Sapta 4 — Taim Bilong Pinis
GSAM 77.1“Orait mi tok, O Bikpela bilong mi, pinis bilong ol dispela samting bai i wanem kain? Na em i tok, Daniel, yu go long rot bilong yu, long wanem, ol dispela tok i pas na i gat mak i pasim ol inap long taim bilong pinis. ... Ol man nogut bai i mekim pasin nogut, na i no gat wanpela bilong ol man nogut bai i kisim save; tasol ol man i gat gutpela tingting bai i kisim save.”1
GSAM 77.1“Em i tokim mi olsem, Pikinini bilong man, yu mas kisim save, long wanem, dispela visen i bilong taim bilong pinis.”2
GSAM 77.1“Tasol yu, Daniel, yu mas pasim ol dispela tok na putim mak bilong pasim buk inap long taim bilong pinis; planti man bai i ran i go i kam, na save bai i kamap bikpela.”3
GSAM 77.1Dispela tok ‘taim bilong pinis’ i makim wanem samting? Em i no inap makim pinis yet, long wanem, sapos i olsem, dispela hap tok profet bilong Daniel ol i ‘pasim’ bai i no inap helpim ol manmeri. Olsem na dispela hap i mas helpim ol long wanpela taim, long wanem, ‘ol samting God i kamapim ples klia i bilong yumi,’4 Olsem na dispela tok ‘taim bilong pinis’ i mas makim wanpela haptaim klostu long pinis yet, na long dispela haptaim ol man bai i kisim save long ol samting ol i bin tokim Daniel long en.
GSAM 77De Bilong Em i Redim Ol Samting
GSAM 77.2Tru tumas, em i makim dispela taim profet Nahum i kolim ‘de bilong em i redim ol samting.’ Long dispela hap profet i tok long bagarap bilong Nineve, wantaim ‘nois bilong wip, na nois bilong ol wil i pairap, na bilong ol hos i kalap kalap, na bilong ol karis i kalap.’5 Tasol pastaim ol i soim profet wanpela bikpela moa bagarap bai i kamap long olgeta hap bilong graun, taim ‘ol maunten i guria long ai bilong em, na ol liklik maunten i kuk i go wara, na graun i paia long taim em i stap, yes, olgeta graun na olgeta manmeri i stap long en. Husat inap sanap long ai bilong belhat bilong em? Na husat inap i stap strong long taim belhat bilong em i kamap nogut tru? Belhat bilong em i kapsait olsem paia, na em i brukim ol ston i pundaun. ... Em bai i pinisim tru; hevi bai i no inap kamap namba tu taim.’6
GSAM 78Ol Karis Wantaim Ol Paia i Lait
GSAM 78.1Profet i tok moa long dispela de bilong redim ol samting: ‘Ol karis bai i gat ol paia i lait long de bilong em i redim ol samting, na ol diwai pain bai i guria nogut tru. Ol karis bai i ran strong long ol strit, ol bai i bamim narapela narapela long ol bikpela rot; ol bai i luk olsem ol paia i lait, na ol bai i ran olsem laitning. Em bai i kaunim gen ol strongpela man bilong em; ol bai i sutim lek long samting na klostu pundaun taim ol i wokabaut; ol bai i hariap i go long banis bilong taun, na ol bai i redim samting bilong haitim ol long pait.’7
GSAM 78.2Dispela i stori stret tru long tren bilong nau i ran olsem laitning, na man i bosim ol pasindia i save kaunim ol na kaunim ol gen, long olgeta stesin, na taim tren i wok long ran, ol pasindia i sutim lek long samting na klostu pundaun taim ol i wokabaut. Na tu, ol i save yusim planti diwai pain tru bilong ol hap diwai aninit long ol rel, bilong ol bris long ol pos, bilong ol haus i karamapim rel na pasim ais i pundaun long en, na ol arapela samting. Ol i tok wanpela rot bilong tren i go antap long ol Maunten Sierra Nevada i gat ol haus diwai pain bilong pasim ais, na longpela bilong ol i 47 mail. Na profet i tok dispela bai i kamap long ‘de bilong em i redim ol samting.’
GSAM 78.3Profet Joel tu i tok long dispela taim bilong pinis taim ol wokman bilong Bikpela i kisim dispela tok: ‘Yupela winim biugel long Saion, na mekim singaut bilong givim tok lukaut long maunten holi bilong mi; olgeta manmeri bilong dispela kantri i mas guria, long wanem, de bilong Bikpela i wok long kam, em i klostu pinis.’8
GSAM 78.4Na profet Sefanaia i tok gen olsem, ‘Yupela bungim yupela yet, yes, bung wantaim, yupela lain manmeri i no gat man i laikim yupela; paslain long dispela tokaut i kamap tru, paslain long de i lus olsem skin bilong wit win i karim i go, paslain long bikpela belhat bilong Bikpela i kamap long yupela, paslain long de bilong belhat bilong Bikpela i kamap long yupela. Yupela olgeta manmeri long graun i save daunim yupela yet na bihainim stretpela lo bilong em, yupela i mas painim Bikpela; painim stretpela pasin, painim pasin bilong daunim yupela yet; ating bai ol i haitim yupela long de bilong belhat bilong Bikpela.’9
GSAM 79.1Bilong kisim save moa long mining bilong dispela tok ‘taim bilong pinis,’ na long wanem taim em i stat, yumi bai i lukim narapela hap ol i yusim dispela tok long en. Long sapta 11 bilong Daniel ol i tokaut long wanpela strongpela gavman i save mekim nogut long ol manmeri, na bai em i bosim ol inap long taim bilong pinis. Bikpela i tok long dispela gavman i save mekim nogut long ol olsem, ‘Sampela bilong ol man i gat gutpela save bai i pundaun, bilong traim ol, na rausim doti bilong ol, na mekim ol i kamap waitpela, inap long taim bilong pinis; long wanem, dispela [taim bilong pinis] i bilong wanpela taim ol i makim pinis na em i no kamap yet.’10
GSAM 79Wok Bilong Liklik Kom
GSAM 79.2Planti saveman Protestan i save kamapim mining bilong Baibel i wanbel olsem dispela gavman na dispela ‘liklik kom’ bilong Daniel sapta 7 i makim sios bilong Rom, em i holim strong bilong gavman long dispela taim ‘ol i makim pinis.’ Dispela taim ol i makim pinis em i ‘wanpela taim, ol taim, na hap taim.’11 Dispela em i 1260 de bilong tok profet—1260 yia—bilong dispela liklik kom i bosim gavman, stat long 538 i go inap long 1798 A.D. Long dispela laspela yia ol i tekewe strong bilong gavman long liklik kom, long dispela ‘taim ol i makim pinis.’ Olsem na long dispela taim ol manmeri i no moa ‘pundaun’ long han bilong dispela gavman olsem ol i bin pundaun bipo. Olsem na dispela yia—1798—i makim stat bilong dispela haptaim dispela tok profet i kolim ‘taim bilong pinis.’
GSAM 79.3Yia 1798 i pinisim dispela ‘wan tausen tu handet siksti de’—1260 yia—taim ‘Tupela Witnes’ bilong Bikpela (Olpela na Nupela Testamen) i mas ‘autim tok profet ... na pasim klos bilong bek.’12 Long ol Yia Bilong Tudak, taim ol i save mekim nogut long ol manmeri bilong bilip, ol i holim ol Rait Holi long tok Grik na tok Latin tasol, na ol manmeri nating i no save long dispela tupela tokples. Dispela pasin bilong holim bek ol Rait Holi em i olsem ol i putim ‘klos bilong bek’ long ol.
GSAM 80Ol i Kilim i Dai Tupela Witnes
GSAM 80.1‘Taim tupela i autim pinis tok bilong tupela [taim tupela i stap long klos bilong bek], dispela animal i save kam antap long hul i no gat as bai i pait long tupela [Seten i kirapim ol man bilong dispela graun na i wok long han bilong ol], na bai em i winim tupela na kilim tupela i dai. Na bodi bilong tupela bai i slip long strit bilong bikpela taun, em long mining bilong spirit ol i kolim Sodom na Isip, na long dispela hap tu ol i bin nilim Bikpela bilong yumi long diwai kros [“ol i nilim,” long Baibel bilong tok Denmak na Baibel Ol i Bin Skelim na Stretim Gen]. Na ol man bilong ol kain kain lain na famili na tokples na kantri bai i lukim bodi bilong tupela inap long tripela de na hap de, na ol bai i no larim ol i putim bodi bilong tupela long matmat.’13
GSAM 80Taim Bilong Gavman i Mekim Ol Manmeri i Pret Nogut Tru
GSAM 80.2Ol i kilim dispela Tupela Witnes i dai long dispela ‘taim bilong gavman i mekim ol manmeri i pret nogut tru’ long Frans, stat long 1792 i go inap long 1795—tripela yia na hap yia. Maski dispela bikpela senis bilong gavman long Frans i go inap long sikispela o sevenpela yia, long ol namba wan tripela yia na hap yia ol i mekim bikpela wok bilong bagarapim Baibel, lotu, na olgeta manmeri i no pret long tok bilong helpim wanpela bilong dispela tupela. Dispela bikpela senis bilong gavman long Frans i tokaut olsem em i pait long rausim pasin bilong ol king i bosim kantri na pasin giaman bilong ol pris i laik bosim man, tasol em i kamap pait bilong pinisim God na Baibel olgeta. Long ol taim klostu paslain long dispela bikpela senis bilong gavman, yumi ritim olsem,
GSAM 80.2‘Yumi no ken lusim tingting long dispela tok: paslain long bikpela senis bilong gavman long 1792, ol man i save kirapim pasin bilong sakim bilip long Frans i bin bungim mani namel long ol yet na yusim £900,000 [$4,500,000] long wanpela yia, yes, ol i mekim olsem gen na gen, bilong baim na printim na tilim ol buk bilong bagarapim tingting bilong ol manmeri na redim ol long mekim ol samting nogut tru.’14
GSAM 80Ol Man i Sakim Bilip na Raitim Buk
GSAM 80.3‘Ol rait bilong Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, na ol arapela man i gat wankain tingting, i bin redim rot bilong kain bikpela senis olsem bilong gavman. Long ol dispela rait ol i wok strong long autim ol tingting bilong bagarapim lotu i kam long save bilong man long ol samting bilong graun na lotu i kam long tok God i kamapim. Ol i sutim tok long tok God i kamapim na rausim olgeta tu; ol i rausim God long olgeta hap bilong skai na graun, na ol i putim wanpela samting nating ol i bin tingting tasol long en long ples bilong em, na kolim em God Meri Bilong Tingting Bilong Man.’15
GSAM 81.1Long yia 1793 tingting bilong ol manmeri i kamap olsem na ol i save singaut bikpela bilong amamas long ol man i mekim pilai long ples bilong soim pilai, taim ol i mekim tok nogut bilong daunim God na Baibel. Yumi bringim wanpela tok bilong soim dispela:
GSAM 81.1‘Monert, dispela man bilong mekim pilai bilong lap, i mekim pasin nogut long God i go antap tru long Sios Bilong Santu Roche [Paris]. Em i tok, “God, sapos yu stap, yu bekim dispela rong mi mekim long nem bilong yu! Mi tok pait long yu. Yu pasim maus yet. Yu pret long mekim ol tanda bilong yu i pairap. Bihain long dispela, husat bai i bilip olsem yu stap?”’16
GSAM 81Wok Bilong Tok Nogut Long God long Lyons, Frans
GSAM 81.2Pasin bilong ol man i kilim Tupela Witnes i dai na ‘nilim Pikinini bilong God long diwai kros gen, na givim sem long em long ai bilong olgeta manmeri’ (Hibru 6:6), bai i kamap klia long ol samting ol i mekim long wanpela bung bilong amamas Fouché i holim long Lyons, bilong givim ona long Chalier, Gavana bilong Lyons, em ol i bin kilim em i dai. Paslain long em i kamap long Lyons, Fouché i givim tok olsem
GSAM 81.2‘ol i mas bagarapim olgeta mak na piksa bilong lotu; na long ol dua bilong banis bilong ol matmat bilong sios ol i mas raitim olsem, Dai em i slip bilong oltaim. ... Ol i karim piksa bilong het na bros bilong Chalier i go long ol strit, na wanpela bikpela lain tru bilong ol man bilong kilim man na ol pamukmeri i bihainim. Bihain long ol, wanpela donki i kam na em i karim buk Gutnius, diwai kros, na ol kap na plet bilong kaikai bilong Bikpela, na i no longtaim ol i tromoi ol dispela samting long paia, na ol i mekim donki i dring wain ol i bin mekim i kamap holi, long kap bilong kaikai bilong Bikpela.’17
GSAM 81.3Ol i stori olsem long wanpela Bung Bilong Amamas Long Tingting Bilong Man ol i holim long Paris:
GSAM 81.3‘Ol i wokabaut long lain i go long bung bilong gavman, na dispela bikpela lain bilong ol man nabaut ... i bihainim ol pasin lotu long wanpela pasin bilong mekim ol i luk olsem longlong tru. ... Ol man i werim ol waitpela siot bilong lotu na ol longpela klos bilong karamapim solda bilong ol pris, ol i kam na singsing haleluya na danis Carmagnole i go inap long banis long ples bilong toktok long bung bilong gavman. Long dispela hap ol i putim bret holi bilong kaikai bilong Bikpela, ol bokis bilong holim dispela bret, na ol piksa ol i wokim long gol na silva. Ol i mekim ol tok bilong tok bilas. ... Wanpela lain i kam long maus bilong ol manmeri bilong St. Denis i singaut, “O yupela, O yupela ol samting bilong helpim pasin bilong strong long lotu na i no gat gutpela tingting, yupela ol santu bilong olgeta kain i kisim blesing, nau yupela i mas laikim kantri bilong yupela, yupela olgeta kirap na mekim wok bilong kantri, na go long haus bilong wokim mani na larim ol i kukim yupela i kamap wara.”’18
GSAM 82Tok Bilong God i Lusim Ples Hait na Kamap Ples Klia
GSAM 82.1‘Bihain long tripela de na hap de, Spirit bilong laip i kam long God i go insait long tupela’ (dispela Tupela Witnes), na tupela i ‘go antap long heven insait long wanpela klaut.’19 Taim bilong God i kamap pinis na tok bilong em i mas lusim ples hait na kamap gen long ai bilong olgeta manmeri bilong graun. Taim i kamap pinis (1798) bilong mekim wok misineri long olgeta hap bilong graun. Long 1804 ol i kirapim Sosaiti Bilong Baibel Bilong Briten. Bihain long dispela, planti ten ten arapela sosaiti bilong Baibel i kamap, na nau ol i tanim Baibel long olgeta bikpela tokples bilong graun. Olsem na ol Rait Holi, dispela Tupela Witnes, i kamap long ai bilong olgeta manmeri na olgeta inap lukim na ritim. Dispela i olsem tupela i go antap long heven insait long wanpela klaut.
GSAM 82.2Long taim bilong bikpela senis bilong gavman long Frans, Voltaire i tok olsem, taim wan handet yia i pinis, Baibel bai i kamap samting ol i no moa yusim. Long namba wan handet yia bihain long dispela tok, ol i tilim planti moa Baibel long Frans tasol winim olgeta Baibel ol i save i stap long taim Voltaire i mekim dispela hambak nating. Na ol i tok dispela haus yet em i mekim dispela tok long en, nau ol i yusim olsem haus bilong wok bilong Baibel.
GSAM 82Ol i Painim Ston Bilong Roseta
GSAM 82.3I gat tupela samting i pas wantaim yia 1798 na ol manmeri bilong Frans, na yumi mas lukim dispela: Namba wan, long dispela yia ami bilong Frans, aninit long Jeneral Berthier, i rausim gavman bilong pop long Rom. Long dispela ol i mekim tok profet bilong dispela samting i kamap tru, maski ol yet i no save. Dispela tok profet i stap long dispela buk yet ol i bin pait long en. Namba tu, long dispela yia tu, long Strongpela Haus Bilong Pait St. Julien, long hanwara bilong Nail ol i kolim Roseta, taim ami bilong Frans i wok long digim graun, ol i painim dispela ston bilong Roseta i gat biknem, na nau em i stap long Haus Bilong Holim Ol Samting Bilong Bipo Bilong Briten. Long dispela ston i gat tok ol i katim long tripela kain rait: rait long ol piksa, em rait ol pris i save yusim; rait demotik, em kain rait ol manmeri nating i save yusim; na rait Grik. Dispela em i ki bilong kamapim klia ol rait demotik na rait long ol piksa, em ol i bin stap hait inap long dispela taim. Nau, olsem narapela man i tok, ‘pik na savol, taim ol i digim graun na kisim ol dispela rait long ol mak demotik, i givim planti moa samting bilong soim olsem ol olpela stori bilong Baibel i stret, winim olgeta arapela samting i no bilong ol Rait Holi yet.’ Olsem na dispela lain manmeri yet i bin ting long pinisim Baibel olgeta, maski ol yet i no save liklik long en, ol i kamap ol wokman bilong mekim tok profet i kamap tru taim ol i tekewe strong bilong gavman bilong pop long pinis bilong 1260 yia. Na tu, ol i painim ki bilong ol dispela rait yet i strongim tok olsem ol Rait Holi i tru, em ol i bin wok strong tru long bagarapim.
GSAM 83‘Yu Bai i Sanap Long Hap Bilong Yu’
GSAM 83.1Wanem samting ensel i bin tokim Daniel bai i kamap long taim bilong pinis? Stat long taim em i harim dispela man holi i tok, ‘Inap long 2,300 de, na bihain ol bai i klinim haus lotu holi,’20 tingting bilong em i pulap long wari long ‘pinis bilong ol dispela samting’ bai i wanem kain, na em bai i kamap bihain long ‘hamas taim.’21 Bihain tru, ol i mekim em i save olsem, save long dispela taim i no bilong taim em i stap laip. Ol i tokim em, ‘Yu go long rot bilong yu inap long pinis i kamap; long wanem, yu bai i malolo, na sanap long hap bilong yu long pinis bilong ol de.’22
GSAM 83.2Sampela man i bin ting dispela tok i makim laspela pinis bilong graun, na long dispela taim Daniel, wantaim olgeta arapela manmeri bilong Bikpela, bai i kisim pe bilong em, na sanap long hap graun em i kisim olsem samting bilong em. Ol i tokim yumi olsem, long tok Hibru, tok bilong makim hap graun man i kisim olsem samting bilong em, o wanpela hap bilong kantri, na ol kain samting olsem, em gheh-vel. Dispela i no dispela tok ol i tanim olsem ‘hap’ long dispela ves bilong Baibel; tok long dispela hap em goh rahl. Ol saveman bilong tok Hibru i tokim yumi olsem dispela tok goh rahl i stap 76 taim long Olpela Testamen, na em i dispela tok yet ol i yusim long stori bilong klinim haus lotu holi, em i piksa bilong wok bai i kamap bihain, taim ol i pilai satu bilong makim wanem bilong tupela meme ol i mas kilim. Taim hetpris i kisim blut bilong meme bilong Bikpela na go insait long haus lotu holi bilong mekim wok bilong klinim, olgeta Israel i sanap ausait na daunim ol yet long bel hevi na autim sin bilong ol, bai ol inap sanap klin long ai bilong God na kisim blesing bilong hetpris taim em i kam ausait long haus lotu holi. Olsem na long dispela de ol Israel i sanap long hap bilong ol.
GSAM 84.1Taim wok bilong klinim haus lotu holi long laspela taim i kamap, long pinis bilong 2,300 de, God bai i skelim gen kot bilong Daniel, wantaim kot bilong olgeta stretpela manmeri i dai pinis. Long dispela pasin Daniel i sanap long hap bilong em.
GSAM 84Ol Tok i Gat Mak Bilong Pasim Ol Inap Long 1798
GSAM 84.2Bilong bekim askim bilong Daniel, ‘O Bikpela bilong mi, pinis bilong ol dispela samting bai i wanem kain?’23 ol i tokim em, ‘Ol dispela tok i pas na i gat mak i pasim ol inap long taim bilong pinis.’24 Ol samting i mekim tingting bilong Daniel i wok strong tru, em ‘long wanem taim?’ na ‘hamas taim?’ na ‘pinis bai i wanem kain?’ Ol dispela samting i mekim tingting bilong profet i paul na givim hevi long em, na ol dispela samting tasol i mas pas na i gat mak i pasim ol inap long ‘taim bilong pinis.’ Ol i no pasim buk bilong Daniel olgeta olsem sampela man i bin ting. Paslain long dispela taim bilong 1798, ol man i stadi long tok profet i gat lait long mining bilong ol 70 wik, na ol i save olsem ol i stat long 457 B.C. Wok bilong Krais long ai bilong olgeta manmeri, dai bilong em, na ol arapela samting i kamap stret olsem mak bilong ol 69 na 70 wik, taim ol i kaunim stat long dispela yia. Wok bilong Man Bilong Kisim Bek i kamap tru stret olsem dispela pasin bilong kaunim taim i makim, na dispela i givim strongpela as tru bilong ol i save olsem em i Mesaia tru. Na long dispela pasin, taim bilong stat bilong 70 wik i stap strong na i no inap senis. Ol i no bin painimaut olsem 70 wik i namba wan hap bilong 2,300 de. Olsem na dispela samting i stap pas inap long bihain long 1798, olsem tok profet i bin tok.
GSAM 84Ki Bilong Klia Long 2,300 De
GSAM 84.3Nau yumi lukluk long ol samting i tru long dispela. I kam inap long yia 1798, ol man bilong kamapim as bilong tok profet i no gat lait long taim we 2,300 de bai pinis. Ol i inap save long ol mak, na piksa bilong man na ol wel animal long buk bilong Daniel, tasol ol i no inap tok wanem taim 2,300 de bai pinis, long wanem, ol i no save yet long wanem taim ol dispela de i bin stat. Bilong soim olsem dispela tok i tru, yumi ritim dispela tok long niuspepa Singaut Bilong Biknait, wanpela niuspepa Adventist ol i save wokim long taun New York long dispela taim. Long namba bilong Jun 15, 1842, em i tok, “Em i kirapim tingting tru long lukim ol kain kain man bilong rait, em ol i wok wan wan, na stat long 1798 ol i bin luksave long samting bipo i no gat man i bin luksave long en—olsem 70 wik i stap ki bilong klia long 2,300 de.”
GSAM 85Planti i Painim Lait
GSAM 85.1Dispela save i bin “pas na stap hait” inap long taim Bikpela i bin makim bilong opim na mekim ol manmeri bilong em i save long en. Olsem tasol, taim “taim bilong pinis” i kamap, planti bai “ran i go i kam” insait long ol Rait Holi, bilong painimaut ol dispela samting. Sapos yumi skelim sampela tok ol i tanim long dispela ves, dispela tingting bai kamap klia tru.
GSAM 85.2Dokta Adam Clarke i tok: “Planti bai wok strong long painimaut as bilong tok; na long dispela rot, save bai kamap planti.”
GSAM 85.3Long Baibel bilong Luther long tok Jeman, em ol i bin stretim gen, yumi ritim: “Olsem na planti bai ritim dispela na kisim bikpela save.”
GSAM 85.4Baibel Jeman i Gat Ol Tok i Stap Klostu Klostu bilong Skelim i tok: “Planti bai ritim olgeta hap bilong en, na olsem save bai kamap planti.”
GSAM 85.5Baibel Jeman bilong L. Van Ess, em pop tu i bin orait long ol Katolik i ken ritim, i tanim tok olsem: “Planti bai skelim olgeta hap bilong en, na save bai kamap bikpela.”
GSAM 85.6Baibel long tok Swiden i tok: “Planti bai painimaut insait long en, na save bai kamap bikpela.”
GSAM 85.7Baibel long tok bilong Denmak na Nowe, em ol i bin stretim gen, i tok: “Planti bai gat bikpela laik long painimaut, na save bai kamap planti.”
GSAM 85.8Long Singaut Bilong Biknait bilong Jun 15, 1842, yumi ritim dispela tok long wok bilong painimaut na kisim save long samting i bin pas na stap hait paslain long 1798: “Em i no narakain tru olsem planti man bilong rait, em ol i no save liklik long narapela narapela, i kamap long wankain tingting long wankain taim?”
GSAM 86.1Nau mipela i givim lista bilong 20 narapela narapela man na lain i bin painim tok tru long pinis bilong 2,300 de. Ol i no bin tokim narapela narapela, tasol ol i kisim dispela save long wok strong bilong skelim ol Rait Holi, na Spirit bilong God i stiaim ol. Long het bilong dispela lista mipela i putim William Miller bilong stet New York; bihain A. J. Krupp, bilong Philadelphia, Pennsylvania; David McGregor, bilong Falmouth, Maine; Edward Irving, bilong Inglan; Archibald Mason, bilong Skotlan; W. E. Davis, bilong South Carolina; Joseph Wolff, husat i bin wok long kain kain hap bilong Esia; Alexander Campbell, long taim em i tok pait wantaim Robert Owen long 1829; Kepten A. Landers, bilong Liverpool, Inglan; Leonard Heinrich Kelber, bilong Stuttgart, Jemani; Lacunza, bilong Spen; Hentzepeter, bilong The Hague, Holan; Dokta Capadose, bilong Amsterdam, Holan; Rau, bilong Bavaria; ol pris bilong Tartary, long 1821; ol man bilong stadi long Baibel long Yemen, long buk bilong ol i gat nem “Seera”; Hengstenberg, long narapela hap bilong Jemani; ol man bilong Rasia long Solwara Caspian; ol Molokaner long nambis bilong Solwara Baltic, na ol arapela.
GSAM 86.2Ol tok i kam bihain bai soim olsem wanem dispela samting i kamap klia long ol man bilong stadi long tok profet long narapela narapela taim, maski ol i no save long narapela narapela:—
GSAM 86.3Long Singaut Bilong Biknait bilong Jun 15, 1842, i gat ol dispela tok: “Nau tasol mipela i kisim wanpela buk i gat dispela nem, ‘Tupela Rait Long Ol Namba Bilong Tok Profet Bilong Daniel Long 2,300 De, na Wok Bilong Kristen Long Painimaut Long Taim Bilong Kisim Bek Sios, rait bilong Archibald Mason, minista bilong gutnius, Wishawtown, Skotlan, Newberg. Ward M. Gazeley i printim long 1820, bihainim edisen bilong Glasgow.’ Long dispela buk Mason i tok, ‘I no longtaim i go pinis mi bin lukim wanpela liklik buklet, em Pasto Wm. E. Davis bilong South Carolina i bin wokim pastaim long Amerika, na ol i wokim gen long 1818 long Warkington, long hap saut bilong Inglan. Dispela man bilong rait i tok strong olsem 2,300 de i bin stat wantaim 70 wik (sapta 9:24). Mi lukim olsem mi mas wanbel long dispela tingting.’”
GSAM 87Davis Bilong South Carolina
GSAM 87.1Long dispela namba tasol bilong Singaut Bilong Biknait, edita i tok, “Ating ol i bin raitim buk bilong Davis klostu long 1810.” Taim em i toktok long ol as bilong tingting buk i kamapim, em i tok, “Man i ritim dispela inap ting em i ritim ol rait bilong Miller, Litch, Stores, o Hale. Tasol mipela i bilip olsem i no gat wanpela bilong ol man i rait long namba tu kam bek long nau i bin save dispela buk i stap inap long wik i go pinis. Edita bilong dispela niuspepa [Singaut] i no bin harim tok long en bipo. Tingting bilong Davis long taim, em Mason i wanbel long en, em olsem 2,300 de bai pinis long yia 1843 bilong ol Juda—yia 1844 bilong yumi.”
GSAM 87Joseph Wolff na 20 Arapela
GSAM 87.2Long Singaut Bilong Biknait bilong Ogas 31, 1843, yumi ritim olsem “long 1822 Joseph Wolff (bilong Inglan) i wokim wanpela buk i gat nem ‘Em Bai Kam Bek Gen, Pikinini Bilong Man Insait Long Ol Klaut Bilong Heven.’” Na tu, olsem “long 1826, 20 man bilong olgeta kain lain i holim ol bilip Kristen ol i save kisim olsem stretpela bilip, i bung long London wantaim Mista Wolff bilong stadi long Baibel. Olgeta i wanbel long wankain tingting. Ol i skruim 45 yia long 1260.” Sapos yumi skruim 45 yia long 1260 yia i bin pinis long 1798, dispela bai bringim yumi long pinis bilong 1843 long yia bilong ol Juda, em tru tru i yia 1844 bilong yumi.
GSAM 87Tingting Bilong Alexander Campbell
GSAM 87.3Long dispela namba tasol bilong niuspepa i gat tok long Alexander Campbell olsem, “long 1829 em i bin mekim dispela tok pait bilong em i gat biknem wantaim Robert Owen, man i no bilip long God. Long dispela em i tok strong olsem ol visen bilong Daniel i go inap long pinis bilong taim, na 2,300 de i makim ol yia, na ol bai pinis klostu long 1847 yia bihain long Krais i bon. Long tok bilong em yet, Krais i bin bon fopela yia paslain long taim ol man i save kaunim.” Olsem na, long kaun bilong em, 2,300 de bai pinis tru long taim 1843 yia olgeta bilong ol Juda i pinis, kaunim long stat bilong taim A.D.—em tru tru i 1844.
GSAM 88.1Long Singaut Bilong Biknait bilong Septemba 21, 1843, i gat tok long wanpela buk ol i kisim i gat dispela nem, “Wanpela Singaut i Go Long Briten na Amerika, Long Tok Bilong Ol Rait Holi Long Namba Tu Kam Bek Bilong Bikpela na Seivia Bilong Yumi, Em Yumi Save Beten Long En Long Olgeta De na Tok, ‘Kingdom bilong yu i kam. Laik bilong yu i kamap long graun olsem long heven,’25 Kepten A. Landers bilong Liverpool i raitim, na S. Kent na Kampani i wokim long 1839.”
GSAM 88.2“Em, olsem ol arapela, i givim wanpela kaun bilong taim, na i tok 2,300 de bai pinis 1847 yia bihain long taim tru Krais i bon.” Dispela bai yia 1844 bilong yumi, long wanem, em i bon fopela yia paslain long taim ol man i save kaunim.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Long Skelim na Autim Tok bilong Me 17, 1892, i gat wanpela rait bilong Pasto L. R. Conradi bilong Hamburg, Jemani, na long en em i tok:—
GSAM 88.4“Ating planti bilong ol manmeri i ritim niuspepa bilong yumi i bin harim tok long dispela bikman bilong lotu Luteran i gat biknem, Bengel. Long senseri i go pinis [Schaff i tok Bengel i dai long 1751], em i bin makim yia 1836 olsem taim Bikpela bilong yumi bai kamap. Em i bin mekim kaun bilong em long namba 666 long Kamapim Tok Hait. Tasol longpela taim paslain long dispela taim i pinis, wanpela arapela man i stat long rait. Em wanpela het tisa, nem bilong em Leonard Heinrich Kelber. Namba wan buklet bilong em i kamap long 1824, na nem bilong en ‘Pinis i Klostu.’ Em i kamapim as bilong Matyu 24 na 25. Ol i printim long Bavaria. Tasol long 1835 wanpela buklet i bikpela moa, i gat dispela nem tasol, i kamap long Stuttgart, na i gat 126 pes. Dispela bai kirapim tingting bilong ol manmeri, na bilong helpim ol manmeri i ritim niuspepa bilong yumi long save gut moa, mi skruim dispela tok mi tanim long pes bilong nem bilong buk: ‘Pinis i Kam, em Tok Bilong God na Ol Samting i Kamap Nau Tasol i Soim Klia na Strongim Tru; i Soim Olsem Olgeta Tingting i Birua Long Wetim Kam Bilong Bikpela Bilong Yumi, o Long Kaunim Taim, i No Gat As; i Soim Klia Olsem Wanem Bikman Bilong Lotu Bengel i Rong Long Sevenpela Yia Long Dispela Bikpela Yia Bilong Pinisim Pait; Long Wanem, Taim Bilong Pinis Em i No 1836, Tasol Yia 1843. Long Dispela Taim Bikpela Pait Namel Long Lait na Tudak Bai Pinis, na Taim Bilong Bikpela Jisas Bilong Yumi i King na Bringim Bel Isi, Em Ol i Bin Wetim Longpela Taim, Bai Stat Long Graun.’
GSAM 89.1“Namba tu edisen i kamap long 1841, long Stuttgart tu, na long save bilong mi, wanpela arapela i kamap long Saxony. Olsem pes bilong nem bilong buk i soim, buklet i bekim ol tingting ol man i save holim bilong birua long dispela. Bihain, em i soim klia tru olsem wanem 2,300 de bilong Daniel 8 i pas wantaim 70 wik bilong Daniel 9, na i bringim ol i kam inap long yia 1843 (1843 bilong ol Juda—1844 bilong yumi). Bihain, long hap bilong buk i stap yet, em i soim long ol mak bilong taim olsem dispela samting i mas klostu.
GSAM 89.2“Dispela samting tasol, olsem sampela edisen i bin kamap, inap soim olsem buk i bin kirapim laik bilong ol manmeri long ritim. Brata Schäche, em nau i stap long Australia, i bin lukim wanpela toksave bilong dispela buk long provins Silesia tu, em i stap longwe. Bihain long em i odaim na kisim, em i ritim wantaim bikpela laik, bihain long ol dua em i lokim. Insait long buk i no gat wanpela mak bilong soim olsem man bilong rait i bin save long wanpela wankain muvmen long graun. Tasol Spirit bilong God i stiaim em na em i kamap long ol wankain tingting.
GSAM 89.3“Long 1842 em i raitim wanpela buklet i bikpela moa yet, i gat 286 pes, long Stuttgart tu. Em i toktok long ‘Ol Bikpela Tingting na Ol Tingting Bilong Rait Holi Long Wok Bilong Wokim Graun na Taim Graun Bai Stap; o Wanpela Bekim i Skelim Gut Dispela Askim: Bilong Wanem God i Bin Wokim Graun Long Sikispela De i Bihainim Narapela Narapela—Bikpela Bilong Yumi i Klostu Long Kam Bilong Kotim Antikrais—Ol Bikpela Samting Bilong Amamas Long Yia 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Klostu long yia 1812, Lacunza, long Spen, i wokim wanpela buk i gat nem Kam Bilong Mesaia Wantaim Bikpela Namba na Glori. Dispela man bilong rait i haitim tru nem bilong em na i kisim nem “Ben Ezra,” na ol i ting em wanpela Juda i bin kamap Kristen. Edward Irving bilong Inglan, bihain long em i statim wok bilong em long namba tu kam bek, i tanim dispela buk i go long tok Inglis. Olsem na buk i autim tok bilong en long tupela tok ples o moa.
GSAM 89.5Bihain long planti yia i go pinis, em i kirapim tingting tru long bungim ol tingting bilong ol kain kain man bilong stadi, em stat long kirap bilong senseri i go pinis na i kam inap long 1840, ol i bin kaunim taim bilong 2,300 de na makim 70 wik olsem namba wan hap bilong dispela taim. Na yumi painimaut olsem olgeta i wanbel long taim dispela haptaim i pinis long 1844.
GSAM 901844 Em i Tru Taim Bilong Pinis Bilong 2,300 De
GSAM 90.1Dispela askim inap kamap, Yumi inap bilip tru olsem 1844 em i stretpela yia bilong pinis bilong 2,300 de? Yes! Wanpela samting i giaman olsem i inapim tok profet i no inap kamap long taim stret bilong dispela tok profet i kamap tru. Olsem tasol yumi mas save olsem yia 1844 em i stretpela taim bilong pinis bilong 2,300 de. God, em i bin pasim dispela save na haitim inap long 1798 na i promis olsem long dispela taim lait bai lait i kam ausait, i bin stiaim ol man i wok strong long askim em long stretpela save bilong taim. Em i mekim olsem long Spirit bilong em i no save popaia. Taim bilong em i kamap pinis bilong “save” long dispela samting i “kamap planti,” na em i givim tru lait.
GSAM 90.2Yumi painimaut pinis wanem taim dispela haptaim i pinis, em ol manmeri i bin kisim save long en long “taim bilong pinis.” Nau i gutpela yumi askim long as bilong dispela samting ol i painimaut. Yumi painim olsem long dispela haptaim, taim wok bilong gutnius i laik pinis, ol i mas autim wanpela taim ol i makim pinis bilong kot i sindaun. Jon i tok, “Na mi lukim narapela ensel i flai namel long heven. Em i gat gutnius i stap oltaim oltaim bilong autim long ol manmeri i stap long graun, na long olgeta kantri, na lain tumbuna, na tok ples, na lain manmeri. Em i singaut strong olsem, Yupela i mas pret long God na givim glori long em, long wanem, taim bilong kot bilong em i kam pinis. Na yupela i mas lotu long em husat i bin wokim heven, na graun, na solwara, na ol hul wara i kamap long en.”27 Ol ensel tru i no save autim gutnius long ol manmeri. Bikpela yet i bin makim man bilong autim gutnius bilong em inap long pinis bilong graun.28 Olsem na dispela ensel em i mak bilong wanpela tok bilong gutnius i tokaut olsem taim i kam pinis bilong kot i “stat long haus bilong God.”29 Ol i no inap autim kain tok olsem long ol Rait Holi inap long ol i painimaut long ol Rait Holi dispela haptaim i go inap long kot. Olsem yumi tok pinis, haptaim bilong 2,300 de i go inap long kot bilong painimaut bilong ol manmeri bilong God.
GSAM 91De Bilong Rausim Sin Em i Taim Bilong Kot
GSAM 91.1Ol Juda i bin save, na ol i save yet, olsem de bilong rausim sin, de bilong klinim haus lotu holi long graun, em i wanpela de bilong kot. Na nau tu, taim ol i stap nabaut, maski ol i no inap mekim olgeta wok bilong lotu bilong bipo i bin pas wantaim dispela de bilong tingting strong long God, ol i save holim em olsem de bilong kot. Bilong soim dispela, pastaim yumi bai kisim tok long wanpela niuspepa Juda ol i save wokim long San Francisco, California, i gat nem Man Bilong Autim Tok Bilong Ol Juda. Em i maus bilong ol Juda i bihainim strong ol lo na kastam bilong lotu bilong ol long hap wes bilong ol Maunten Rocky. Long namba bilong Septemba, 1892, i gat toksave olsem, paslain long narapela namba bilong niuspepa i kamap, namba seven mun na de bilong rausim sin bai kamap. Nem bilong ol long namba seven mun em Tishree, na nem bilong namba sikis mun em Ellul. Olsem na niuspepa i tok, “Mun Ellul i kamap pinis, na long olgeta moning ol bai harim krai bilong givim tok lukaut bilong Sofar [dispela biugel ol i mas winim stat long namba wan de inap long namba ten de bilong namba seven mun, Buk Song 81:3, 4] long ol sinagog bilong ol lain i bihainim strong ol lo na kastam bilong lotu. Em i tokim ol long redi long de bilong tingim gen, na laspela kot bilong Yom Kippur.” Ol i stap long pinis bilong Ellul, namba sikis mun, na Tishree, namba seven mun, i laik stat. Olsem na long olgeta moning inap tenpela de ol bai harim biugel i tokaut long laspela kot bilong yia long dispela pasin bilong lotu i stap piksa bilong samting bihain.
GSAM 91Tokaut Bilong Wanpela Rabai Juda
GSAM 91.2Na tu, long yia 1902, Rabai Isidore Myers, bilong wanpela bikpela bung bilong ol Juda long San Francisco, California, i tokaut long de bilong rausim sin na i tok: “Taim man bilong Israel i lusim wanpela yia na i go insait long narapela, strongpela tok i kirapim em long tingim wok bilong wokim olgeta samting na namba bilong Man Bilong Wokim Olgeta Samting long bosim olgeta. Na tok i singautim em long winim biugel na amamas long dispela de i kamap gen long olgeta yia—yumi ken kolim de bilong taim i bon na de bilong putim kraun long bikpela King. Krai bilong dispela biugel tasol, o Sofar, i singautim em tu long lukluk bek na skelim gut ol pasin bilong em long yia i go pinis. Em i mekim olsem taim em i sanap na guria long ai bilong Man Bilong Kot Stret i Stap Oltaim Oltaim, em i lukim olgeta samting na i sindaun long sia king bilong kot.”
GSAM 92.1Long wok bilong lotu long tempel bilong ol Juda, ol i save klinim haus lotu holi wanpela taim long olgeta yia. Olsem na Daniel i mas bin luksave olsem dispela wok bilong klinim haus lotu holi long pinis bilong 2,300 de i mas makim narapela samting tu, i no dispela wok bilong olgeta yia tasol i stap olsem piksa bilong samting bihain. Bikpela i bin skulim ol manmeri bilong em pinis olsem, taim em i yusim ol mak long tok profet, ol i mas kaunim taim olsem “wan wan de i makim wanpela yia.”30 Olsem na, olsem yumi bin lukim, dispela haptaim bilong 2,300 de i kam inap long pinis bilong wok bilong Krais olsem hetpris long haus lotu holi long heven—em i go inap long kot bilong painimaut bilong ol manmeri husat i bin autim ol sin bilong ol, na long dispela pasin kot bilong ol i kam insait long haus lotu holi long heven.
GSAM 92Taim Bilong Tok Bilong Kot i Kamap Long 1844
GSAM 92.2Ol i painimaut pinis dispela haptaim we kot bilong ol manmeri holi bai stat, na rot i op bilong autim dispela tok olsem, “Taim bilong kot bilong em i kam pinis.” Dispela i bihainim pasin Bikpela i makim bilong ol samting i kamap, olsem tok profet i soim. Yupela luksave, em i no tok olsem taim ol i painimaut dispela haptaim, wantu tasol ol bai autim dispela tok. Tasol em i tok olsem lait bipo i bin “pas na stap hait” bai kamap klia. Yumi lukim klia olsem dispela i bin kamap. Long ol sapta i kam bihain, bai yumi lukim olsem Bikpela i bin makim klia tu taim ol bai autim tok bilong kam bek, na ol i bin autim dispela tok long graun olgeta olsem em i bin makim stret.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Lo 29:29. ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Joel 2:1. ↩
- Sefanaia 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Kamapim Tok Hait 11:3. ↩
- Kamapim Tok Hait 11:7-9. ↩
- Stori Bilong Baibel Long Tok Inglis Long Olgeta Yia, bilong Anderson, pes 494. ↩
- Thomas Dick, Long Mekim Sindaun Bilong Ol Manmeri i Kamap Gutpela Moa, pes 154. ↩
- Bikpela Senis Bilong Gavman Long Frans, bilong Thier, buk 2, pes 371. ↩
- Dispela buk yet, pes 338. ↩
- Dispela buk yet, pes 365. ↩
- Kamapim Tok Hait 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14. ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8. ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Matyu 6:10. ↩
- De ol i raitim arere long Matyu 2:1. ↩
- Kamapim Tok Hait 14:6, 7. ↩
- Matyu 28:19, 20. ↩
- 1 Pita 4:17. ↩
- Namba 14:34; Esekiel 4:6. ↩