1-кы бажалык — Кире сӧс
GSAM 21.1Христостыҥ Экинчи катап келери керегинде айтканыста, бу тема чынында Адам ла Ева Эденниҥ багынаҥ куулгандан бери Кудайдыҥ улузыныҥ сакышы болгон. Јыланга айткан сӧзинде, катынныҥ тӧрӧгӧни јыландыҥ башын бассын деген молју, акыры Аргадаачы келип, шайтанныҥ бийлигин јеҥип, јерде Кудайдыҥ амадузы бӱдерине керел болгон. Адам ла Ева бу иш тӱрген бӱдер, бойлорыныҥ бир уулы јеҥӱчи болор деп санаган болор. Је Кудайдыҥ планында кӧрӱнип турган јемирилӱдеҥ аргадаар Аргадаачыныҥ молјузы бӱткен ишти ичине алган: «Телекей бӱтпей турганда Христос Иисуста биске берилген Бойыныҥ амадузы ла јакшылыгы».1
GSAM 21.2Адам ла Евага телекей чӧккӧни ле кайра тӧзӧлгӧниҥ аразындагы узак ӧйлӧрде јерди толтыра турган кайгыны бир ле катап кӧргӱзип койгон болзо, олордыҥ кайгызы чыдашпас болор эди. Тенгериниҥ Кудайы бойыныҥ јумшак ыраазылузыла бу кӧрӱлтени олордоҥ јажырган; Кудайдыҥ балдарыныҥ јарык эркиндигине тӱрген кирер деген сӱӱген сакышты калтырган. Аргадалу јуук деп санаганы олорды ол окуяга туштаарга там тыҥ беленерге кӧдӱрер эди.
GSAM 22.1Адамныҥ кӱндеринеҥ ала бӱткен тӧрӧлгӧндӧрде Кудайдыҥ улузыла андый болгон. Олор келер ӧйлӧрдиҥ бирӱзинде улу окуя болорын — Христос келип, каандыгын тӧзӧӧрин — чындап билген. Адам ла Ева чилеп, бу окуя јуук деп бӱдӱп, бойлорыныҥ ӧйлӧринен ол окуяга јетире не болорын билбей турган; оны билген болзо, сыйлыктыҥ байгезине јӱгӱрӱп јатканда кӱӱни сынар эди.
GSAM 22.2Бу санакты улу ачыштардыҥ окуяларла кӧргӱзип болор. Ол ачыштарды баштаган кижилер оны бойлоры билбеген болзо до, Кудайдыҥ амадузын бӱдӱрип турган; је олорды кыймылдаткан санаалар бойлорыныҥ теорияларыла кажы ла јанынаҥ келижип калбаган.
GSAM 22Колумбтыҥ ачыштарыныҥ ыраакка јеткен салтары
GSAM 22.3Монтгомери бойыныҥ «Американыҥ тӱӱкизинде»2 1902 јылдыҥ чыгарузыныҥ 8, 9 страницаларында, Колумбты јолго чыгарган санак ла батыш јолло Чыгыш Индияга јетпекчи болгон планы керегинде мындый деп бичиген:
GSAM 22.4«Колумб Португалияныҥ кааныныҥ планын јакшыртып болор деп санаган. Диас кӧргӱзип салган јолгоҥ Индияга јеткениҥ кыскары ла јакшы јолы бар деп бӱдӱнген. Генуялыҥ моряк Колумбтыҥ планы кайкаалду ла баштапкы болгон. Чыгыш эмезе тӱштӱк ле чыгыш јаар јӱзӱр ордына, ол тӱп-тӱз батыш јаар јӱзерге сананган. Оныҥ санагынча, бу ишке ӱч себеп болгон: биринчиден, ӧйиниҥ эҥ јакшы географияларыла кожо, јер кӧп улус бодогондый јалбак эмес, тоголок деп бӱдӱнген; экинчиден, тоголок јер чындагынаҥ кичӱӱ, суудыҥ ордынаҥ кӧп јери бар деп санаган; ӱчинчиден, Америка ла Тынык океан барын билбей, Азияныҥ эмезе Индияныҥ јээги Испанияныҥ ла Европаныҥ батыш јээгиниҥ тӱп-тӱз удурлажында турган деп бодогон. Ципанго, эмезе Јапонияга дейре јол тӧрт миҥ милядан ашпас деп чотогон».
GSAM 23.1«Оныҥ планы мындый болгон: Европадаҥ чыгып, кемезин Јапония јаар батышка буруп, јердиҥ ийилишин ээрчип, издеген јерине јетпек. Ого бу чымынныҥ алманы айландыра басканы чилеп бекем ле оҥой кӧрӱнген».
GSAM 23.2«Јолго чыгышта иш бӱдӱп кетсе, оныҥ улу артыкчылыгы болор эди: португалдар чилеп айланып кирбей, Индияга тӱзӱнен алдыҥкы эжикле кирер эди».
GSAM 23.3«Практикалык математиканы, географияны ла кеме башкарарын бойыныҥ ӧйиндеги кем де кижидий ле јакшы билген бу кижи биринчизинде — јердиҥ кеберинде — чын болгон, је калган экӱзинде тӱп-тӧзинеҥ јастыра болгон деп кӧрӱп јадыс».
GSAM 23Ырысту јастыра
GSAM 23.4«Је кайкаалдузы, оныҥ јастыралары бир јанынаҥ ого болуш болгон. Јолдыҥ узуны керегинде јасаган јазыгы эҥ јакшы јазык болгон. Колумб јердиҥ чын ӧлчӧмин ле андый јолдыҥ чын узунын билген болзо, ол, байла, јолго чыкпас эди, ненин учун португалдардыҥ јолы ого кӧрӧ ыраак кыска ла арзан экенин тӱрген кӧрӧр эди. Америка јери јолыныҥ тӱзӱнде јатканын алдын ала кӧрӧ алган болзо до, бу бойыла ла оны ачыш јолына чыгарга кӧдӱрбес эди, байла: максаты јаҥы јер табар эмес, эски јерге јаҥы јол табар болгон».
GSAM 23Ӧйлӧрдиҥ улу сакышы
GSAM 23.5Анайып, ӧйлӧр аразында келген Кудайдыҥ улузы Христостыҥ келерин «јанныҥ якоры чилеп, бекем ле кыймылбас» сакып келген.3 Кӧп катап кайгы ла кыйналуда олор «Кайракан, аргадаар качан келер?» деп кыйгырып турза да, олор алдына умзанып, Павел чилеп айткан ла эмди де айдат: «Бистиҥ сакыжыс, кубанчыс эмезе мактанарыстыҥ тажы не? Кайраканыбыс Иисус Христос келерде, Оныҥ алдында слер де эмес пе?»4
GSAM 24Сакышла Павелдиҥ кӱчи
GSAM 24.1Бу сакыштыҥ кӱчин бир нече мисал кӧргӱзет. Павел Феликстиҥ алдына сотко тургузылып, бойы сӧс эдерге эрк берилгенде, мындый деген: «Олор јастыра ӱредӱ деп адаган бу јолло мен ата-бабаларымныҥ Кудайына табынадым: Јасакта ла јарлыкчыларда бичилгенниҥ бӱрӱзине бӱдӱп, олордыҥ бойлоры да сакып турган ак-чек ле бурулу улустыҥ ӧлгӧндӧрдеҥ тирилери болорына Кудайга сакышту болом»5
GSAM 24.2Агриппаныҥ алдына экелингенде Павел мындый деген: «Эмди мен ата-бабаларыска Кудай берген молјуныҥ сакыжы учун сотталып јадым. Бистиҥ он эки уруубыс тӱн-кӱн дебей Кудайга јалбарып, бу молју бӱдерин сакып јат. Бу сакыш учун, каан Агриппа, иудейлер мени айыптап јат. Кудай ӧлгӧндӧрди тирилтерине слер неге бӱдӱнбес?»6 Акыр учында Кесарьдыҥ алдына турарга Римде болгондо, ол иудейлерге айткан: «Израильдиҥ сакыжы учун бу чынжырла буулу турум».7
GSAM 24.3Павел Титке бичиген катында мындый деген: «Куткарар Кудайдыҥ јакшылыгы бӱткен кижиге кӧрӱнди; ол биске Кудайга удурлашкан јӱрӱмди ле телекейлик кӱӱнзектерди таштап, бу телекейде токтуу, ак-чек ле Кудайга јарашкан јӱрӱмле јадарды ӱретти. Ол алкышту сакышты, улу Кудайыбыс ла Аргадаачыбыс Иисус Христостыҥ салтанатту кӧрӱнерин сакып јӱрели».8
GSAM 24Петр сакышла кубанганы
GSAM 24.4Петр бу сакышты мындый деп айдат: «Кайраканыбыс Иисус Христостыҥ Кудайы ла Адазы алкышту болзын! Ол бойыныҥ элбек ыраазылузыла Иисус Христостыҥ ӧлгӧндӧр аразындаҥ тирилгени аркалу бисти тирӱӱ сакышка катап тӧрӧткӧн. Бу сакыш тӱрӱлбес, кирленбес, солынбас ӱлӱшке апарат; ол слерге тенгериде сакталган. Слер калганчы ӧйдӧ ачыларга белен аргадалуга јетире Кудайдыҥ кӱчиле бӱдӱм аркалу корулалып јадыгар. Мында кӧп кубанаргар, эмди бир аз ӧйгӧ тӱрлӱ тӱртӱӱлерде кайгырып јадыгар. Отло сыналза да, јоголор алтыннаҥ артык бӱдӱмигердиҥ сыналганы Иисус Христос кӧрӱнгенде макка, кӱндӱге ле јаркыныска јетсин».9
GSAM 25Тӧзӧӧрде Кудайдыҥ амадузы
GSAM 25.1Јерди тӧзӧгӧн Кудайдыҥ амадузыныҥ керегинде Бичиктер айдат; келер ӧйлӧр керегинде Оныҥ планын судур сӧстӧрдоҥ билип алабыс: «Тенгерилерди тӧзӧгӧн, јерди јасап, бӧдӧдӧгӧн Кайракан мындый айдат: Ол јерди бекемдеген, оны бӧшке тӧзӧбӧгӧн, кижилер јадарга тӧзӧгӧн».10 Ол јерди кижиге берген. Сӱрӱнчи мындый айдат: «Тенгери, керек дезе тенгерилер, Кайракандын; јерди дезе Ол кижи балдарына берген».11 Је Ол оны кижиге бергенде, кижи ак-чек болгон, санаалу кижиниҥ айтканы чилеп: «Мен јаҥыс ла муны тапкам: Кудай кижини ак-чек тӧзӧгӧн, је олор кӧп тӱрлӱ санактарды тапкан».12
GSAM 25.2Кайракан кижи улузыла не эткенин бичикте оҥдоп јадыс: «Адамныҥ уулдарын бӧлӱп салганда, Израиль балдарыныҥ саныла улустардыҥ чектерин тӧзӧгӧн»,13 Бу — акыры јерде Оныҥ келер каандыгыныҥ улузы болуп јыйылар чын Израильдиҥ саныла деген сӧс. Павел мындый деп айдат: «Кудай бӱткен улустарды бир каннаҥ тӧзӧгӧн; олор јердиҥ бӱткен јӱзинде јадын деп, олордыҥ ӧйлӧрин ле јадар чектерин алдын ала тӧзӧгӧн. Олор Кайраканды бедиреп, бир де јанынаҥ Оны сезип, табар ба деп; је Ол бистиҥ кажыбыстаҥ да ыраак эмес. Бис Оныла тирӱӱ, кыймыктап, бар болуп јадыс».14 Јер керегинде амаду бӱдерде, «сенин улузыҥ бӱрӱзи ак-чек болор».15 Андый айалда: «Андагы јадар кижи “Мен ооруйм” деп айтпас; анда јадар улус бурулузын кечиртирер».16 Ол ӧй «јобош улус јерди ӱлӱш эдип алар, амыр-энчӱниҥ кӧбиле сӱӱнер»17
GSAM 26Христостыҥ Экинчи катап келери ӧтӱрик эмес
GSAM 26.1Петрдиҥ экинчи каты мындый айдат: «Бис слерге Кайракан Иисус Христостыҥ кӱчин ле келерин билдирип турганда, арга тапкан ӧтӱриктерди ээрчиген эмеспис; бис Оныҥ улу салтанатын бойыбыс кӧргӧнбис. Ол Ада Кудайдан алкыш ла салтанат алган, улу салтанаттыҥ јаркынындаҥ мындый ун чыккан: “Бу Менин сӱӱген Уулым, Ого Мен ыраазымын”. Бис Оныла агаруланган кырда турганда, тенгеридеҥ чыккан бу унды бойыбыс укканбыс. Биске андан да бекем судур сӧс бар; таҥ атканча ла таҥ јылдызы јӱректеригерде чыкканча, караҥгы јерде јарыткан чыракка чилеп, ого кулак салганыгар јакшы».18
GSAM 26.2Бу Бичикте апостол кырда Христостыҥ кубулганын Оныҥ Экинчи катап келерине керел деп кӧргӧзӧт. Бу окуяга јетире Аргадаачыбыс апостолдорына мындый деген: «Мында турган кижилердиҥ кезиги ӧлӱмди татып кӧрбӧс, Кижи Уулы Бойыныҥ каандыгында келип турганын кӧргӧнчӧ»19 Лука бичигенче: «Мында турган кижилердиҥ кезиги ӧлӱмди татып кӧрбӧс, Кудайдыҥ каандыгын кӧргӧнчӧ».20
GSAM 26.3Бу молју кубулган окуяда чындап бӱткен. Бу кӧрӱлтеде кырда олор Иисусты салтанатту кӧргӧн; Ол каандыгында келерде андый кӧрӱнер. Илия ӧлӱмди татып кӧрбӧй тенгериге алынган, Кайракан келгенде «бир ле кезекте, кӧс јумуп ачканча» ӧлӱмдӱ бойынаҥ ӧлбӧс болуп кубулар улусты кӧргӱзет.21 Ӧлгӧн Моисей дезе ӧлгӧндӧр аразындаҥ тирилип, Кайраканга учураар улусты кӧргӱзет. Анайып бу кӧрӱлтеде Христос каандыгында келерин олор кӧргӧн.
GSAM 27Судур сӧс андан да бекем сӧс
GSAM 27.1Апостолдор кырда Христос кубулганын кӧргӧн, Кудайдыҥ ыраазызыныҥ унын уккан болзо до, Петр: «Биске андан да бекем судур сӧс бар» деп керелейт. Бу сӧзиле олор кӧргӧн-укканын кемитпейт. Ол ӧйдӧ Кудайдыҥ унын бир катап уккан, је Христостыҥ Экинчи катап келерине јетире созулган судур сӧстӧрдо бис Кудайдыҥ унын кӧп катап угуп јадыс. Чынында, тӱӱкиде бӱткен эмезе бичилген кажы ла јарт судур айду биске Кудайдыҥ уну болуп јат. Судур сӧс «андан да бекем» дегени бу оҥдомдо болор учурлу. Јаҥыртылган кӧчӱрме (Revised Version) оны «бекем эдилген» деп кӧчӱрет. Судур сӧс бӱткен кажы ла айду аркалу бекем эдилет. Алдын ала айдылган кажы ла окуя бӱткенде, арткан айдулар да чындап бӱдерине керел болот.
GSAM 27Судур сӧстиҥ тӱрӱ
GSAM 27.2Судур сӧстиҥ тӱрӱ керегинде Бичиктиҥ улу ӱредӱчилери айткан керелдер кӱчтӱӱ:
GSAM 27.3Томас Ньютон мындый деп айдат: «Судур сӧс — алдын ала айдылган ла кыскартылган тӱӱки; тӱӱки дезе бӱткен ле кеҥейтилген судур сӧс. Телекейде јалган јарлыкчылар болгон; је кижилердиҥ ле шайтандыҥ бӱткен акылы ла јамандыгы Бичикте бичилген андый судур сӧстӧрди чыгара албас».
GSAM 27.4Сэр Исаак Ньютон мындый деп керелейт: «Јарлыкчылардыҥ сӧзине кулак салары — чын серкпениҥ тӧзӧлгӧн билдизи».
GSAM 27.5Доктор А. Кит мындый деп айдат: «Судур сӧс кажы ла кереметке теҥ, бойы де керемет. ... Ӧлгӧндӧрди сӧӧк салган јерлердеҥ чакырарга Кудайдыҥ бӱткен кӱчиниҥ уну ла једер; кижиге ӧлгӧндӧрдиҥ туралары чилеп ӧдӱп болбос караҥуй келер ӧйдӧ јажырылганды бӱткенди билериниҥ уну ла айдып болор — экӱзи де Кудайдыҥ уну».
GSAM 28.1Мэттью Генри мындый деген: «Кудайдыҥ ӧйинде, эҥ јакшы ӧйдӧ, ла Кудайдыҥ јолыла, эҥ јакшы јолло, судур сӧс чындап бӱдер. Христостыҥ кажы ла сӧзи сӱрекей ару, оныҥ учун сӱрекей бекем».
GSAM 28Судур сӧстиҥ максаты
GSAM 28.2Кудай судур сӧсти бергениҥ бир максатын Христостыҥ апостолдорына айткан сӧзинен билип алабыс. Иуда керегинде алдына ала айдып, Ол мындый деген: «Ол бӱткенде слер Мен Ол экенимди бӱдеригер учун, болордоҥ озо слерге айдып јадым».22
GSAM 28.3Кайракан Исаия јарлыкчы аркалу айдат: «Мен Кудайым, Мен чилеп ӧскӧ Кудай јок; баштапкылаҥ ала акырына јетире билдирем, эски ӧйлӧрдӧн ала эмди бӱтпӧгӧн керектерди айтам: Менин санагым бекем турар, Мен Бойымныҥ бӱткен санаамды эдерим».23
GSAM 28.4Дагы мындый деп айдат: «Озо болгон керектерди баштапкылаҥ ала билдирдим, олор Менин оозымнаҥ чыкты, Мен олорды кӧргӱздим; Мен олорды кенетийин эттим, олор бӱтти. Мен оны баштапкылаҥ ала сеге билдирдим; бӱдеринеҥ озо сеге кӧргӱздим, сен “менин кеберчегим оны эткен, менин ойуп эткен ле куйуп эткен кеберчектерим оны јакарган” деп айтпазын деп. Слер уктыгар, бӱткен буны кӧргӧнӧр; слер муну јарлабас па? Мен сеге эмди јаҥы, јажырылган керектерди кӧргӱздим, олорды сен билбеген. Олор эмди тӧзӧлгӧн, баштапкыда эмес; бу кӱнге јетире сен олорды укпаган, “Мен оны билгем” деп айтпазын деп».24
GSAM 28.5Бу сӧстӧр судур сӧстиҥ Кудайдан чыкканын керелеген бӱдӱрӱмдӧрдиҥ кӱчин кӧргӱзет; база олор Кудайды билбес калыктардыҥ кудайларынаҥ ӧрӧ Кайраканныҥ кӱчин кӧргӱзет. Бичикте судур сӧс сӱрекей керекти јерди ээлеп турганы да кӧрӱнет. Бу керектер чын болзо, кӧп улустыҥ Ару Бичиктиҥ судур сӧстӧрӱн ӱренерге аз эмезе бӱткенле кӧҥӱл бӧлбӧй турганы кайкаалду.
GSAM 29Судур сӧс јабылбаган
GSAM 29.1Сӧсти билбегендер ӱредӱзи јок деп, андый учын судур сӧстӧрди билип болбос дейт. Ӧскӧ јанынан, кӧп ӱредӱлӱ кижилер, олордыҥ кезиги серкпе јалчылары да: «Судур сӧстӧр јабылган, оларды билип болбос. Бистиҥ барыс Аян бичиги јабылган бичик экенин билерис»,— дейт.
GSAM 29.2Аян бичигинде, сӱӱген Јонго бичикти јаппа деп аҥылу јакылта берилген.25 Бу бичикте јана «бу судур сӧстиҥ сӧстӧрин угуп, анда бижилген немелерди тудуп јӱргендер» алкышту болзын деп айдылган.26 Јабылган бичикте бижилген немелерди, оларды билип болбос болзо, канайып тудуп јӱрер эди? Кайракан Моисей аркалу айдыган: «Јашырын немелер Кайракан бистиҥ Кудайыбыстыҥ; ачылган немелер дезе биске ле балдарыска ӧлбӧс ӧйгӧ, бу мыйзамныҥ ончо сӧстӧрин эдип јӱрерибис деп берилген»,— деген.27
GSAM 29.3Кайракан Даниилдиҥ судур сӧстӧрин билип болзын деп санаганын, Оныҥ бу керегинде ӱренчиктерине айткан сӧстӧринен билип јат. Бичикте мындый: «Анайдарда, Даниил јарлыкчы айткан ээнзиредер јескинчилӱ немениҥ агаруланган јерде турганын кӧрзӧгӧр (кычырган кижи билип алзын)»,— деп јат.28 Бу сӧс Даниил јарлыкчыны билип алыгар деп айтканы чилеп.
GSAM 29.4Кайракан судур сӧсти билип болбос деген сӧстиҥ тӧгӱнин бу сӧстӧрлӧ ачып кӧргӧзӧт: «Бӱдӱн кӧрӱлте слерге јабылган бичиктиҥ сӧстӧри чилеп болор: оны ӱредӱлӱ кижиге берип, “Бичикти кычыр, суранып турум”,— дезе, ол: “Кычырып болбозым, бичик јабылган”,— дер; бичикти ӱредӱзи јок кижиге берип, “Бичикти кычыр, суранып турум”,— дезе, ол: “Мен ӱредӱзи јок”,— дер. Анайдарда Кайракан айдыган: “Бу улус оозыла Меге јуутайт, эрдинен Мени алкайт, је јӱрегин Менен ыраак туткан; олордыҥ Менен коркуузы кижиниҥ јакылтазыла ӱреткен эди. Учын, мына, Мен бу улуска кайкалду иш, кайкалду иш ле кайкал этерим: олордыҥ акылдууларыныҥ акылы јоголор, сӧсти билерлериниҥ билими јашырынар”»,— деген.29 Бу јерде јарлыкчы айткан улус судур сӧстиҥ бек сӧзин тудуп јӱргӧн болзо, Кудайдыҥ мыйзамынан тайып кетпес эди, Оныҥ јакылталарыныҥ ордына кижиниҥ јакылталарын койбос эди.
GSAM 30Судур сӧс кижиниҥ бойыныҥ јоруузы эмес
GSAM 30.1Кӧп кижи судур сӧсти билип болбой турганы, анда тереҥ, јашырын, кайкалду утка бар учун эмес. Элчи Петр ол керегинде мындый деген: «Озолодо мыны билигер: Бичиктиҥ бир де судур сӧзи кижиниҥ бойыныҥ јоруузы эмес. Судур сӧс озо-озо кижиниҥ санаазыла келген эмес; Кудайдыҥ агарулары Агару Тынныҥ башкарыжыла айдып турган»,— деген.30 Бу сӧстӧр судур сӧсти билип аларга керек неме — јарлыкчылар аркалу айдып турган Тынды кабыл алары экенин ачык кӧргӧзӧт. Бу Тын, оны издеп јӱргендердиҥ барызына убада кылынган Тын керегинде мындый бижилген: «Ол слерди бастыра чындыкка баштап апарар».31
GSAM 30Судур сӧстиҥ бӱткени
GSAM 30.2Судур сӧсти шинжип ӱренерде, эмди де санада тудар керек немелер бар: адашпас Кудай судур сӧстиҥ бичӱӱчизи, ле озолодо айдылганы бӱдер ӧйи келгенде, озолодо айдылган неме чокым болор. Јана, Кайракан кижиниҥ не эдерин озолодо кӧрӱп билер кӱчтӱ болгондуктан, бир неме качан болорын ӧйин айдар; ол ӧй келгенде, судур сӧстиҥ чын бӱткени кӧрӱнер. Ӧскӧ сӧзлӧ, чын бӱдер ӧйгӧ тӧгӱн бӱткени болоры болбос. Бу бек сӧскӧ тӧзӧп айдар болзобыс: Кайраканныҥ јары чындыгын јерге берер ӧйи келген сайын, ол јар чокым кӧрӱнер.
GSAM 30.3Бир ӧйдӧ бичӱӱчи судур сӧстиҥ бӱткени керегинде ӱредӱ айдып турганда, анда турган Кудайга бӱдӱми јок кижи јууктап келип, айдыган: «Судур сӧсти јоруп турган слерди алкап, сӱрекей ырысту улус деп айдар керек. Тарыхты ӱренерде, судур сӧскӧ чокым келер немени тӱрген таап турар эдигер». Бис каруузына: «Ол судур сӧскӧ чокым келет, ненин учун дезе сӧс анайда келишсин деп айтылган. Бир јуп меелей садып аларга меелей садатан дӧкӧнгӧ барзаҥар, колыгарга чокым келер меелейлер табылар деп сакыбас па эдигер?»— дедибис. Ол: «Чокым табар эдим, ненин учун дезе олар колго чокым келзин деп эдилген»,— деди. Бичӱӱчи айдыган: «Анайып, кижилер не эдерин озолодо билген Кудай олор керегинде озолодо айдып койгон. Ол кижилер иш јайымына чыгып, Кудай айтканын чокым эдерде, чын тарыхчы олордыҥ эдерин бижип алат; озолодо айткан сӧзиле кожо салгаштырза, олор чокым келет».
GSAM 31Караҥгыда јарык болгон судур сӧс
GSAM 31.1Элчи Петр судур сӧскӧ караҥгы јерде јанып турган јарык чилеп кулак салып тудар керек деген. Судур сӧстиҥ шамы јок болзо, келер ӧй тӱп-караҥгы болор эди. Јарыктыҥ кереги — караҥгыны тарадар, караҥгы јерде јӱргенде јолды кӧргӱзер, јолды јарык кӧргӱзӱп, јӱрӱӱчиге алтам сайын јолды кӧрӱп, талдап аларга арга берер. Псаломчы айдыган: «Сӧзӱҥ буттарыма јарыткыш, јолыма јарык».32 Акылду кижи айдыган: «Јӧп кижиниҥ јолы — јанып турган јарыктай, бӱткен кӱнге јетире улам-улам јарык болор».33 Анайда, ӧйдиҥ агызыла тӱжерде, Кудайдыҥ сӧзи, аҥылап судур сӧстиҥ бӱткени аркалу, улам ла ачылып, улам ла ачык болор; Бичик ӱренӱӱчиге ол ӧлбӧс јарыкка, ӧлбӧс кӱнге алып барар јолдо чокым турганын улам ла ачык кӧргӱзер.
GSAM 31Эденнен учына јетире ӱч улу окуја
GSAM 31.2Бичиктиҥ јарыгында Кайраканныҥ улусы Эденнен учына јетире барган јолын санаарда, ӱч окуја ӧзӧкчӧ кӧрӱнӧт. Биринчи — Христостыҥ баштапкы катап келери, кижи эди-канына киргени, Эммануилдиҥ келгени, Кудайдыҥ кижи эди-каныла кӧрӱнгени; экинчизи — Караҥгы Ӧйлӧрдиҥ (Кайраканныҥ сӧзи јӧнӧкӧй улустаҥ кӧп сабазында јажырылган, 1260 јылга созулган кыйын-шыралу ӧйдиҥ) кийнинде болгон улу Реформация, серкпениҥ ээн јердеги айалгазынаҥ чыкканы ле Бичикти бары кычыртып, Оныҥ санаазын билип алзын деп элге койгону; ӱчинчизи — дӱнӱјениҥ башталган ӧйинен бери бар агарулу јарлыкчылардыҥ оозыла айтылган ончо немени ойто јаҥыртар ӧйлӧрди экелерге Кайраканныҥ Экинчи катап келери, «ӧйлӧрдиҥ уруш-талашын», кинчек ле јӧптиҥ уруш-талашын бӱдӱрӱп, бары ӧйлӧр умтылган мактулу ӧйди экелери.
GSAM 32Судур сӧс учына јетире јол темдектер берет
GSAM 32.1Алтамдарысты баштап, караҥгы ичинде биске чын јолды кӧргӱзӱп турган јарык чилеп, судур сӧстиҥ бек сӧзине кулак салып тудуп јӱрзӧбӧс, ӧйдиҥ агызыла Экинчи катап келериге јетире барган јол судур сӧсте ачык темдектелгенин табарыс. Анай болгон соҥ, судур сӧстиҥ јарыгын јуук тудуп јӱргендер улу кӱн јууктап калганын кӧргӱзер белгилерди ле темдектерди таанып кана койбой, Кайраканныҥ иши токтобой, Кайракан келерде амыр-энчӱде уткып алзын деп улус белетеп турган чындык јарлар аркалу улам алга јӱргенин де тааныр.
GSAM 32.2Бичикте Кайраканныҥ кӱни кӧп улуска «тӱнде келген уурчы» чилеп келер деп айдылган.34 Ле Кайраканныҥ сӧзине тӧзӧп турган кижилер керегинде мындый айтат: «Карындаштар, слер караҥгыда тӱӱл, ол кӱн слерди уурчы чилеп тутпазын. Слер бары јарыктыҥ балдары ла кӱнниҥ балдарыгар».35
GSAM 32Кайраканныҥ баштап бергенин санаар
GSAM 32.3Экинчи катап келерин сакыыр кыймыгуда Кайраканныҥ баштап бергенин санаарда, Кудай качан да бойыныҥ улузына кӧргӱскен килемјизин ле кӱчин олор санап јӱрзин деп кӱӱнзегенин ајарар керек. Израиль Кудайдан тайып кеткениниҥ учынын айдарда, псаломчы мындый деген: «Олор олордыҥ Кудайын, Куткараачызын, Мысырда улу немелерди эдерин, Хамныҥ јерине кайкалду иштерди, Кызыл-Теҥис јанында коркышту немелерди эдерин унуткан».36 Израиль Кайраканныҥ олорго баштап бергенин санаарына јакшы болгон болзо, биске де санаары јакшы эмес пе? Псаломчы кайкагылап јана мындый деген: «Јӱрегим, Кайраканды алка, Оныҥ бар јакшылыгын унутпа».37
GSAM 33.1Бар ӧйлӧрдо Кайраканныҥ учурлу чындыктары бар болгон; ол чындыктар Оныҥ јардамыла улус кинчектиҥ кулдыгынан чыксын, теҥериниҥ Канаанына кирерге белен болзын деп берилген. Бу чындыктарды јарлаган кижилерле Кайракан канайып иштенгенин санаары пайда берип јат.
GSAM 33Кичинек арга-амалдан улу немелер — Д’Обиньениҥ керелеши
GSAM 33.2Д’Обинье Реформацияныҥ тарыхында мындый айдат: «Ӧйлӧрдиҥ ӧйлӧринде ӧз ишин белетеп турган Кудай ӧйи келгенде, оны эҥ алсыз арга-амалдарла бӱдӱрет. Кичинек арга-амалдан улу бӱткени эдери — Кудайдыҥ јаҥы. Табийгатта бары јерде јӱрген бу јаҥ тарыхта да бар».38
GSAM 33.3Озо ӧйдӧ Кудай бойына бӧлӱп алган улус болзын, ӧзине бӧлӱк калык этсин деп тӧзӧгӧн ӧйдӧ, Кудай калыктаардыҥ ортозында јӱрген бир кижи — Халдейлердиҥ Уринде турган Авраамды — чакырган. Онон кӧп тукум чыккан; олор калыктыҥ абрајына кӧдӱрилгенде, теҥериниҥ Кудайы мындый деген: «Кайракан слердиҥ санагар кӧп болгон учун слерди сӱӱп алган эмес, слерди талдаган эмес; слер бары калыктардыҥ эҥ азы болгон».39
GSAM 33.4Јана, Кудай Мысырда кул болгон улусын чыгарарда, олордыҥ башчызына бӧбӧк кезинде эне-ӱйинде ӱч ай јашырылган, оноҥ камыштан эдилген, чайырла шыбалган јӧнӧкӧй, јакшы јазалбаган сандыкка салынган ла Нил суудыҥ колына берилген кижини талдаган. Бу Моисей ӧсӧрине јеткенде, Кудайдыҥ улусыла кожо кинчек кӧрӱп јӱрер јӧн јолды, «ӧткӱн ӧйдиҥ кинчектиҥ сӱӱнчизинен» артык кӧргӧн.40
GSAM 34Гедеонныҥ јеҥӱзи
GSAM 34.1Оноҥ Кайракан Израилди Мидиян ла Амалик улусынан куткарарда, олор јерине «чегирткелер чилеп кӧп» болып кирип, јердиҥ ӧскӱмдерин јоголтып, «Израильге курсак та, кой да, ӧгӱс те, эшек те арттырбай» турганда, Кайракан Гедеонго ангел ийген. Јоаштыҥ бу уулы бир эмеш буудайды сабап, оны ӧштӱлеринеҥ јажырып турар ла арга јок болгон. Ангел ого Израилди куткарарын билдиргенде, Гедеон кайкап сураган: «Израилди неле куткарар эдим? Мына, мениҥ угым Манассияда кедей, мен ада-энемниҥ ӱйинде эҥ кичӱзи».41 Бу јӧн, кедей кижи ӱч јӱс кижизиле кожо јӧнӧкӧй јарыткыштары ла кӱптери бар чыгып (кижиниҥ кыска сагыжына бу иш акылсыз неме чилеп кӧрӱнер эди), Кудайды кӱч эдип, улу јеҥӱ алган. Куткарыларынан озо Гедеон Амос јарлыкчы чилеп: «Јакыпты кем тургузар? Ол кичинек»,— деп сыгтап айдар эди.42
GSAM 34Ӧлӧҥ салгыштагы бӧбӧк
GSAM 34.2Кайракан белгилеген ӧй келгенде, кижилердиҥ Куткараачызы тӧрӧлгӧн, койчылар Оны ӧлӧҥ салгышта јатканын тапкан. Оныҥ јердеги туугандары јӧн, је сыйлу иштерле јӱрген. Оныҥ јердеги кедейлигин Куткараачы мындый сӧслӧ айткан: «Тӱлкӱниҥ ичегени бар, теҥериниҥ куштарыныҥ уязы бар; Кижи Уулына дезе баш јӧлӧӧр јер јок».43 Ол элчилерин «тӧмӧн катмардан, је эҥ јаман эмес, орто катмардыҥ деҥээлине јетпегендерден талдаган. Анайда бары неме бу иш кижиниҥ эмес, Кудайдыҥ иши экенин дӱнӱјеге кӧргӱзерге јайалган».
GSAM 35Кӧп акылдуулар чакырылбаган
GSAM 35.1Павел озо серкпениҥ ӧйлӧриндеги иш керегинде мындый деген: «Кудайдыҥ акылсыз немези кижилердиҥ акылынан артык, Кудайдыҥ алсыздыгы кижилердиҥ кӱӱзинен артык. Карындаштар, слердиҥ чакырылганыгарды кӧрӧрӧгӧр: эди-канына тӧзӧп акылдуулардыҥ кӧбӱзи, кӱчтӱлӱрдиҥ кӧбӱзи, абрајлууларыныҥ кӧбӱзи чакырылбаган; је Кудай дӱнӱјениҥ акылсыз немелерин акылдууларды уятка салзын деп талдаган, Кудай дӱнӱјениҥ алсыз немелерин кӱчтӱ немелерди уятка салзын деп талдаган; дӱнӱјениҥ тӧмӧн немелерин, кӧрӱп јаман кӧргӧн немелерин Кудай талдаган, оо, бар немелерди јок эдерге јок немелерди де талдаган. Кудайдыҥ алдына бир де эди-кан мактанбасын».44
GSAM 35Реформацияда јӧн кижилер
GSAM 35.2Он алтынчы чактыҥ улу Реформаторлорында бу јӧн јаҥы кӧрӱнӱп јат. Тарыхчы мындый айдат: «Реформатор Цвингли Альптиҥ койчыларыныҥ алачыгынан чыккан; Реформацияныҥ теологы Меланхтон темирчи дӧкӧнӧнӧн чыккан; Лютер дезе кедей кен казуучыныҥ алачыгынан чыккан». Лютер бойы керегинде мындый деген: «Менин ада-энем эҥ кедей болгон. Адам кедей отун кесӱчи болгон (кийнинде кен казуучу болды), энем бала-барканы ӧскӱрерге арга табарын деп, јыгачты кӧбӱзинде арказына кӧтӧргӧн. Олор бис учун эҥ кату ишти кӧргӧн».
GSAM 35.3Элчи Јакып Кайраканныҥ ишине кижилерди чакырары керегинде мындый айдат: «Угугар, сӱӱген карындаштарым, Кудай бу дӱнӱјениҥ кедейлерин бӱдӱмгӧ бай, Оны сӱӱгендерге убада кылган Каандыктыҥ мураскерлери болзын деп талдаган эмес пе?»45
GSAM 35Эрте Методисттер
GSAM 35.4Реформаторлордыҥ алга јӱрген јолын, Методизмниҥ баштапкы ӧйлӧрине јетире кӧрӧрӧбӧс, ол ӧйлӧрдо эркин јардам керегиндеги ӱредӱни кӱӱн-кайралла јарлаганын, Кудайдыҥ кӱӱзи коштоп турганын кӧрӧрис. Ол ӱредӱни улуска чын јарлап, Христостыҥ јумшак сӱӱӱзиле кӧргӱзӱп, тирӱ бӱдӱмлӧ тудуп алганда, бӱдӱмдӱлер ӧткӧн кинчектердиҥ кечирӱӱзин кана албай, олорды агару эдер ле агарулу јӱрӱм јӱрерге болужар кӱч алган. Методизмниҥ башталыжы јӧн болгон, серкпе јалчылары ла јӧнӧкӧй улусныҥ бӱдӱми ле бек тударына тӧзӧп алкыш алган.
GSAM 36.1Экинчи катап келерин сакыыр кыймыгула јӱрген окуја ла кӧргӧн немелерди шинжип, Кайраканныҥ кижини арга эдип иштеткен бар ишинде чилеп, бу кыймыгуныҥ башталыжы кедей ле билди јок улус ортозында болгон деп табарыс. Ле бу учын бу улу иштиҥ тӧзӧги болгон керектерди чокым шинжибей туруп, оны јаман деп кем де ашыгып чечпезин; ондый болзо, Кайракан сураган улусныҥ салымына тӱжӱп каларыс: «Кичинек немелердиҥ кӱнин кем кӧрӱп јаман санады?»46
GSAM 36Экктиҥ Лютерге каруузы
GSAM 36.2Ӱредӱниҥ бир кереги јӧп эмезе јӧп эмес экенин, оны тудуп алган улус кӧп эмезе азына кӧрӧ чечерге јакын кижилерге пайдазы учун, Лютер ле Экктиҥ талаш-тартыжынан бир бӧлӱгин келтирерибис. Лютер Бичикке тӧзӧп, кижиниҥ сӧзин Кудайдыҥ сӧзинен бийик койор укулу јок деп талашканда, Экк мыскылду сӧслӧ каруу берген: «Мынчалык кӧп улу атту серкпе адаларына јаҥыс бойы удура туруп, эҥ бийик папалардан, јыйындардан, докторлордон, ӱниверситеттерден артык билер деп айдып турган Сыйлу Доктордыҥ јобош ло јӧнӧкӧй кӱӱнине кайкап турум! ... Улу сыйлу Аба келгенче, Кудай чындыкты мынчалык кӧп агарулардаҥ ла мучениктерден јашырган болзо, чокым ла кайкалду неме болор эди».
GSAM 36.3Бу карууга Цвинглиниҥ Цюрихте Јон Фаберге берген каруузыла удура каруу берерге болор: Фабер «он эки јӱс јыл тудулган эски јаҥдар ташталып, Христиан улус он тӧрт јӱс јыл адашкан деп чокым чыгарган ӧйгӧ» кайкаган. Цвингли тӱрген каруу берип: «Ката бӱдӱми он тӧрт јӱс јыл тудулган учун, ол ката болбой калбайт; Кудайга табынарда, эски јаҥныҥ тӧзӧлгӧзи эмезе оны јарадар сӧс агарулу Бичикте табылбаса, ол јаҥныҥ эскизи неме эмес»,— деген.47
GSAM 37Кайраканныҥ сӧзи ле кижиниҥ акылы
GSAM 37.1«Чындык не?» деген суракты Кайраканныҥ сӧзиле чечпей, кижилердиҥ санаазына тӧзӧрдиҥ коркынычын Осия јарлыкчы мындый сӧслӧ ачык кӧргӧзӧт: «Слер јамандыкты айдаган, јаман ишти оргон; јалганныҥ јемижин јеген; кӱчтӱ кижилердиҥ кӧбӱзине, ӧз јолыгарга тӧзӧгӧн учун».48 Кижиниҥ јӱрегиниҥ кижиге тӧзӧри бар ӧйлӧрдо болгон; ле Кайракан «туруп, јерди коркышту силкир» ӧйгӧ јууктап барганда, Исаия јарлыкчы мындый ӱреткен: «Кижиге тӧзӧрди токтот, оныҥ мурдындагы деми; оны неге санар керек?»49
GSAM 37.2Бичикте бу јердеги коркынычыбыстыҥ керегинде анайда эскерткен соҥ, Экинчи катап келерин сакыыр кыймыгу баштапкызы кедей болгону учун, эмезе дӱнӱјениҥ кӧзинде улу аталган кижилер бу ишти тудуп албаганы учун, оны јаман деп чечерге ашыкпагар. Оныҥ ордына, оныҥ керектерин ончозы чокым ӧлчӧп кӧрзин. Чындыктыҥ баазын кемјип болбос; оныҥ јанында кижилердиҥ јӧнӧкӧй санаалары баазы јок кебек чилеп.
Notes
- 2 Тимофей 1:9 ↩
- (David H. Montgomery, The Leading Facts of American History) ↩
- Еврейлер 6:19. ↩
- 1 Солуняндар 2:19. ↩
- Ажылдар 24:14, 15. ↩
- Ажылдар 26:6-8. ↩
- Ажылдар 28:20. ↩
- Тит 2:11-13. ↩
- 1 Петр 1:3-7. ↩
- Исаия 45:18. ↩
- Псалом 115:16. ↩
- Екклесиаст 7:29. ↩
- Второзаконие 32:8. ↩
- Ажылдар 17:26-28. ↩
- Исаия 60:21. ↩
- Исаия 33:24. ↩
- Псалом 37:11. ↩
- 2 Петр 1:16-19. ↩
- Матфей 16:28. ↩
- Лука 9:27. ↩
- 1 Коринф 15:51, 52. ↩
- Иоанн 13:19. ↩
- Исаия 46:9, 10. ↩
- Исаия 48:3-7. ↩
- Аян 22:10 ↩
- Аян 1:3 ↩
- Второзаконие 29:29 ↩
- Матфей 24:15 ↩
- Исаия 29:11-14 ↩
- 2 Петр 1:20, 21 ↩
- Јон 16:13 ↩
- Псалом 119:105 ↩
- Накыл сӧстӧр 4:18 ↩
- 1 Солуныктар 5:2; 2 Петр 3:10 ↩
- 1 Солуныктар 5:4, 5 ↩
- Псалом 106:21, 22 ↩
- Псалом 103:2 ↩
- Реформацияныҥ тарыхы, 2-кы бичик, 1-кы бажалык, 1-кы параграф ↩
- Второзаконие 7:7 ↩
- Еврейлер 11:25 ↩
- Судьялар 6:4, 5, 15 ↩
- Амос 7:2 ↩
- Матфей 8:20 ↩
- 1 Коринфтер 1:25-29 ↩
- Јакып 2:5 ↩
- Закария 4:10 ↩
- Уайлиниҥ Протестантизм тарыхы, 12-кы бажалык, 16, 17-кы параграф; Кассель баспазы, 458-чи бет ↩
- Осия 10:13 ↩
- Исаия 2:22 ↩