18-чи бӧлӱк — Кепке базар иште Кудайдыҥ башкарып турганы
GSAM 281.1Кудайды билерге улам јӱрзебис, анда билип алгайбыс; оныҥ чыгары таҥ аткан ошкош даяр.1
GSAM 281.21849 јылдыҥ июнь айына јетире Јаан Уайттыҥ, оныҥ катыныныҥ ла Јаан Бейтстиҥ иштери Жаҥы Англия штаттарындаҥ ары чыкпай турган. Ол ӧйдӧ Миддлтаундаҥ, Коннектикуттан, Кларисса Бонфой абакай Јаан Уайттыҥ ӱй-ичине кошылды. Мынаҥ эмеш ӧй мурнада оныҥ энези ӧлӱп, ого кичинек ӱй ишин тударга керектӱ немелердиҥ барын артырган. Оныҥ артканыла Јаан Уайт јаҥыдан ӱй ишин баштаарга аргазы болгон; ол Коннектикуттыҥ Роки-Хилл јеринде мистер Белденниҥ ӱйиниҥ бир бӧлӱгинде ӱй ишин баштаган.
GSAM 281Эмдиги спиритуализмдиҥ башталганы
GSAM 281.31849 јылдыҥ март айыныҥ 24 кӱнинде Мэн штатындагы Топсемде текши јыйын болгон. Ол Суббот кӱнде Уайт абакайга бир кӧрӱлте берилген; оныҥ учуры ӧтӧ јаан болгон. Бу кӧрӱлтиниҥ маҥзузын јакшы билип алар ӱчӱн ол ӧйдӧги байдалдыҥ текши кӧрӱшин акылга киргизип алар јӧн.
GSAM 281.41848 јылдыҥ март айыныҥ аҥкы бӧлӱгинде Нью-Йорк штатындагы Уэйн округтыҥ Хайдсвилл јеринде «сырлу табыштар», эмезе кийининде «тындардыҥ какылдаганы» болуп ӧскӧн неме башталган. Бу алгач Фокс улустыҥ ӱйинде болгон. Јайдыҥ учында ол улус Рочестерге, Нью-Йоркко кӧчкӧн; анда Коринфиан Холлдо јурт алдында кӧргӱзӱлер ӧткӧрилген, ал эми кыздар ол ишке деп тандап алган јакшы јурттыҥ эр-јӧӧлӧрӧн ла катын-кыстарынан турган комиссияларла эҥ јуук шинжӱӱге берилген. Улустыҥ кӧп бӧлӱги бу какылдаларды алдамчылык эмезе колдыҥ эптӱ мекези деп санаган, эҥ ле бӱдӱҥкей улус та бу иштиҥ јаан кемјӱге ӧзӧрин эмеш ле билген.
GSAM 282Спиритуализм керегинде молјолдор
GSAM 282.1Јогоруда айтылган кӧрӱлтеде Уайт абакай Рочестерде ла башка јерлерде сырлу какылдаарды шайтанныҥ кӱчи деп кӧргӧн; буаар улам-улам кӧп болоор, олорго дин кийими кийдирилер, ол мекеленгендерди там ла амыр сагыжына уйуктадар, Кудайдыҥ улусыныҥ акылын, арга болзо, ол нерселерге бурар ла олорды Агару Тынныҥ ӱредӱлерине алаҥзыдар деп кӧргӧн.
GSAM 282.2Ол ӧйдӧ спиритуализм ол тушта айдылганы чылап бастыра јер ӱстине јайыларын, эмезе ол качан бирде јӧнгӧ салынган серкпелерлӱ ле пасторлорлу дин болорын эмеш те сананган кижи болгон болзо до, ӧтӧ ас болгон.
GSAM 282Молјол аткарылганы
GSAM 282.3Молјолдыҥ бӱдӱми, алайда, олардыҥ ӱлӱшкӱчилериниҥ санын кӧргӧндӧ айалга кӧрӱнедир: Америка Кошмо Штаттарындаҥ јалгыз ӧзӧрӧ 10 000 000 деп јарланат. Олардыҥ эмдиги диндӱ кийими керегинде Вашингтон, Колумбия округы, 1903 јылдыҥ ноябрь айыныҥ 12 кӱни чыккан «Обзор ло элчи» бичигинеҥ мына мындый сӧстӧрди алаар:—
GSAM 282.4«Јуукында бу шаарда ӧткӧн Спиритуалисттердиҥ Улуттук Биригӱзиниҥ съездинде јаҥы јоралга алынган. Серкпениҥ башчылары эмезе серкпе јалчылары „кол салып алкаарга“ јол салынган, ал эми спиритуализмге бӱдӱмдӱлердиҥ бир бӧлӱги „серкпе“ деп танылган. Бу јаҥы јоралганыҥ кийинки бӧлӱгин оҥдоп окуганда, ол айалга кӧрӱнӧр:—»
GSAM 282.5«„Серкпеге эмезе коомго бир серкпениҥ башчызын эмезе јалчызын, динниҥ тарыйхында алгачтан бери кол салып алкаардыҥ јӧрӧлгӧзи деп аталып келген ишле кызматка расмий киргизип албай, орноштрорго болбос. Кайсы да кижи бир серкпеге эмезе коомго серкпе башчылыгына чакырылбайынча, эмезе ӧзи турган штатта диндӱ бӧлӱк болуп тӧзӧлгӧн бир штаттагы Спиритуалисттердиҥ Биригӱзи азы Америка Кошмо Штаттарыныҥ Улуттук Спиритуалисттер Биригӱзи оны миссионер эдип тургузбайынча, кол салып алкаарга кандидат боло албас. Серкпе башчылыгына эмезе миссионер ишке кандидат болгон кижилердиҥ кайсы бир Спиритуалисттердиҥ серкпези ле коомула толык тӧзӧшкӧни кеминде ӱч јыл болзо керек; алайда штат эмезе Улуттук Биригӱзиниҥ сынак сӧс айдаачы эдип јӧп берилген лицензиат болуп кеминде эки јыл турган болзо керек. Бир толык календарь јылга јетпей серкпе башчылары эдип орношкон кижилер кол салып алкаарга кирбес.“»
GSAM 283Јаан Уайт Освегодо, Нью-Йоркто
GSAM 283.1Кепке базып чыгарар иш Освегодо, Нью-Йоркто тургандыктан, 1849 јылдыҥ кӱс айларында Јаан Уайт Коннектикуттаҥ бу јерге кӧчкӧн; ол јылда ноябрь айыныҥ 3 кӱни мында бӱдӱмдӱлердиҥ конференциязы ӧткӧн. Олордыҥ ананкы иштери керегинде Уайт абакай мындый айтат:—
GSAM 283.2«Оноҥ биз Нью-Йорк штатында иштеери бистиҥ милдет деп шийдегенис. Эримниҥ мойнына бичиир ле кепке чыгарар јӱк тӱшкен. Бис Освегодо ӱй ижаралап, карындаштарыбыстан ӱйдеги керек-јарактарды карыз алып, ӱй ишин баштаганыс. Ол јерде эрим бичиген, кепке чыгарган ла јарлаган. Оныҥ сауыт-сайманы ар бир ӧйдӧ јӱӱндӱ болзын керек болгон, нениҥ ӱчӱн дезе ол јастыра ӱредӱ јарлап, чокым ӧйди айдып, канча ла кижини бистиҥ бӱдӱмјибиске удура тургузарга кичеенген адвентисттер деп адалгандарла кӧп катап кӱрешкен.»2
GSAM 283Экинчи катап келериниҥ обзоры басылып чыкты
GSAM 283.31850 јылдыҥ кӱсӱнде јаҥы ӧзгӧрӱш эдери јӧн деп табылган; ошентип Јаан Уайт Мэн штатындагы Парижке кӧчӱп, анда Экинчи катап келериниҥ обзоры ла суббот кӱнниҥ элчизи бичигиниҥ алгачкы томын айына эки катап чыгарар эдип бастырган. Анда он ӱч номер болгон, ар биринде эки баганалу сегиз беттен; басылган беттиҥ чени 7⅛ x 10¼ дюйм болгон. Алгачкы номер кийинки ноябрь айыныҥ датазыла, акыргызы 1851 јылдыҥ июнь айыныҥ 9 кӱни чыккан.
GSAM 284.1«Эмдиги чындык» газетке салыштырганда бу газеттиҥ чоҥойгон чени чындыктыҥ јайылузына, бу иште иштегендер кӧптӧгӧнине ла бу ишти колдогондор кӧптӧгӧнине јакшы белги болгон. Бичиктиҥ баазы бекер болгондуктан, иштиҥ досторы оны кепке чыгарарына јӧмӧжӧр берер деп кӱсӱлген, олор оны эткен де. Бӱдӱмдӱлердиҥ кӧп бӧлӱги бай эмес кижилер болзо до, Кудай олорго кандый ла ырыс бергенине кӧрӧ, олор јӧмӧгӧн ле чындыктыҥ арабазын ичкери ийдерге аргазы јеткенче иштеген.
GSAM 284Ј. Н. Эндрюс јарлай баштады
GSAM 284.2Бу ӧйгӧ Парижде, Мэнде, јашаган Ј. Н. Эндрюс јар сӧстиҥ серкпе јалчызы ла дин керегинде бичиӱчи болуп, јурт алдында иштеериҥ баштаган. 1851 јылдыҥ май айындагы «Обзор ло элчи»де ол ӱч ангелдиҥ јарлары керегинде беш беттен артык макала бичиген. Анда ол Аян 13-тӧги эки мӱӱстӱ аңныҥ молјолын Америка Кошмо Штаттарына кӧнӱктирип, молјолго јӧӧлӧп, Неделениҥ баштапкы кӱнин Суббот кӱн эдип кӱчӱн салу бу ороондо серкпе ле мамлекеттиҥ биригӱзи акыры тӧзӧлӧр јеринде болот деп тудынган. Оныҥ сӧзи молјолго јалгыз тӧзӧлгӧн, ӧйдӧ ол јакка кӱчтӱ јӱрӱштиҥ бир де белгизи болбогон; бу јорукты јактаган эҥ кӱчтӱ сӧс Д-р Дёрбинниҥ «Христиандыҥ јактаачызы ла журнал» бичигинеҥ алынган кийинки билдирӱ болгон:—
GSAM 284.3«Христиан дин мамлекеттиҥ моралду ла тынду јӱрӱми болуп калганда, мамлекет бойын корулаар ӱчӱн магистраттарыла агарулу Суббот кӱнди ачык бузууга јол бербеске милдеттӱ.»
GSAM 285Ишке јӧмӧжӧр берерге фермаларын саткандар
GSAM 285.1Бу ӧйгӧ Нью-Йорктон Хайрам Эдсон, Мичиганныҥ Джексон јериндеҥ Сирениус Смит ошкош эрлер фермаларын, ар бириниҥ баазы 3500 доллар болгон, саткан; ӧзӧриниҥ керегине ферма ижаралаган, иштиҥ јӱрӱминде Јардыҥ ар башка иштери башталганда, оларга јӧмӧжӧр берер акча болзын деп.
GSAM 285Кепке базып чыгарар ишти Саратогага кӧчӱргени
GSAM 285.21851 јылда Јаан Уайт Мэн штатындагы Парижден Нью-Йорк штатындагы Саратога-Спрингске кӧчкӧн; мында да карыз алынган ӱйдеги керек-јарактарла ӱй ишин баштап, Адвент обзорыныҥ экинчи томын чыгарган; оныҥ алгачкы номери ол јылдыҥ август айыныҥ 5 кӱни деп даталанган. Бу томдо он тӧрт номер болуп, айына эки катап чыккан. Акыргы номер 1852 јылдыҥ март айыныҥ 23 кӱни басылган. Газеттиҥ ады 1-чи томдогы «Экинчи катап келериниҥ обзоры» деп аттаҥ эмеш ӧскӧртилип, «Адвент обзоры ла суббот кӱнниҥ элчизи» болгон, ол ат ӧзӧниҥ 82-чи томында да јӱрген. Журналдыҥ чени ӱч баганага, сегиз бетке јетирилген; басылган беттиҥ чени 8¼ x 11¾ дюйм болгон.
GSAM 285.3Бӱгӱнге јетире бистиҥ серкпениҥ журналы болуп турган бичиктиҥ чени чоҥойгонынан, ар бир ӧзгӧрӱш јакшы јакка болгон, иштиҥ эмеш те болзо ӧзӱп-јарандап турганын кӧргӱзип, ӱчинчи ангелдиҥ јары иши „калаарга келгенин“ айкын кӧргӧзӧт.
GSAM 285Рочестерде кепке чыгарыш ла кол баскычыныҥ ээзи болоры
GSAM 285.41852 јылдыҥ май айыныҥ 6 кӱни Адвент обзоры ла суббот кӱнниҥ элчизи бичигиниҥ 3-чи томыныҥ алгачкы номери Рочестерде басылып чыккан; оныҥ басмасы ла тамгалары Јетинчи кӱнниҥ адвентисттериҥ ээзи болгон. Хайрам Эдсон Вашингтон кол баскычын, тамгаларын ла иш ӱйди тӧзӧр материалдарды аларга акча озын берген. Иштиҥ досторынан белек акча кирип турган сайын, ол тӧлӧм алмак. Ол кол баскыч 1902 јылдыҥ декабрь айыныҥ 30 кӱни ӧрттӧ ӱзӱлгӧнчӧ, Мичигандагы Бэтл-Криктеги «Обзор ло элчи» ӱйинде турган. Ол ӧйдӧ иш ӱйдеҥ эҥ јакшы корректор баскычы деп саналган. 3-чи томныҥ 12-чи номеринде, 1852 јылдыҥ октябрь айыныҥ 14 кӱни, баскыч ла материалла ӱйди тӧзӧӧри 652,93 доллар турары, ол ишке ол кӱнге јетире 655,84 доллар киргени билдирилген. Бу бичиктиҥ он эки номериҥ кайсы бириниҥ 2000 кӧчӱрмези бекер басылып таркатылган.
GSAM 286Јашӧскӱримниҥ ӱредӱчизи башталды
GSAM 286.1Август айында «Обзор ло элчи» иш ӱйинде Јашӧскӱримниҥ ӱредӱчизи деп аталган айлык бичикти чыгаруу башталган. Эмди ол ай сайын эмес, ар бир номеринде ол ӧйдӧгиден тӧрт катап кӧп окуйтан сӧстӧри бар апталык бичик.
GSAM 286Юрайа Смит иш ӱйге кошылды
GSAM 286.21853 јылда Јаан Юрайа Смит «Обзор ло элчи» иш ӱйинде иштей баштаган; ол мында жарым кылым бојы јоопту кызматта турган. Ол јылда (1853) «Обзор ло элчи»де алгач катап, каалаган кижи бистиҥ бичиктерибисти ӧзӧниҥ баазын тӧлӧп аларга болор деп бичилген. Башка кижилерге басылган сӧс бекер болгон, анткени јӧмӧжӧр берерге јӱрӱмдӱ ле берерге даяр јӱрӱктӱ кижилердиҥ белектери жетишпегенди тӧлӧгӧн. 1854 јылда «Обзор»ды айына эки катап чыгарудыҥ баазы јылына 1,00 доллар деп јарланган. Ол јылдыҥ июль айында Мичиган штатындагы Мэкомб округта ӧткӧн чадырдагы мӱргӱӱл јуунында бистиҥ бичиктерибисти сатарга аракет эткен. Бу јыйын учуры 50 доллар баалу бичик сатылган. Јаан Уайт бу аракет керегинде «Обзор» аркылу мындый айткан: «Бу бистиҥ бичиктерибисти сатарга болорын кӧргӧзӧт.»
GSAM 286500 долларлу кичинек бичиктер фондына чакырык
GSAM 286.31854 јылдыҥ октябрь айыныҥ 12 ла декабрь айыныҥ 24 кӱндериндеги «Обзор»до иш ӱй серкпе јалчыларына ӧзӧк ишиле кошо кичинек бичиктерди бекер таркатканга берер ӱчӱн, 500 долларлу кичинек бичиктер фондына чакырыктар чыккан; оной ок «Обзор»ды акча јоктуктан кезикте бир аптаны ӧткӧрбӧй, ар бир аптада јӧрӧ чыгарга иш ӱйге 500 долларлу „јӧмӧжӧр фондына“ чакырык болгон.
GSAM 287Ј. П. Келлогг ла Генри Лион фермаларын сатты
GSAM 287.1Бу ӧйдӧ Тирондоҥ Ј. П. Келлогг ла Мичигандагы Плимуттыҥ јанында јашаган Генри Лион ишти кӱчӱрерге керек акчалу болор ӱчӱн ӧзӧриниҥ фермаларын саткан; ар бириниҥ баазы 3500 долларга јуук болгон. Оной эки Мичиган карындаш оптуур ӧйдӧ даяр акчалу ла берерге јӱрӱктӱ болуп, јӧмӧжӧр эҥ керек јерге јетирерге алдыга чыккан. Алгачкызы Мичигандагы Джексон јеринде јалмуурлар эдип иштеп, кийинкизи Бэтл-Крикке кӧчӱп, ӱй-ичин бакканы ӱчӱн уста ишин эдер болгон.
GSAM 287Бистиҥ газеттерибис ле бичиктерибистиҥ барызы 3,00 долларга
GSAM 287.26-чы томныҥ учында, 1855 јылдыҥ июнь айында, бир кижи «Обзор»ды ла «Ӱредӱчи»ни бир јылга, оной ок ол ӧйдӧ тузаланып турган гимн бичигин, памфлеттердиҥ, кичинек бичиктердиҥ барыныҥ бӱтӱн топтомын — бардыгы 26 памфлет ле кичинек бичик — 3,00 долларга аларга болор. «Ӱредӱчи»ниҥ бекитилген баазы он эки номерге 25 цент болгон.
GSAM 287Обзордыҥ иш ӱйин Мичиганга чакырганы
GSAM 287.31855 јылдыҥ апрель айында Јаан Уайт ла оныҥ катыны Мичиганга јаҥыдан барып, бир канча јерде јыйындар ӧткӧргӧн. Ол айдыҥ 28 ла 29 кӱндеринде Бэтл-Крикте конференция ӧткӧн; оныҥ учурунда Бэтл-Криктеги карындаштар Јаан Уайтты Рочестердеҥ Бэтл-Крикке «Обзор» иш ӱйин кӧчӱрерге чакырар деп сӧс берген. Дэн Палмер, Сирениус Смит, Ј. П. Келлогг ла Генри Лион ар бири 300 доллардан проценти јок берерге келишкен; ол 1200 доллар болуп, јер алып, кепке чыгарар иш ӱй тургузарга жумшалмак. Оной олар Вест-Мэйн ла Вашингтон кӧчӧлӧрдиҥ тӧнӧшкен тӱштӱк-кӱнчыгыш толыгында јер алып, анда эки кабатту, агаштаҥ салынган, 20 x 30 фут ӧлчӧмдӱ, 20 фут бийик тиреелӱ ӱй тургузган.
GSAM 288Бэтл-Криктеги алгачкы јыйын ӱйи
GSAM 288.1Ол ӧйдиҥ бир кезинде Бэтл-Крикте Јетинчи кӱнниҥ адвентисттериҥ алгачкы јыйын ӱйи тургузылган, чени 18 x 24 фут болгон. Бу јӧнӧкӧй ӱй, тикесинен тактайлаган ла рейкала бекиткен, Ван-Бюрен ла Касс кӧчӧлӧрдиҥ тӧнӧшкен тӱндӱк-кӱнбадыш толыгыныҥ јанында турган.
GSAM 288Бистиҥ алгачкы басма иш ӱйибисте
GSAM 288.2Бэтл-Крикте Јетинчи кӱнниҥ адвентисттериҥ ээзи болгон иш ӱйде басылган «Обзор»дыҥ алгачкы номери 1855 јылдыҥ декабрь айыныҥ 4 кӱни деп даталанган. Ол ӧйдӧ бичиктиҥ баазы 26 номерлӱ бир томго 1,00 доллар деп бекитилген; алайда јӧмӧжӧр берерге чакырык болуп, бичиктиҥ јарлы, јакшы кижилерге бекер јӧнӧдӱлӱ болзын деген. Бу ӧйдӧҥ ары Јаандар Уэггонер ла Коттрелл Адвент обзорыныҥ беттерине дерлик токтобой јӧмӧжӧр берип турган.
GSAM 288.31855 јылдыҥ декабрь айыныҥ 18 кӱниги «Обзор»до кепке чыгарар комитет иш ӱйдиҥ эмдиги ишчилерине сырлу кӧрӱнер сӧс айткан. Ол мындый болгон: «Иш ӱйде иштегендер эдип турган ижи ӱчӱн јӧптӱ тӧлӧм алар учурлу деп бис санап јадыс. Редактор ӧскӧ јерде алар акчаныҥ јартызын ла алат.» Ол ӧйдӧги кӧнӱккӧн тӧлӧмдер эмдигиден јарты да болбогонун, ал ӧйдӧги јарты тӧлӧм эмди иш ӱй окшош ишке тӧлӧп турган акчаныҥ ӱчтен бирине эмезе тӧрттен биринеҥ артпас болгонун эске салары јакшы. Ол ӧйдӧ иш ӱйдиҥ ишчилери эмдиги чындыктыҥ јары кепке чыксын деп, ишиниҥ баазыныҥ јартызын белек эдип берген.
GSAM 288Кӱчтӱ баскыч ла моторго чакырык
GSAM 288.41857 јылдыҥ март айыныҥ 19 кӱниги «Обзор»до газеттерди, кичинек бичиктерди ле бичиктерди базарга кӱчтӱ баскыч ла мотор керек, оны алар керек деп алгач катап сӧс чыккан. Апрель айыныҥ 2 кӱни билдиргендей, Адамс кӱчтӱ баскычын алар деп шийдеген; оны аларга јети кижи ар бири 100 доллардан берерге бӱдӱнген. Кийинки номерде баскыч ла мотор 2500 долларга јуук турары, ал 1700 доллар берери бӱдӱнип јыйналганы айтылган.
GSAM 289.1Јаан Уайттыҥ «Обзор»дыҥ 1857 јылдыҥ август айыныҥ 13 кӱниги редакциялык сӧзинде мындый јӧмӧткӱ сӧс бар: «Бистиҥ иш ӱйибистиҥ алымы јок. Бичиктерге жумшалган, эмди 1426 доллар болгон текши бичик фонды бар. Јаҥы кӱчтӱ баскыч иштеп турган ла ӧтӧ јакшы иштеп јат, јуук арада буу кӱчиле иштеп, тӧлӧнип бӱтерине ӱмӱт јакшы. Бистиҥ чадырдагы ишибис ӧткӧн ӧйдӧгиден кыйла јакшы јӧнӧтӱлӱп јат.»
GSAM 289Бичик сатуларыныҥ баштапкы јеткерӱзи
GSAM 289.21857 јылдыҥ октябрь 29-ында Обзор ло элчи бичигинде алдагы эки јылда бичик сатулары 1,287.91 доллар болгону јеткерилген; бу јеткерӱ мындаҥ озо болбогон биринчи јеткерӱ болды. Бу иштиҥ ӧскӧниниҥ белгизи, оноҥ до кӧҥӱлди кӧдӱрӧр себеп болды, анткени чындык кӱч алып турганын, «јарыктыҥ суулары телекейди айланып баратканы ошкош» экенин кӧргӱзет.
GSAM 289Обзор ло элчи тӧзӧмӧзи аманат салары учун јер
GSAM 289.31858 јылдыҥ август 13-индеги Обзор ло элчиде артыкча акчаны тӧзӧмгӧ аманат кылып салу идеязи бистиҥ улуска биринчи катап айтылды. Колында акчазы бар, оны эмди кереги јок кижи акчазын тӧзӧмгӧ салып, керек болгондо јакылтазыла кайрада алар эди; ошентип тӧзӧмӧ ол акчаны ишке тузаланар аргалу болор эди. Бу сӧсти аткарганы ишке каржы кӱчтиҥ ӧскӧнӧн алып келди.
GSAM 289.4Ол ӧйдӧҥ бери (1905 јылга чеен) бистиҥ кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдӧргӧ оной берип турган акчадаҥ бир де кижи бир долларын јоготкон јок, сураганда акчазын ала албаган да кижи болбогон. Ачык сӧстӱ, санаалуу кижилер артыкча акчазын кӧп катап кыйралган банктарга кӧрӧ бистиҥ кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдӧргӧ салу коопсураак деп санаар болды. Банктардыҥ телекейлик абройы бар, ал бистиҥ кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдӧрдиҥ «арка-јӧлӧӧзи» бӱткӱл серкпениҥ кӱчи болды.
GSAM 290Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери кепке базып чыгарар биригӱзи тӧзӧлгӧни
GSAM 290.1Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери кепке базып чыгарар биригӱзи 1861 јылдыҥ май 3-инде тӧзӧлди; капиталдыҥ пайларына бир пайы 10 доллардан јазылу сураган циркулярлар таркатылды. Эки апта ӧткӧн соҥ пайларга 4,080 доллар јазылып калганын јеткердилер.
GSAM 290.2Ол јылдыҥ июнь 11-индеҥ баштап Обзор ло элчини Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери кепке базып чыгарар биригӱзи чыгарар болды. Биригӱӱ салган биринчи тӧзӧмӧл Мейн ла Вашингтон кӧчӧлӧриниҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш толыгына, эски тактай тӧзӧмӧн Каламазу кӧчӧзине кӧчӱрилген јерге тургузылды. Бу байрада эки кат бийик, бӱдӱн кирбич дубалду болды. Ол грек кресттиҥ тӱрӱнде болуп, Мейн кӧчӧзине, тӱндӱк јаар карап турды. Чыгыштаҥ батышка толо ӧлчӧми 44 фут, тӱндӱктеҥ тӱштӱкке 72 фут болды.
GSAM 290Ӧскӧ тилдердеги баштапкы басмалар
GSAM 290.3Јар кадам-кадамла ӧскӧн, ар бир алдыга умтулган кыймыл ишти кӱчӱртип, бекемдеп турган. Ол ӧйдӧ бистиҥ кепке базып чыгарар тӧзӧмӧзӧ чет тилдерде бес кичинек бичик чыгарды: ӱчӱ дания-норвег тилинде, экизи француз тилинде болды. Ошентип чет ороондор учун басу иштиҥ башы башталды.
GSAM 290.4Мӱчелердиҥ саны ӧскӧн сайын каржы да туруктуу ӧсӱп турды. Бу 1863 јылдыҥ май 16-ындагы Обзор ло элчиде кӧргӱзилген: биригӱӱниҥ секретары бӱткӱл киримди мындый деп јарлады:
| Биригӱӱге пайларла беримдерден бу кӱнге чеен алынганы — | $10,374.13 |
| Рочестер тӧзӧмӧзӧнӧҥ алынганы — | 700.00 |
| Ӱзеери материалга алынганы — | 300.00 |
| Бичик фондында алынганы — | 1,355.00 |
| Кӱчтӱ пресс ла двигатель учун алынганы — | 2,500.00 |
| Бӱткӱлӱ — | $15,229.13 |
GSAM 291.1Секретарь мындый деп улайт:
GSAM 291.1«Биригӱӱниҥ мал-мӧҥкӱниҥ коопсуз ӧлчӧзиле оныҥ баазы $20,000-даҥ кем эмес деп бодолды; бу иштиҥ досторуна тӱшкен баадаҥ јуук $5,000 артык. Бу Карындаш Уайттыҥ ла Обзор ло элчи тӧзӧмӧзинде аныла бирге иштегендердиҥ тазалыгын ла берилгенин јарт кӧргӱзет. Э. С. Уокер, секретарь.»
GSAM 291Обзор ло элчини биригӱӱге ӧткӱргени
GSAM 291.2Кепке базып чыгарар ишти пресвитер Уайттыҥ кыйналу иштери ла курмандыктары мындай јемишке јетирген. Оноҥ чыккан пайда чынында оныҥ ӧзӧнӧ тиешелӱ эди, анткени табыш оныҥ ӧзин тыйганы, иш билери ла сак иштегени болды. Амма ол пайданыҥ баарын, бир бӱлӱгин де ӧзине сурабай, кӧҥӱлдӱ бӱт серкпеге берди. Андан да артык, биригӱӱ тӧзӧлгӧн соҥ аныҥ ишине апта сайын 6 доллар берер деп токтогондо, ол болгону апта сайын 4 доллар алды.
GSAM 291Тымык океанныҥ јаказында чыккан газет
GSAM 291.31874 јылдыҥ апрель 21-индеги Обзор ло элчиде пресвитер Уайттыҥ Тымык океанныҥ јаказындагы иш керегинде бичиги чыкты. Ол јээкте иштиҥ керегине арналган апта сайынгы газетти тӧзӧӧр талап јуук арада чыгат деп айтты. Бир аз ӧткӧн соҥ Оуклендте аз-маз шрифт ла материал сатып алар јол ачылды; июнь айында оноҥ «Ӧйлӧрдиҥ белгилери» деп аталган айына эки кат чыгару башталды.
GSAM 291Каржы јууганы
GSAM 291.4«Ӧйлӧрдиҥ белгилери»ниҥ алты саны басылып чыкканынаҥ соҥ пресвитер Уайт чыгышка кайтып, Калифорния конференциязы газетти чыгарууга јӧӧжӧ кылзын деп сурады. 1874 јылдыҥ август 15-индеги Текши конференцияда чыгыштагы карындаштардан $6,000 јууп, «Ӧйлӧрдиҥ белгилери» тӧзӧмӧзӧ учун пресс, двигатель ла шрифт аларга сунуш айтылды; эгер Тымык океанныҥ јаказындагы карындаштар јер алууга ла ылайык тӧзӧмӧ салууга $4,000 јууйтан болзо.
GSAM 292.1Ол ӧйдӧ Текши конференция комитетиниҥ мӱчӧзи болгон пресвитер Јордж И. Батлер Калифорниядагы Јаунтвиллдеги Одудагы мӱргӱӱл јуунына келип, бу сунушты карындаштарга јетирди. 1874 јылдыҥ октябрь 11-инде олар кыйгыга јооп берип, тыйынла $19,414 берерин убада кылды.
GSAM 292Пасифик-Пресс тӧзӧлгӧни
GSAM 292.21875 јылдыҥ февраль 2-инде пресвитер Јеймс Уайт ӱйиле, пресвитер Ј. Х. Уэггонерле ла башка иш билер јалчыларла бирге Оуклендке јетти. Ол айдыҥ 12-инде «Ӧйлӧрдиҥ белгилери» тӧзӧмӧзӧне байрадалар саларына јер сайлаар учун Калифорния конференциязыныҥ бӧлӱк сессиязы чакырылды. Јакшы шӱӱжип алган соҥ Кастро кӧчӧзиниҥ батыш јагында, 11-чи ле 12-чи кӧчӧлӧрдиҥ арасында јерлер алар деп токтодылар. Ол кӱнде пресвитер Уайт ла Јон Моррисон бу јерлерди ӧзӧр аттарына сатып алды; биригӱӱ тӧзӧлгӧнӧн соҥ корпорацияга керек болор јердиҥ керектӱ бӱлӱгин ӧткӱрер деп келишти.
GSAM 292.31875 јылдыҥ апрель 1-инде Оуклендте Тымык океан јаказыныҥ Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери кепке базып чыгарар биригӱзи тӧзӧлди; оныҥ капиталы $28,000 деп белгиленди. Кастро кӧчӧзиндеги јерлердиҥ ортозы келишкенче биригӱӱге ӧткӱрилди. Мичигандагы Бэтл-Криктеги О. Б. Јонс байраданы дароо салды; тӱрӱ ле ӧлчӧзи Бэтл-Крикте салынган тӧзӧмӧлгӧ тӱҥей, амма Оуклендтеги байрада кирбичтиҥ ордына агаштаҥ салынды. Байрада кирип иштерге бӱтти, «Ӧйлӧрдиҥ белгилери» 1875 јылдыҥ август 27-индеги јума кӱнӱнде јаҥы јерине кӧчӧрилди.
GSAM 293Маунтин-Вьюга кӧчӱрилгени
GSAM 293.1Бу байрада периодикаларла бичиктерди чыгару иши 1904 јылга чеен јакшы барды. Ол јылда басу тӧзӧмӧзин айыл јерге кӧчӱрер деп јӧӧжӧ кылынды. Бу ӧзгӧрӱӱниҥ себебин Пасифик-Пресстиҥ башкаруучызы мындый сӧстӧрлӧ айтат:
GSAM 293.1«Кӧп јылдардаҥ бери Пасифик-Пресс компаниязыныҥ башкаруучылары олордыҥ кепке базып чыгарар тӧзӧмӧзи турган јер чоҥ калааныҥ турар јеринде фабрика учун артык баалу, јердиҥ бетин кичӱлдегени деп санаар. Артык баалу эмес јерде, таза айалда ишчилерге турар јӧӧжӧ таап, бакчага, јемиш агаштарына ла дем алар кенен јерге орун болор айыл јерди издеери кӧп јактан акылдуулук деп кӧрӧт. Ол јерде јӱк ташыырга да јакшы јӧӧжӧ болор эди. Ондый јер Сан-Францискодоҥ тӱштӱкке 39 миль ыраакта, Санта-Клара округындагы Маунтин-Вью айылында табылды ла алынды; бу јер калааныҥ кӧп артыкчылыгын таза айыл јашооныҥ пайдазыла бириктирет.»
GSAM 293Чет ороондордо басу башталганы
GSAM 293.2Чындыктыҥ таркаганын кӧргӱзип, 1875-1878 јылдарда басу иши Базельде, Швейцарияда, ла Кристианада, Норвегияда башталганын эске алабыс.
GSAM 293.31875 јылдыҥ кӱсинде Обзор ло элчи тӧзӧмӧзинде 1868-1875 јылдардагы, јети јыл ичиндеги, бичик сатулары $85,644.54 болгон деп јеткерилген. Бу алдагы јети јылдыҥ сатузынан алты катапка јуук ӧскӧн. Тӧрт тӧзӧмӧлдиҥ бастыразыныҥ (Мичиган, Калифорния, Швейцария ла Норвегия) 1875-1878 јылдардагы ӱч јылдыҥ сатулары $98,163.73 болды.
GSAM 293.41878 јылдыҥ октябрь 17-индеги Обзор ло элчиде 1864 јылгаҥ озо Обзор тӧзӧмӧзи баскан бичиктер, кичинек бичиктер ла трактаттар бӱткӱл 50,058,000 бет болгон деп айтылды. 1864-1878 јылдарда беттердиҥ саны 158,130,951 болды, бастыразы 208,188,951 бет.
GSAM 294Јашӧскӱримниҥ ӱредӱчизи апта сайын чыкканы
GSAM 294.11879 јылдыҥ январь 1-ине чеен Јашӧскӱримниҥ ӱредӱчизи ай сайын чыгат эди. Ол кӱнде, 27-чи јылына киргенде, апта сайын чыгарыла баштады; ошентип оныҥ пайдазы тӧрт катап ӧсти.
GSAM 294Пресвитер Уайт биригӱӱге ӧткӱргени
GSAM 294.21879 јылдыҥ январь 23-индеги Обзор ло элчиде пресвитер Уайттыҥ ишке байланышы керегинде бир канча сӧс бар. Олар кепке базып чыгарар иште кылынган курмандыктарды јарыкка чыгаргандыктан, мында киргизери јараар. Цитата мындый:
GSAM 294.3«1861 јылда Мичигандагы Бэтл-Крикте Кепке базып чыгарар биригӱӱ тӧзӧлгӧндӧ, бистиҥ јазылуучыларыстыҥ тизмезин ла бистиҥ бӱдӱрген бичиктердиҥ баарын кайрада басар укукты (оныҥ баазы $10,000 деп кийинде бодолгон) биригӱӱге бердибис; бистиҥ баазыбыс болгону $1,000 болуп калды. Ол ӧйдӧ редактор, башкаруучы ла јарлаачы болуп апта сайын $6 акчага иштеп турдыбыс.
GSAM 294.4«1866 јылда кату су-кадыксыздыктан соҥ Обзор тӧзӧмӧзӧнӧ кайтып келгенде, башкаруучылар миҥдерге он процент тӧлӧп турганын, капитал пайы $32,000-га тӱшкенин кӧрдибис;3 Амма тӧрт јыл ичинде Кудайдыҥ алкышыла карыздар тӧлӧнди, пай $75,000-га ӧсти, ла бисте [биригӱӱде] банктарда $5,000 болды.»
GSAM 2941880 јылдагы кепке базып чыгарар тӧзӧмӧстиҥ айалгазы
GSAM 294.51880 јылдыҥ январь 15-индеги Обзор ло элчиде пресвитер Батлер мындый дейт:
GSAM 294.6«Бистиҥ кепке базып чыгарар тӧзӧмӧбӱс (Бэтл-Крик) эки чыгыштагы байраданыҥ ортозына ортолык бӱлӱк салынганынаҥ соҥ кеҥейди; ошентип бӱткӱл тӧзӧмӧстиҥ сыйымы ла ынгайы кӧп ӧсти. Электротип ла стереотип эдерге, эҥ јакшы тыштап байлаарга јӧӧжӧ бар. Билер кижилердиҥ сӧзиле, бу Мичиган штатындагы эҥ толык ла јӧптӱ кепке базып чыгарар тӧзӧмӧ.»
GSAM 295.1Бу кеҥейтӱге карабай, јай бӱткенче башкы байраданыҥ тӱштӱк јанына пресс-байрада учун јаҥы байрада салу керек болды. Биригӱӱниҥ бес кӱчтӱ пресси ол бӧлӱкке кӧчӧрилди. Олордыҥ бирӱзи бу тӧзӧмӧдӧ буга чеен иштеткен пресстердиҥ баарынан чоҥ эди. Тӱҥей ӧлчӧлӱ ле тӱрлӱ пресс ол кӱндерде Калифорниядагы Оуклендтиҥ «Ӧйлӧрдиҥ белгилери» тӧзӧмӧзине де салынды.
GSAM 295.21881 јылдыҥ май 17-индеги Обзор ло элчиде Бэтл-Криктеги ортолык кепке базып чыгарар тӧзӧмӧдӧ иштиҥ ӧскӧни керегинде пресвитер Уайт мындый айтты:
GSAM 295.3«Мал-мӧҥкӱни так ӧлчӧп, Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери кепке базып чыгарар биригӱӱниҥ карыздарын алып таштазаҥ, кыймылдабас ла кыймылдаар мал-мӧҥкӱде $105,000-даҥ кем эмес артат. Оныҥ $34,432.17-син бистиҥ бӱткӱл улус пайлар, беримдер ла мураларла берди. Ал ишке ӧмӱрин берген бир канча берилген эр кижи ла эмеген кижи [беримдеҥ эмес, курмандык ла сак башкару мынан] $70,567.83 кошты.»
GSAM 295Бичиктер садып таркадаачылардыҥ ишти баштаганы
GSAM 295.41881 јылдаҥ баштап бистиҥ улус јаҥы ишке кирип, бичиктерди сатарына Бичиктер садып таркадаачылардыҥ ишин баштады. 1884 јылга чеен олардыҥ сатулары керегинде так јеткерӱлер болбогондуктан, бу ӧйдиҥ јеткерӱзи тӧрт кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдиҥ јеткерилген сатуларынаҥ тӱзӱлди. Олордыҥ санагыла бес јылдыҥ сатузи $221,248.69 болды. Иштиҥ таасири Орто Европа ла Скандинавия ороондорындагы миссияларыбыстан таркаган сайын чет тилдердеги бичиктерге сурак ӧсти.
GSAM 296Он јылдагы бичик сатулары
GSAM 296.11884-1894 јылдарда, он јыл ичинде, чоҥ тышталган бичиктердиҥ сатузыныҥ кӧп бӱлӱгин бичиктер садып таркадаачылар бӱдӱрди. Олордыҥ бу ӧйдӧги сатузи $4,031,391.26 болды. Ол ӧйдӧ иш Австралияда, Тахитиде (Тымык океан аралдары), Финляндиядагы Хельсинкиде, Германиядагы Гамбургта ла башка јерлерде кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдӧр тӧзӧлгӧниле улай ӧсти. 1895 јылда, ол јылдыҥ ӧйи кату болгонуна карабай, Бичиктер садып таркадаачылардыҥ сатузи $357,467.23 болды. Ол мурун айткан сатуларла кошкондо, бӱткӱл $4,816,773.73 болды.
GSAM 296Элӱ јылдагы сатулар — $11,000,000
GSAM 296.21854 јылдаҥ 1896 јылдыҥ январь 1-ине чеен бӱткӱл сатуды билер учун, алдагы он јылда бӱткӱл кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдӧр јеткерген соода бичиктерди, кичинек бичиктерди, трактаттарды ла схемалардыҥ сатузин де кошор керек; ол $3,458,278.23 болды. Ошентип серкпениҥ бичик сатуларыныҥ 22 јылдагы бӱткӱлӱ $8,275,051.96-га јетти. Башкача айтсак, 30 јылдагы (1854-1884) сатулар $424,915.24, кийинки 12 јылда, 1896 јылдыҥ январь 1-ине чеен, $7,850,136.72 болды. Бичиктер садып таркадаачылардыҥ иштеги кӱчи акыркы сегиз јылда азайганына карабай, 1854 јылдаҥ эмдиги ӧйгӧ (1905) чеен Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери баскан бичиктердиҥ $11,000,000-даҥ артык сатылганын коопсуз бодоорго болот.
GSAM 296Кырыкка јуук тилде басу
GSAM 296.3Јарды басылган тӱрӱндеҥ ӧскӧни кӧрӧбӱс: кырыкка јуук башкы тилде басу башталды — араб, армян, басуто, богем, болгар, Бенгалия-Индия, кытай, дания, англис, эстон, фин, француз, фиджи, грек, немец, голланд, венгер, гавай, италия, исланд, јапон, кафр, латыш, ливон, маори, поляк, португал, румын, орус, серб, испан, швед, таитян, тонга, уэльс ла башкалар. Бу тӱрлӱ ороондордо ла улус-уругларда Ӱчинчи ангелдиҥ јарыныҥ чындыктарын алдыра берген ишчилер бар.
GSAM 297.1Тӱрлӱ тилдерде басылган бичиктердиҥ, кичинек бичиктердиҥ ла трактаттардыҥ саны 1,187-неҥ артык. Олордыҥ ар бирӱзиниҥ бирден кӧчӱрмезин ла серкпениҥ тӱрлӱ тилдердеги 87 периодиказыныҥ бир јылдык сандарын алууга 340 долларга јуук керек болор эди.4
GSAM 297Јирме кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдиҥ јерлери
GSAM 297.2Јетинчи кӱнниҥ адвентисттериҥ 20 кепке базып чыгарар тӧзӧмӧзи мындый јерлерде: Авондейл, Австралия; Бэтл-Крик, Мичиган (2); Базель, Швейцария; Кристиана, Норвегия; Копенгаген, Дания; Кейп-Таун, Тӱштӱк Африка; Калькутта, Индия; Колледж-Вью, Небраска; Гамбург, Германия; Хельсинки, Финляндия; Лондон, Англия; Мельбурн, Австралия; Монреаль, Канада; Нэшвилл, Теннесси; Оукленд, Калифорния; Саут-Ланкастер, Массачусетс; Стокгольм, Швеция; Токубая, Мексика; Вашингтон, Д. К. Бу кепке базып чыгарар тӧзӧмӧлдӧрден бӧлӧк, бистиҥ улус Гонконгто, Кытайда; Токиодо, Јапонияда; Каирде, Египетте; Тӱштӱк Америкада; ла Фиджи аралдарында газет-кагаз ла трактат басат.
GSAM 297Баштапкы кичинек бичикти чыгарганы
GSAM 297.3Бир азка пионерлердиҥ иштеген јӧӧжӧзине кайрылып кӧрӧлик. 1853 јылдыҥ кӱсинде Вашингтон прессинде басылган биринчи бичик — «Агару јер» — тӱзӱлгенде, эжелердиҥ «мӱлӱш» бӱктеп, ийне ле тиккенге белендеп јыйнаганы соҥ, бичиӱчи олорды ӧдӱкке агаш каду кагарда тузаланар шибеейле тешти; тыштары салынган соҥ Юрайа Смит оларды тӧзӧ четке ле ӧткир калем бычакла кырды. Бу иштиҥ бӱлӱгин эдерге керектӱ машина јок болгон учун ушундай кылынды.
GSAM 298.11861 јылдаҥ ары эмес, серкпениҥ бӱткӱл адабияты эки ат кӱчтӱ двигательле иштеген бир Адамс прессинде басылат эди. Эмди кепке базып чыгарар тӱрлӱ тӧзӧмӧлдӧрдӧ бастыра 40-каҥ артык буу кӱчтӱ пресс туруктуу иштеп, Эмдиги чындыкты басат. Бу тӧзӧмӧлдӧр ишти бӱдӱрерге 500-ден артык кижини иштетет, је јӱстеген бичиктер садып таркадаачылар јерлерде бичиктерди улуска сатат.
GSAM 298.21862 јылда Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери чыгарган бӱткӱл басмаларныҥ толык јыйындызын $7.50-ге алза болор эди; 1904 јылда, кӧргӱзилгенче, толык јыйындыны алырга $340 керек болды. Бу јемиштерди кижи санаазы гана эдеринеҥ артык бир кӱч бӱдӱргени ачык.
GSAM 298.31848 јылда алдын ала айтылгандай, Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери арасында кепке базып чыгарар иштиҥ кӧдӱрилӱзи чындап кӱнниҥ јӧрӱшине тӱҥей: «Јылураак болот — нурларын јайылтат» — «Кӱн чилеп бойыныҥ јолыла улай барат, је качан да батпас.»
GSAM 298Бӱдӱмле јӱрӱ — пресвитер Стоунныҥ керележи
GSAM 298.4Ӱчинчи ангелдиҥ јарыныҥ ишинде алдыга умтулган кижилердиҥ јӱреги кӱйӱп, берилгени 1884 јылдыҥ февраль 5-индеги Обзор ло элчиде иштиҥ пионери болгон, 90 јашка јеткен пресвитер Альберт Стоунныҥ сӧстӧринде јакшы кӧргӱзилген:
GSAM 298.5«Иштиҥ баштапкы тарыхы кичинек немелердиҥ кӱни болды, иште колдонгон арга-јӧӧжӧ ишке јетпестей кӧрӱнди. Амма бӱдӱмдӱ эрлер ле эмегендер баштаҥ бери Эгебейдиҥ кӱчтӱ колы бу ишке киргенин билер эди. Олар Сионго алкыш берер ӧй келгенин, Эгебей ӧзӱниҥ улусын јууйарга колын салганын билер эди. Олар Эгебей тизгинде турганын кӧрди; калдык серкпени ла јаҥырган чындыкты, сыналган бӱдӱмди ла толык сӱӱни арткан Евангелие кемези аман портко кирерин кӧрди.»