubu eikhoina mahakpu namthokkhiba, Mapuna phukhiba amasung awa piba mi oina khanlammi. Adubu mahak eikhoigi papki maramda thangbire, eikhoigi papki maramda chap thok-i; eikhoida ingthaba purakpiba cheirak adu mahakki mathakta leirammi; mahakki chingjilna eikhoibu phahanbire.”60
GSAM 53.3Wahoudok angakpa asising asi eigi matamda thokkadra? haiduna mi-singna amasung mangjounaba-nasu hanglamba yai. Paokhum asi oigani: Houjik madu thoklaroi; Kanbiba chaoba asi lakpagi matam houjik phaoba lakkhide. Adubu mangjounaba-na hairi: “Nahakki mitna Ningthoubu mahakki mangalda ubigani; makhoina yam lamba leipak adubu ubigani.”61
GSAM 54Daniel-gi mangjounasingna matung adu sandok-i
GSAM 54.1Adubu Daniel-gi mapanna Mapuna mahakki mi-singbu thok-thokna hourakpa ningthou-singgi maramda, makhoina Mapugi matam pumnamakki leipak thokkpa phaoba ningthou oina leigadabagi maramda tamhanba hourammi; amasung matam ama sandokpa, madu matam aduda houjiksu thoktringeida leiba wahoudok ama-dagi Messiah hourakpa amasung mahakpu thadokpa phaoba chatpa matamda thok-i. Nebuchadnezzar-gi mang-gi wahanthokna malem pumnamak pallakkadaba leipak mari adu sona, rup, tamba amasung ayok-gi mamal hanthabagi chang-gi matung inna pangal amasung mangal hantharakkani haiba sandoklammi; aroibada leipak-singgi thokkhraba, loinadaba phibam adu ayok amasung leikhom yansinnabagi sokna tekaiba-gi gum oigani. Madu matungda swarga-gi leipak hourakani; leipak-sing adu yumgi mayai-gi thadokpa mapan-gi chakkhum-gum oigani, makhoigidamak mapham amatang phangdanu; adubu Ishwor-gi leipakna malem pumnamak mapung phagani.
GSAM 54.2Aduga lairik saruk 7-gi darshan-da, sa chaoba mari-gi khudam-singgi mapanna, thabak adu amuk sandokpa amasung makhoigi leipak-singgi atoppa cheksing pibi. saruk asida ningthou mari suba leipak adu chanba mapung mari-da saruk 10-da thokpa matungda hourakpa “machi pikpa” pangal-gi wari amasung thabak sandok-i; mahakna makhoigi marakta ahum thokkhanba nattraga makhoibu makha tanna leihanduna makhoigi mathakta thawai-gi ningthou oina leigadabani. Pope-gi pangal asi ningthou mari suba leipak-gi saruk saruk thokkhraba amasung thingjinba phibamda chahi 1260 phaoba leigadabani. Aduna Khristana mahakki Ipa-dagi leipak louba matam, amasung khwaidagi chaoba Mapu-gi mi sengba-singda madu piba matam phaoba chatpa wahoudok-sing sandoklammi; leipak adu aroibada malem pumnamakki mathakta ningthou oigani, amasung matam pumnamak leigani.
GSAM 55Numit 2300
GSAM 55.1Daniel-gi lairik saruk 8-da, yao laba, hameng laba amasung “yamna chaokhatkhiba machi pikpa” gi darshan-gi makhada, mangjounaba amuk matam aroiba phaoba puthok-i. wa 13 amasung 14-da, mahakki wakhal adu wayenbagi matam phaoba chatpa matam—numit 2300—da thok-i. Matam asi yam lamba oirammi, amasung mangjounaba-na madu khanglammi; maramdi swargadutna mahakda darshan asi yamna lamba numit-singgidamak oigani haiduna hairammi. Numit-sing hourabagi matam ama phaoba piba oiramde, aduna lairik saruk asi mahakna asigi wa mapanna loisinammi: “Darshan aduda eina yam angakkhi; adubu kana amatana madu khangde.”
GSAM 55Messiah phaoba hapta 70
GSAM 55.2lairik saruk 9-na Daniel-gi haijabagi paokhumda swargadut mahakta lakpa, mahakpu khangba amasung khanghanba piba, haiba wari hairi. Mahakda hapta 70-gi matam ama leigani haiduna sandok-i. Hapta asi chahi-gi hapta-ni [eikhoida hairi, shevooim haiba wa adugi aran “hapta” oina thokkhi]; makhoigi hapta 69 adu Messiah phaoba chatkani. Matam adu hourakpa mapham, “Jerusalem amuk sengdokpa amasung sempa yathang” adu phaoba piba oiramde. Daniel-na hapta 69 adu kadai loigadabano haiba karigi khangba ngamgani? lairik saruk 12-da matamgi wa amuk thokkhi; mahakki wa-da, “Wahoudok asising asi loigadabagi matam kari oigadabano?” hairaba matungda, mahakpu mahakki chatpa leigadabani haiduna hairi, maramdi wa asising adu aroiba matam phaoba “thingjinduna mudra namba” oigani, khangba mi-singna khangba matam phaoba.
GSAM 55.3Matamgi wa asi pakhonchatpa Peter-na haikhiba wa-singgi marakta ama oigani haiba yam thajabi: “Asi kanbagi maramda mangjounasingna thijinduna amuk amuk yenglammi; makhoina nakhoida lakgadaba nungsibagi maramda mangjounammi; makhoina thijiri, makhoigi marakta leiba Khristagi Thawai-na kari matam amasung kari phibam sandok-i haiba, mahakna Khristagi awa amasung mahakki matunggi mangal mamangda sakhi oina haikhiba matamda.”62
GSAM 56Pap touba mi-singgi phibam
GSAM 56.1Mamanggi Lairik-gi aroiba mangjounaba Malachi-na pap touba mi-sing aroibada manggatpagi yam thajaba piba sandokpa ama thadok-i: “Yeng-u, mei-gi thal-gum thokkadaba numit lakli; ahangba mi pumnamak amasung pap touba mi pumnamak mei-gi thadok oigani; lakpa numit aduna makhoibu mei thadokkani, haiba Lanmi-singgi Mapuna hairi, maramdi makhoida mara nattraga thou amatang leiganu. Adubu eigi ming ngakpa nakhoigidamak, achumbagi surya-na mahakki pankh-singda phahanbagi mapanna hourakani; nakhoina thokkani, amasung yumda leiba san macha-gum chaokhatkani. Nakhoina pap touba mi-singbu khonggi makhada mei-gi thadok oina thokkani; eigi thabak touba numit aduda madu oigani, haiba Lanmi-singgi Mapuna hairi.”63
GSAM 56.2Israel-gi khut-ta leiba Mamanggi Lairik-da wari asising pumnamak irammi; arankhubamgi thourang-gi cheksing yam sandoklammi. Madu matungda, wa-gi thijinduna tamba mi-singna, asa leiba Cha adu hourakpagi matam adu manakta lakli haiba uba amasung khangba matamda, makhoigi thamoi-da kari yam chaoba yam nungsiba wakhal leiramgani! Mi pumnamakna, amasung Potthaba numit pumnamak Yahudi-gi lairik tamphamda Lairik Sengba pabasing aduna su wa adu khangde (Acts 13:27). Adubu Thawai-gi lamjingbagi makhada Lairik Sengba thajabana thijiba sengba mi-singna, pakhonchatpa John-na houjik asi matamda haikhiba-gum, yamna thouna haijamgani: “Lak-u, Mapu Jesus, amasung thuna lak-u.”
Notes
- Niti 13:12. ↩
- Hagāi 2:6, 7. ↩
- Hibru 12:26-28. ↩
- Jisāiyā 28:13. ↩
- Niti 4:18. ↩
- Siemchilbu 4:1. ↩
- Hibru 11:4. ↩
- Siemchilbu 4:25. ↩
- Siemchilbu 5:29. ↩
- Siemchilbu 9:1; 10:9, 10. ↩
- Siemchilbu 13:15-17. ↩
- Hibru 11:8. ↩
- Hibru 11:10. ↩
- Siemchilbu 15:13-15. ↩
- Hibru 11:19. ↩
- Galatiyā 3:16. ↩
- Galatiyā 3:8. ↩
- Siemchilbu 28:13, ↩
- Siemchilbu 49:10. ↩
- Tatpat 1:8; Pakhonchatpasinggi Thabak 7:18, ↩
- Hibru 11:23. ↩
- Josephus’s Antiquities of the Jews, Book 2, chap 9, par. 7; The Spirit of Prophecy, vol. 1, pp. 165, 166 yeng-u. ↩
- Pakhonchatpasinggi Thabak 7:25. ↩
- Masing Thiba 24:17. ↩
- Hibru 11:12, 13. ↩
- Masing Thiba 14:21. ↩
- Habākkuk 2:14. ↩
- Tatpat 25:40; 26:30; 27:8; Pakhonchatpasinggi Thabak 7:44. ↩
- Hibru 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Hibru 10:1. ↩
- Pakhonchatpasinggi Thabak 13:19, 20. ↩
- Anisuba Thourang 4:6, 7. ↩
- 1 Samuyel 8:7. ↩
- 1 Samuyel 8:5. ↩
- 1 Samuyel 8:19, 20. ↩
- Hosiyā 13:9-11. ↩
- Ezekiel 21:25-27. ↩
- Micah 4:8. ↩
- Psalm 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaiah 9:6, 7. ↩
- Genesis 5:24. ↩
- Hebrews 11:5. ↩
- 2 Kings 2:11, 12. ↩
- Jude 14, 15. ↩
- Job 19:23-27. ↩
- 1 Chronicles 29:23. ↩
- Acts 2:30, 31. ↩
- Psalm 110:1. ↩
- Isaiah 7:14. ↩
- Matthew 22:42-45; Psalm 110:1. ↩
- Hebrews 1:8, 9. ↩
- Micah 5:2. ↩
- 1 Kings 8:10, 11. ↩
- 2 Chronicles 7:12. ↩
- Haggai 2:9. ↩
- Isaiah 11:1-4. ↩
- Isaiah 25:6-9. ↩
- Isaiah 65:17-22. ↩
- Ezekiel 37:12. ↩
- Isaiah 53:1-5. ↩
- Isaiah 33:17. ↩
- 1 Peter 1:10, 11. ↩
- Malachi 4:1-3. ↩