Sapta 5 — Tok Bilong Namba Tu Kam Bek
GSAM 93.1“Nau yupela lainim tok piksa bilong diwai fik: Taim han bilong en i malumalum yet na i putim ol lip, yupela i save olsem taim bilong san i klostu; olsem tasol, taim yupela i lukim olgeta dispela samting, yupela i mas save olsem em [tok long arere bilong pes, em yet] i klostu, i stap pinis long ol dua. Tru mi tokim yupela, dispela lain manmeri bilong nau bai i no pinis inap olgeta dispela samting i kamap tru. Heven na graun bai i pinis, tasol ol tok bilong mi bai i no inap pinis.”1
GSAM 93.2Dispela tok bilong Baibel i kirapim yumi long tingim taim yumi inap save olsem kam bilong Krais i stap “long ol dua,” na bilip strong long dispela olsem yumi save taim bilong san i klostu taim yumi lukim ol nupela lip i malumalum i stat long kamap. Yumi inap save tu olsem yumi kamap pinis long dispela taim bilong ol manmeri husat bai i no dai olgeta inap Krais yet i kam. Taim bilong lainim dispela tok piksa i kamap, em i tru olgeta olsem dispela em i taim bilong Bikpela long kirapim ol tisa long skulim ol manmeri long dispela tok piksa. Askim bilong aposel long narapela taim i stret tu long dispela hap: “Ol bai i harim olsem wanem sapos i no gat man bilong autim tok? Na ol bai i autim tok olsem wanem sapos i no gat man i salim ol i go?”2
GSAM 93Taim Bilong Ol Mak
GSAM 93.3Long sapta i go pinis yumi lukim olsem wanem ol man i kisim save long pinis bilong dispela taim bilong 2,300 de, na dispela taim i go inap long “aua bilong kot bilong en.” Dispela tok piksa yumi lukim nau i bringim yumi i kam long taim bilong Bikpela long autim dispela tok piksa na tok bilong “kot” long olgeta hap bilong graun. Bihain long em i tok long bikpela “taim bilong hevi” bai i kamap long ol manmeri bilong en, na dispela taim bai i “kamap sotpela,” Man Bilong Kisim Bek yumi i tok: “Kwiktaim bihain long taim bilong hevi bilong ol dispela de, san bai i kamap tudak, na mun bai i no givim lait bilong en, na ol sta bai i pundaun long skai, na ol strong bilong skai bai i guria. Na bihain mak bilong Pikinini Bilong Man bai i kamap long skai.”3
GSAM 94.1Tingim gut: dispela laspela mak em i kolim, em i no tok olsem em i mak bilong kam bilong en; tasol em i mak olsem Pikinini Bilong Man i stap long dispela hap, na ol i lukim em i kam. Ol samting dispela ves i kolim olsem mak bilong strongim bilip long kam bilong en i klostu, em ol mak long san, mun na ol sta. Ol narapela samting i bihainim ol dispela i kamap wantaim kam tru bilong en long ol klaut bilong heven. Olsem na bihain stret long namba tri bilong ol dispela mak—dispela mak long ol sta—taim bilong Bikpela i kamap long kirapim ol tisa bilong en long skulim ol manmeri olsem kam bilong Krais i stap long ol dua.
GSAM 94.2Nau yumi tingim taim ol dispela mak bai i kamap: San bai i kamap tudak bihain stret long taim bilong hevi.4 Olsem Mak i raitim, dispela bai i kamap “long ol dispela de, bihain long dispela taim bilong hevi.”5 Man Bilong Kisim Bek yumi i bin tok olsem ol dispela de bai i kamap sotpela. Long lo Maria Theresa i putim, na ol lo bilong larim ol manmeri i bihainim lotu bilong ol long 1773 i go inap 1776, ol i sotim taim bilong hatpela pasin bilong mekim nogut long sios. Maski dispela strong i mekim nogut long ol i holim yet strong bilong gavman inap long 1798, pasin bilong en long mekim nogut long ol i pinis klostu long 1773. Taim yumi skelim wantaim ol tok bilong Man Bilong Kisim Bek yumi, yumi lukim olsem namba wan bilong ol dispela mak bai i kamap namel long 1773 na 1798.
GSAM 94Tudak De na Tudak Nait
GSAM 94.3Long 19 Me, 1780, san i kamap tudak long wanpela pasin i winim ol samting bilong graun. Mun i no bin karamapim san, long wanem mun i bin pulap long de i go pinis. Maski i olsem, tudak i karamapim olgeta hap bilong not-is bilong Yunaitet Stets, kirap long 11 klok long moning inap long 11 klok long nait. Long dispela taim i no san tasol i kamap tudak, mun tu i no givim bek lait bilong san. Dispela tudak i pasim lait bilong san long lait long pes bilong mun. Na planti yia bihain Noah Webster i tok, “I no gat wanpela i bin givim as bilong dispela tudak we i stretim gut tingting bilong ol man.”
GSAM 95.1Herschel, man bilong stadi long ol sta, i tok long dispela tudak de olsem: “Tudak De long Not Amerika em i wanpela bilong ol dispela narakain samting bilong graun we oltaim ol man bai i gat laik long ritim stori bilong en, tasol save bilong ol man i no inap kamapim as bilong en.”
GSAM 95.2Ol man i stori long tudak bilong nait long 19 Me, 1780, i tok, maski mun i pulap, “sapos olgeta samting i givim lait long olgeta hap bilong skai na graun i bin pinis olgeta, tudak bai i no inap kamap bikpela moa long dispela.”
GSAM 95Ol Sta i Pundaun
GSAM 95.3Namba tri bilong ol dispela mak, em ol sta i pundaun, i kamap tru long 13 Novemba, 1833. Long dispela nait, o yumi ken tok kirap long 5 aua paslain long tulait, ol liklik ston bilong skai i lait na pundaun olsem ren. Sampela i tok ol i olsem ol wara bilong paia i kam daun long skai; ol narapela i tok ol i olsem ol liklik hap paia i kalap i kam ausait long wanpela bikpela samting bilong mekim pilai paia. Dispela samting i karamapim olgeta hap bilong Not Amerika, kirap long Solwara Meksiko long saut inap long Hudson’s Bay long not, na kirap long ol Ailan Sandwich long wes inap long wanpela hap i stap sampela handret mail tasol longwe long Liverpool long is. Long olgeta hap ol man i lukim, em i wankain ren bilong ol sta i no stop, na ol i pundaun planti tru olsem ol hap sno i pundaun long taim bilong bikpela win na sno.
GSAM 95.4Long dispela ren bilong ol sta long 1833, yumi kisim sampela tok moa long niuspepa Connecticut Observer bilong 25 Novemba, 1833:—
GSAM 95.5“Man i bosim niuspepa Olpela Man Bilong Kantri i tingim ‘ol sta i pundaun’ olsem wanpela bikpela samting tru. Em i tok, ‘Mipela i tokaut olsem dispela ren bilong paia mipela i lukim long moning bilong Trinde i go pinis, em i wanpela piksa i mekim man i pret, wanpela mak i kam pas we i tru olgeta, wanpela mak bilong marimari, bilong dispela bikpela na pretpela de ol manmeri bilong graun bai i lukim taim namba 6 mak i pasim buk i op. Taim i klostu tru, olsem tok i stap long Nupela Testamen na tu long Olpela Testamen; na i no inap yumi lukim wanpela piksa i stret moa long diwai fik i tromoi ol kaikai bilong en taim strongpela win i sakim em.’”
GSAM 96Tok Bilong Thomas Burnett long Samting Bai i Kamap
GSAM 96.1Ol man bilong bipo i bin skulim ol manmeri long wetim dispela mak i kamap tru olsem tok i makim. Thomas Burnett, long buk bilong en Tingting Long Graun, ol i printim long London long yia bilong Bikpela 1697, i tok long Matyu 24:29 olsem:—
GSAM 96.2“I no gat tupela tingting, long dispela taim bai i gat olgeta kain liklik ston bilong skai i lait olsem paia; na namel long ol bai i gat ol samting ol i kolim sta i pundaun. Wanwan bilong ol i no bikpela samting, tasol sapos planti tru i kamap na pundaun, olsem profet i tok, olsem ol lip i lusim diwai wain o ol fik i lusim diwai fik, ol bai i mekim wanpela samting bilong kirapim tingting tru.... Yumi no ken ting ol dispela tok i pasin bilong mekim tok i go antap tumas o tok bilong singsing tasol, tasol yumi mas ting ol i tok profet i klia tru, na ol samting bai i kamap tru olsem tok i makim.”
GSAM 96Tokaut Bilong Profesa Olmstead
GSAM 96.3Profesa Olmstead bilong Kolej Yale, Mass., em ol i bin kolim “nambawan man bilong stadi long weda long Amerika,” i tok long ol sta i pundaun long 13 Novemba, 1833, olsem:—
GSAM 96.4“Dispela ren bilong 1833 i karamapim bikpela hap tru bilong graun, kirap long namel bilong Solwara Atlantik long is inap long Solwara Pasifik long wes; na kirap long nambis long not bilong Saut Amerika inap long ol hap i no gat mak i klia insait long ol graun bilong Briten long not. Ol man i lukim ol sta i ron na pundaun, na long olgeta hap ol i luk wankain tasol.”
GSAM 96.5Dispela samting i stat klostu long 11 klok nait long 12 Novemba, na i go het inap klostu long 4 klok moning long de namba 13. Profesa i tok long en olsem:—
GSAM 96.6“Ol manmeri i gat gutpela sans long lukim ol sta i ron na pundaun long moning bilong 13 Novemba, 1833, ating ol i lukim bikpela pilai paia tru bilong skai i winim olgeta narapela pilai paia bilong skai ol man i bin lukim stat long taim God i wokim graun, o long olgeta taim ol buk bilong histori i stori long en.”
GSAM 97Ol i Lukim Ren Bilong Ol Sta Long Yurop Tu
GSAM 97.1Long wanpela buk Leonard Heinrich Kelber i pablisim long Stuttgart, Jemani, long yia 1835, yumi kisim save olsem dispela mak i kamap gen long dispela narapela sait bilong Atlantik, long dispela mun yet, tasol sampela de bihain. Em i tok:—
GSAM 97.2“Long 25 Novemba, 1833, ol i lukim planti sta i pundaun long bikpela graun bilong Yurop,” na “long Minsterburg, Silesia, ol sta i pundaun olsem ren bilong paia. Ol raunpela paia i pundaun wantaim ol, na ol i mekim nait i lait tru, na ol manmeri i ting ol haus klostu long ol i mas paia.
GSAM 97.3“Long dispela taim tu, long Prin, Ostria, ol sta i pundaun na karamapim wanpela hap i winim 500 skwea mail. Sampela i tok em i olsem ol wara bilong paia i kam daun long skai. Sampela i kolim ren bilong paia. Ol hos i pret long en na pundaun long graun. Planti manmeri i kisim sik long bikpela pret.”
GSAM 97Mining Bilong Dispela Tok Piksa
GSAM 97.4Taim yumi bihainim dispela tok profet na i go abrusim taim namba tri mak i kamap tru—em ol sta i pundaun—Man Bilong Kisim Bek yumi i tok, “Nau yupela lainim tok piksa bilong diwai fik.” Dispela tok i no bilong ol manmeri i stap laip long taim Bikpela bilong yumi i autim dispela tok, tasol em i bilong ol manmeri bai i lukim ol dispela samting i kamap tru pinis—em i no taim ol i wok yet long kamap tru, tasol taim ol i kamap tru pinis. Ol samting i mas kamap tru olsem mak long Krais i stap long dua, i no kisim tu guria bilong skai long taim ol bai i lukim em i kam tru. Ol dispela mak bilong kam bilong en i klostu i kisim tu dispela namba tri mak, em mak long ol sta. Taim Bikpela i makim bilong ol manmeri i mas lainim tok piksa bilong diwai fik, em i bihain long 1833. Em hia taim bilong Bikpela long kirapim ol manmeri bilong olgeta hap bilong graun long save long bikpela tok tru olsem kam bilong en i stap long ol dua, na em bai i kam paslain long dispela lain manmeri i harim tok piksa ol i dai olgeta. Olsem na yumi lukim dispela tok profet i makim taim ol i mas autim bikpela tok bilong kam bek long olgeta hap bilong graun.
GSAM 98Tok i Go Long Olgeta Hap Bilong Graun
GSAM 98.1Dispela tok profet i kamap tru, na yumi lukim olsem long dispela taim stret long 1833, Bikpela i wok long kirapim ol man bilong bringim tok bilong en, o ol minista, long kain kain hap bilong graun. Kirap long 1833 inap long 1844 ol i singaut olsem kam bilong Krais i klostu, “i stap pinis long ol dua”; na ol i skulim ol manmeri long tok piksa bilong diwai fik na soim ol dispela mak bilong kam bilong en, olsem em i bin tokim ol long mekim. Dispela tok i go long olgeta ples bilong misin long graun, na long olgeta ples bilong sip i kam sua long graun, long maus bilong ol tisa yet o long ol pepa ol i printim.
GSAM 98.2Man i bosim niuspepa Maus Bilong Tok Tru bilong Rochester, New York, i soim klia olgeta hap dispela tok i bin go long en, long wanpela niuspepa bilong Janueri, 1845:—
GSAM 98.3“Ol i bin autim gutnius i stap oltaim, olsem Kamapim Tok Hait 14:6, 7 i tok long en, long olgeta kantri, na lain, na tokples, na manmeri; na ol i tok long bikpela maus, ‘Yupela pret long God na givim glori long em, long wanem, aua bilong kot bilong en i kamap pinis; na lotu long em i bin wokim heven, na graun, na solwara, na ol as bilong wara.’ I no gat narapela samting ol samting i bin kamap tru i inap strongim moa long dispela: insait long liklik yia tasol i go pinis, ol i bin bringim dispela tok long olgeta kantri na tokples aninit long heven, taim ol i autim tok olsem Krais bai i kam long 1843 [1843, taim bilong ol Juda—taim bilong yumi, 1844], o olsem kam bilong en i klostu. Long ol tok ol i givim long ol bung na long ol buk na pepa ol i pablisim, dispela maus i go long olgeta hap bilong graun, na ol tok i go inap long arere bilong graun.”
GSAM 98.4Sampela manmeri i no save long ol samting i bin kamap tru, ol i ting muvmen bilong namba tu kam bek i bilong wanpela hap tasol. Ol i ting em i wok bilong William Miller na sampela handret minista i wok wantaim em long hap not bilong Yunaitet Stets. Ating ol dispela manmeri bai i kirap nogut taim ol i harim olsem dispela muvmen long Amerika, we Elda Miller na Elda Himes i stap ol bikpela lida bilong en, em i liklik hap tasol bilong wanpela bikpela muvmen we, olsem tok i stap antap i soim, i go “long ol arere bilong graun.”
GSAM 99OLSEM WANEM MUVMEN I STAT LONG KAIN KAIN KANTRI
GSAM 99.1Taim bilong Bikpela i kamap bilong dispela tok i mas go long olgeta hap bilong graun. Na long 20 o moa kain kain hap bilong graun, klostu long wankain taim, ol man i kirap. Ol i no save long wok bilong narapela narapela, tasol ol i go aut long autim dispela tok long olgeta hap bilong graun. Ol man sapta 4 i bin kolim, em ol i kisim lait long pinis bilong 2,300 de, ol i kisim strong long autim tok bilong namba wan ensel long Kamapim Tok Hait 14. Wanpela tasol i no mekim olsem—A. Campbell. Na ol i kisim dispela strong tu long wok bilong Spirit bilong God yet, i no long ol i givim dispela lait long narapela narapela.
GSAM 99Skelim Wantaim Wok Bilong Stretim Sios
GSAM 99.2Sapos yumi skelim dispela muvmen long wankain pasin olsem D’Aubigné i bin skelim stat bilong bikpela Wok Bilong Stretim Sios long namba 16 handret yia, tru tumas yumi mas lukim olsem em i tok bilong Bikpela long taim bilong Bikpela yet. Dispela man bilong raitim histori i tok long dispela Wok Bilong Stretim Sios olgeta olsem:—
GSAM 99.3“Jemani i no bin givim tok tru long Swiselan, na Swiselan i no givim long Frans, na Frans i no givim long Inglan. Olgeta dispela kantri i kisim long God, olsem wanpela hap bilong graun i no salim lait i go long narapela hap; tasol dispela wanpela raunpela san i lait i givim lait long olgeta hap bilong graun stret. Long taim bilong Wok Bilong Stretim Sios, olsem long taim lotu Kristen i stat, Krais, em lait bilong tulait i kam long antap, i stap antap tru long olgeta manmeri na i winim ol olgeta, em i paia bilong God i givim laip long graun. Long namba 16 handret yia, ol i kamapim wanpela na wankain skul bilong tok long wankain taim long ol haus na ol sios bilong ol kantri i stap longwe tru long narapela narapela na i gat kain kain pasin. As bilong dispela i olsem: dispela wanpela Spirit i wok long olgeta hap long kamapim wankain bilip.
GSAM 99.4“Wok Bilong Stretim Sios long Jemani na long Swiselan i soim dispela tok i tru. Zwingle i no bin bung o toktok wantaim Luther. I tru, i gat samting i pasim dispela tupela man wantaim; tasol yumi mas painim em long heven antap, i no long graun. Em husat i stap long heven na i givim tok tru long Luther, i givim long Zwingle tu. God em i rot bilong tupela long pas wantaim. Zwingle i tok, ‘Mi stat long autim gutnius long yia bilong marimari 1516, olsem long taim ol man long kantri bilong mipela i no bin harim nem bilong Luther yet. Mi no kisim skul bilong tok bilong Krais long Luther, tasol long tok bilong God. Sapos Luther i autim Krais, em i mekim samting mi save mekim; em tasol.’”6
GSAM 100.1Taim dispela man bilong raitim histori i stori long wok bilong Farel na Lefèvre long Frans, em i tok:—
GSAM 100.2“Olsem na Wok Bilong Stretim Sios long Frans i no wanpela samting ol i bringim i kam long narapela kantri. Em i bon long graun bilong Frans; em i kru long Paris; em i putim ol namba wan rop bilong en long yunivesiti yet, dispela yunivesiti i stap namba tu bikpela strong insait long ol lain Kristen i bihainim Rom. God i putim ol as tingting bilong dispela wok long ol bel i tru bilong ol man bilong Picardy na Dauphiny paslain long em i stat long wanpela narapela kantri.
GSAM 100.3“Yumi lukim pinis olsem Wok Bilong Stretim Sios long Swiselan i no bin kisim stat long Wok Bilong Stretim Sios long Jemani. Wok Bilong Stretim Sios long Frans tu i no bin kisim stat long wanpela bilong tupela. Wok i stat long wankain taim long ol dispela kain kain kantri, na ol i no toktok wantaim narapela narapela; olsem long pait, olgeta kain lain bilong ami i kirap long wankain taim, maski wanpela i no tokim narapela long wokabaut, long wanem olgeta i harim wanpela na wankain tok i kam long dispela wanpela Nambawan Komanda. Taim i kamap pinis, ol manmeri i redi pinis, na God i statim Wok Bilong Stretim Sios bilong en long olgeta kantri long wankain taim. Ol dispela samting i kamap tru i soim olsem bikpela Wok Bilong Stretim Sios long namba 16 handret yia em i wok bilong God.”7
GSAM 100.4Long Wok Bilong Stretim Sios long Inglan, aninit long Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, na ol narapela, D’Aubigné i tok moa olsem:—
GSAM 100.5“Olsem na Wok Bilong Stretim Sios long Inglan i stat, i no kisim samting long Luther na Zwingle, tasol i kisim long God tasol. Long olgeta dispela kantri bilong ol Kristen, tok bilong God i wok long wankain taim. As bilong Wok Bilong Stretim Sios long Oxford, Cambridge, London, em Nupela Testamen long tok Grik Erasmus i pablisim. [Tyndale na Thomas Bilney i lusim Cambridge long yia 1519.] Bihain wanpela taim i kamap na Inglan i amamas long dispela gutpela as bilong Wok Bilong Stretim Sios.”8
GSAM 101.1Tok bilong kam bek i stat long pasin i wankain long Wok Bilong Stretim Sios yumi stori long en antap. Ol man i kisim strong long kirap long wankain taim long planti hap bilong graun, i winim 4 taim namba bilong ol hap Wok Bilong Stretim Sios i stat long ol. Ol i no save long wok bilong narapela narapela, na ol i no bin tokim narapela narapela long tingting bilong ol. Na ol i stat long autim ol dispela wankain tok tru bilong Baibel, i no long 4 kantri bilong graun tasol, tasol long olgeta hap bilong graun we ol man i bin kisim save na gutpela pasin bilong sindaun.
GSAM 101Ol Wok Bilong Joseph Wolff
GSAM 101.2Long dispela hap i gutpela yumi lukluk long ol samting i soim olsem tokaut bilong kam bek i bin i go inap long wanem hap:—
GSAM 101.3“Long 1831 ol i salim Joseph Wolff, D.D., olsem misineri long lusim Great Britain na i go wok namel long ol Juda long Palestine. Ol buk em i bin raitim stori bilong wok bilong em i tok olsem, inap long yia 1845, em i autim tok long Bikpela bai i kam bek kwiktaim long Palestine, Egypt, long ol nambis bilong Solwara Ret, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, long olgeta hap bilong Ottoman Empire, long Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, long Holland, Scotland, Ireland, long Constantinople, Jerusalem, St. Helena, na tu long ol sip long Solwara Mediterenian, na long taun New York, long ol manmeri bilong olgeta kain sios. Em i tok em i bin autim tok namel long ol Juda, ol man Turkey, ol Muslim, ol Parsi, ol Hindu, ol Kaldia, ol Yesedi, ol Siria, ol Sabea, na long ol pasha, ol sheik, ol shah, ol king bilong Organtsh na Bokhara, kwin bilong Greece, na ol arapela.”9
GSAM 101.4Long Yemen, dispela hap we ol tumbuna pikinini bilong Hobap, papa bilong meri bilong Moses, i sindaun long en, Joseph Wolff i lukim wanpela buk, na em i tok olsem long en: “Ol Arap bilong dispela ples i gat wanpela buk ol i kolim ‘Seera,’ na dispela buk i stori long ‘Namba Tu Kam Bek Bilong Krais, na Wok King Bilong Em Long Bikpela Glori!’”10
GSAM 102.1Long Yemen em i stap sikispela de wantaim ol manmeri bilong lain Rekap. Em i tok long ol olsem: “Ol i no dring wain, ol i no planim ol gaden wain, ol i no planim sid, ol i stap long ol haus sel, na ol i tingim ol tok bilong Jonadap, pikinini bilong Rekap. Wantaim ol i gat ol pikinini bilong Israel, bilong lain Dan, husat i sindaun klostu long Terim long Hatramawt. Ol tu, olsem ol pikinini bilong Rekap, i wetim Mesaia bai i kam kwiktaim long ol klaut bilong heven.”
GSAM 102.2Long dispela stori yumi lukim olsem insait long dispela ten na fopela yia, Wolff yet i bin autim tok long kam bilong Krais i klostu pinis, long winim twenti narapela narapela kantri. Long dispela taim tu, ol manmeri long planti hap bilong Germany i bin toktok planti long dispela bilip, moa yet long hap saut namel long ol Moravian.
GSAM 102Tok long Germany na Russia
GSAM 102.3Wanpela man England bilong raitim buk, Mourant Brock, i tokim yumi olsem “long Württemberg i gat wanpela lain Kristen i sindaun wantaim, ol inap sampela handet, husat i wetim Krais bai i kam bek kwiktaim.” Hengstenberg i autim dispela bilip long ol arapela hap bilong Germany. Long dispela taim ol i tok em i winim olgeta arapela saveman bilong lotu long Germany long save na gutpela tingting.
GSAM 102.4Long Skelim na Autim Tok bilong Disemba 13, 1892, Pasta L. R. Conradi bilong Germany i tok:—
GSAM 102.5“Long Germany, Bengel i kirapim laik bilong planti manmeri long lukim Bikpela bilong yumi i kamap. Dispela i mekim planti tausen manmeri i stadi long tok profet winim bipo.... Lait i lait long Germany, na ol i tilim ol buk na pepa i soim olsem wanem 2,300 de i stret long ol samting i kamap. Bihain ol manmeri i kirap gen long bihainim God, moa yet long Württemberg. Na taim ol i stat long kisim taim long han bilong ol man i birua long ol, planti handet famili i go long hap saut bilong Russia. Long dispela hap ol i autim dispela tok namel long ol wanples bilong ol, husat i bin i go sindaun long hap planti yia bipo. Ol pasta i pasim ol sios bilong ol long ol dispela manmeri, olsem na klostu olgeta bilong ol i holim ‘stunden,’ o ‘aua,’ bilong ol bung bilong ol, long ol haus bilong ol manmeri. Na planti handet manmeri i tanim bel. Long dispela taim tu ol i toktok long Sabat namel long ol, tasol i no gat wanpela i stat long bihainim, olsem na dispela tok i dai. Wanpela fama bilong Russia i tanim bel long ol dispela bung bilong ‘stunden,’ na bihain em i kirapim wankain wok namel long ol manmeri Russia. Dispela i kamapim bikpela muvmen ‘Stundist’ bilong nau, na wok bilong en i go inap long ol hap i stap longwe tru long Siberia na Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Long Skelim na Autim Tok bilong Julai 31, 1891, i gat wanpela tok bilong Pasta Conradi long Brata Schäche bilong Australia. Long dispela taim em i stori long en, Brata Schäche i sindaun long Silesia, na sampela taim em i wok bilong helpim misin insait long kantri bilong Papa Gosner, wanpela minista bilong autim gutnius i gat biknem long Germany. Em i kisim dispela tok long Brata Schäche long buk bilong Kelber:—
GSAM 103.2“Bihain long 1836, o taim haptaim Kaun Bilong Bengel i makim i pinis, wanpela toksave i kamap long niuspepa bilong kaunti Schweidnitz. Dispela toksave i kam long stua bilong salim buk bilong Mista Sommerfeldt long dispela hap, na i tok long wanpela buk bilong L. Henry Kelber, long ol bikpela samting bilong amamas bai i kamap long ol yia 1843 na 1844. Mi no inap tingim stret nem bilong dispela buk. Mipela i kisim dispela buk, na long yia 1839-40 mipela wantaim sampela manmeri i gat laik long dispela tok i ritim long haus, na mipela i lokim ol dua. Dispela buk i kisim tok long Daniel na Kamapim Tok Hait na Matyu 24 bilong soim olsem pinis i klostu. Na i gat wanpela tebol bilong ol kaun tu, i soim olsem wanem ol i kaunim na kamap long dispela det mipela i bin kolim.”
GSAM 103Tok long Great Britain
GSAM 103.3Wanpela buk long tok Inglis, nem bilong en Wan Tausen Yia, i tok olsem “seven handet minista bilong Sios Bilong England i autim singaut olsem Man Bilong Kisim Bek bai i kam bek.” Sampela bilong ol minista i gat bikpela save tru long dispela taim i stap namel long ol man i autim bilip bilong kam bek long England long 1840 inap long 1844. Long ol dispela man, bai yumi kolim nem bilong Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dokta Nisbett, Pasta A. Dallas, M.A. [long buk bilong em, Lukluk i Go long Jerusalem, pes 114, em i tok piksa tok bilong Matyu 24 i stret long dispela lain manmeri i stap nau], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, na ol arapela.
GSAM 104Tok long Holland
GSAM 104.1Hentzepeter i autim bilip bilong namba tu kam bek long Holland. Ol i tok long dispela taim em i minista i gat bikpela save moa long olgeta minista bilong dispela kantri. King i bin makim em bilong lukautim Haus Bilong Holim Ol Samting Bilong Bipo Bilong King long The Hague. Long wanpela pas em i raitim long edita bilong Singaut Bilong Biknait long Jun, 1844, em i stori long em yet olsem wanpela driman i bin mekim bikpela wok long tingting bilong em na i kirapim em namba wan taim long tingim dispela tok. Em i painim tok bilong dispela samting long Buk Baibel, na long yia 1830 em i wokim wanpela buklet bilong kamapim dispela bilip. Long 1841 em i wokim narapela buklet long pinis bilong graun. Long dispela pas tu em i tok namba wan taim em i harim tok long William Miller na ol arapela husat i autim long ai bilong ol manmeri bilip olsem kam bilong Krais i klostu, em long 1842, taim em i toktok wantaim wanpela man i lusim America na i kam long Holland.
GSAM 104Tok long Tartary
GSAM 104.2Long 1821 yet ol manmeri long Tartary i bilip na skulim ol arapela long Bikpela bai i kam. Long dispela taim ol i salim wanpela misineri bilong Ireland i go long dispela kantri, na wanpela pris bilong lain Tartar i askim em, “Wanem taim bai Krais i kam namba tu taim?” Em i bekim olsem em i no save liklik long dispela samting. Olsem na pris i kirap nogut tru long harim kain bekim olsem long wanpela misineri i kam bilong skulim ol long ol bilip bilong Baibel. Em i tok em i ting “olgeta man i gat Baibel inap save long dispela samting.” Bihain pris i autim tingting bilong em, na i tok em i ting Krais bai i kam klostu long yia A.D. 1844. Dispela stori i stap long Magasin Bilong Ireland, 1821.
GSAM 104Tok long America, India, na Bikpela Hap Graun Bilong Europe
GSAM 104.3Long Ol Buklet Bilong Kam Bek, Vol. 2, pes 135, 1844, Mourant Brock bilong England i tok:—
GSAM 105.1“Ol manmeri i wetim Man Bilong Kisim Bek bai i kam bek klostu na i autim tok lukaut long Great Britain, na tu long America, India, na long bikpela hap graun bilong Europe. Long America, klostu tripela handet minista bilong tok bilong God i autim ‘dispela gutnius bilong kingdom’ long dispela pasin. Na long dispela kantri, klostu seven handet minista bilong Sios Bilong England i autim dispela singaut tu.”
GSAM 105I Go long Olgeta Ples Sip i Save Kamap Long En long Graun
GSAM 105.2E. R. Pinney, bilong Seneca Falls, N.Y., em i wanpela minista Baptis i givim bel olgeta long wok na i yusim laip bilong em long autim bilip bilong kam bek. Long buk bilong em, Tok i Kamapim Mining Bilong Matyu 24, pes 8, 9, em i tok:—
GSAM 105.3“Long 1842 yet ol i bin salim ol buk na pepa bilong namba tu kam bek i go long olgeta stesen misin long Europe, Asia, Africa, na America, long tupela sait bilong Ol Maunten Rocky.... Ol kepten bilong ol sip bilong mipela na ol boskru i tokim mipela olsem long olgeta ples ol sip bilong ol i save kamap long en, ol i save painim olsem dispela tok i bin i go paslain long ol. Na planti taim ol manmeri i save askim ol long dispela tok.”
GSAM 105Tripela Tausen i Autim Tok
GSAM 105.4Pasta G. W. Mitchel, bilong Zanesville, Ohio, em i narapela minista husat yet i bin autim dispela bilip. Long taim em i toktok wantaim man i raitim dispela buk long Newark, Ohio, long Ogas 8, 1894, em i tok olsem Elda William Miller i bin tokim em, taim tupela i toktok long McConnellsville, Ohio, long Septemba, 1844, olsem em i gat “ol nem na adres bilong tripela tausen minista long ol narapela narapela hap bilong graun husat i autim tok olsem, ‘Yupela i mas pret long God na givim glori long em; long wanem aua bilong kot bilong em i kamap pinis,’ na bikpela hap bilong ol dispela minista i stap long North America na Great Britain.”
GSAM 105.5Taim William Miller i stori long dispela “singaut” i go long planti hap tru, em i tok:—
GSAM 105.6“Wanpela o tupela man long olgeta hap bilong graun i bin autim dispela tok, na olgeta i wanbel long taim,—Wolff bilong Asia; Irving, husat i bin stap long England bipo; Mason bilong Scotland; Davis bilong South Carolina; na planti man long dispela hap, ol i autim singaut nau o ol i bin autim bipo.”11
GSAM 106Maus Bilong Elaija Bilong Hutchinson i Go Long Planti Hap
GSAM 106.1Long 1837 ol i salim Elda R. Hutchinson i lusim England olsem wanpela misineri Weslian i go long Canada. Bihain em i sindaun long Montreal. Em i save long planti manmeri tru long ol arapela kantri. Long ol yia 1843 na 1844 em i wokim wanpela niuspepa ol i kolim Maus Bilong Elaija, na long en em i stori long bilip bilong kam bek. Em inap isi long salim samting long ol sip i go long ol arapela kantri, na ol i larim em i salim ol bikpela pek bilong ol niuspepa bilong em na em i no baim pe bilong pos. Olsem na em i salim planti tru i go long olgeta hap bilong graun. Em i tok long wok bilong em yet olsem em i salim ol niuspepa nating i go long Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, na olgeta hap bilong kingdom bilong Britain na ol koloni bilong en.
GSAM 106Long Ol Ailan Sandwich
GSAM 106.2Long Singaut Bilong Biknait bilong Oktoba 12, 1843, i gat wanpela pas bilong wanpela Misis O. S. Burnham bilong Kaloa, Ailan Kaui, Ol Ailan Sandwich. Em wantaim man bilong em i stap ol tisa bilong skul long dispela ples. Tupela i bin kisim bilip bilong kam bek na i autim long dispela hap, na wanpela lain bilipmanmeri i lotu wantaim tupela long ol dispela ailan.
GSAM 106Skelim Dispela Tok Wantaim Tok Bilong Jon Bilong Baptais
GSAM 106.3Olsem na yumi lukim olsem bilip bilong kam bek i bin i go long planti hap inap tru long inapim ol tok profet bilong Buk Baibel long en.
GSAM 106.4Profet Aisaia i bin autim tok bilong tokaut paslain long namba wan kam bilong Krais long ol dispela tok: “Maus bilong wanpela man i singaut long ples i no gat man: Yupela i mas redim rot bilong Bikpela, stretim wanpela bikrot long ples wesan bilong God bilong yumi. Bai olgeta ples daun i go antap, na olgeta maunten na liklik maunten i go daun. Ol rot i krungut bai i kamap stret, na ol ples i gat planti hul na ston bai i kamap stret na smut. Na glori bilong Bikpela bai i kamap ples klia, na olgeta manmeri bai i lukim wantaim; long wanem maus bilong Bikpela i bin tok olsem.”12 Dispela tok profet i kamap tru long wok bilong “Jon Bilong Baptais, husat i autim tok long ples i no gat man long Judia, na i tok, Yupela i mas tanim bel; long wanem kingdom bilong heven i kam klostu pinis.”13
GSAM 107.1Dispela man wanpela tasol, long sikispela mun em i wok long dispela wanpela kantri Judia, i inapim dispela narakain tok profet. Dispela tok profet i makim haptaim na ples bilong wok bilong Jon, tasol ol tok profet long tokaut bilong namba tu kam bek i no olsem. Long wanem, dispela wok i mas i gat wanpela “bikpela singaut” na i go inap long olgeta hap bilong graun.
GSAM 107.2Olsem na long ol dispela samting yumi bin soim, yumi lukim olsem tok profet long tok bilong kam bek i bin kamap tru stret. Taim bilong God i kamap bilong skulim ol manmeri long piksa tok bilong diwai fik, na bilong autim tok bilong namba wan ensel long namba wan taim. Na em i kirapim ol man bilong bringim tok bilong em bilong autim dispela singaut long olgeta kantri, olgeta lain manmeri, na olgeta tokples.
Notes
- Matyu 24:32-35. ↩
- Rom 10:14, 15. ↩
- Matyu 24:29, 30. ↩
- Matyu 24:29. ↩
- Mak 13:24. ↩
- Histori Bilong Wok Bilong Stretim Sios, Buk 8, sapta 1, paragraf 2, 3. ↩
- Dispela buk yet, Buk 12, sapta 3, paragraf 10. ↩
- Dispela buk yet, Buk 18, sapta 2, paragraf 12. ↩
- Maus Bilong Sios, p. 343. ↩
- Wok Misineri Bilong Wolff long Bokhara. ↩
- Ol Tok Skul Bilong William Miller, p. 238, 1843. ↩
- Aisaia 40:3-5. ↩
- Matyu 3:1, 2. ↩