6-чы бажалык — Јар ла оны јарлаачылар
GSAM 108.1«Кӧрӱлтени бичи, оны кычырып алган кижи јӱгӱрип барар эдип, такталарга јарт бичи. Нениҥ учун дезе кӧрӱлте токтоткон ӧйгӧ берилген, учында ол айдылып, тӧгӱн болбос. Ол саадаза да, оны сакы: ол кыйалта јок келер, ороойтобос.»1
GSAM 108.2«Мен теҥериниҥ ортозында учуп бараткан ӧскӧ ангелди кӧрдим. Ол јер ӱстинде јуртаган улуска, кажы ла калыкка, сӧӧккӧ, тилге ле јонго јарлаар мӧҥкӱ Сӱӱнчилӱ Јарлу болуп, јаан ӱнле айткан: Кудайдаҥ коркыгар, Оны алкагар, нениҥ учун дезе Оныҥ јаргызыныҥ саады келди. Теҥерини, јерди, теҥисти ле суулардыҥ баштарын бӱтӱргенге мӱргӱгер.»2
GSAM 108.3Экинчи катап келери керегинде јарлаган улус Аввакум судурчы айткан бу «кӧрӱлте» ле оныҥ «токтоткон» ӧйи Даниилдиҥ ле Ачылтаны бичигенниҥ судур сӧстӧриндеги кӧрӱлтелерди кожот деп айдышкан. Бу кӧрӱлтелерди бойлорыныҥ Судур сӧстӧрдиҥ схемаларында андый јарт кӧргӱзип бергилеерде, јарталгазын кычырып алган кижи чындап та «јӱгӱрип», бу билер немелерди ӧскӧ улуска јетирип болор эди.
GSAM 108Чокым јар
GSAM 108.4Адвентист улустыҥ јарлаганы Павелдиҥ Феликстиҥ алдында «чындык, бойын тудунары ла келер јаргы» керегинде айткан сӧстӧри ле болгон эмес. Ол Мартин Лютердиҥ Библияны кӧчӱрип божотконын кийнинде, ӧлӧринеҥ удабай озо айткан деп берилген сӧстӧри де болгон эмес: «Јаргы ыраак эмес деп бӱдӱп турам; эйе, Кайракан Бойы база ӱч јӱс јылдаҥ узак јок болбос». Ол Јон Уэслиниҥ «муҥ јылдык ӧй јӱс јыл кирезиндеҥ башталар болор деп санангам» деген сӧзи де болгон эмес. Адвентисттер Ачылта 14:6, 7-де кӧргӱзилген «Оныҥ јаргызыныҥ саады келди» деп јарды ла Ачылта 10:6-дагы «Ӧй база болбос» деп кыйгыны јарлап турубыс деп айдышкан. Андый судур сӧс «келер», «ӱч јӱс јылдаҥ келер» эмезе «јӱс јылдаҥ келер» керекти јарлаганыла бӱдӱп болбос эди; ол чокым ӧйдӧ «келди» дегенди айдар учурлу. Ӧрӧдӧги судур сӧстӧр кандый чокымдык некеген болзо, Адвентист улус бастыра телекейге тап андый чокым јарды јарлагандар.
GSAM 109Христос келер тужындагы јаргы
GSAM 109.1Бу Јар баштап јарлалган тушта кажы ла христиан серкпе јаргы Христос Экинчи катап келеринде болор деп бодогон. Оныҥ учун андый айалгада бу кӧрӱмди тудунган улус јаргыныҥ саады келгени керегинде Јарды јарлаза, Христос Экинчи катап келери керегинде кыйалта јок јарлаар эди. Чындап та, Јарга кӱч берген ле улусты эҥ кӱчтӱ кӧдӱрген неме чокым ӧйди јарлаары болгон. Баштап олор телекейдиҥ учы 1843 «еврей јылдыҥ» бир ӧйиндӧ келер, бу ӧй 1843 јылдыҥ 21 мартынаҥ 1844 јылдыҥ 21 мартына јетире деп айдышкан. Бу ӧй ӧткӧн соҥында судур сӧстӧрдӧги ӧйлӧрдиҥ божоорына чокым кӱн токтоткон деп, 1844 јылдагы «Тӱн аразындагы кыйгы» деп газеттеҥ билерис. Ол еврейлердиҥ јетинчи айыныҥ онынчы кӱни болгон, бистиҥ тооло 1844 јылдыҥ 22 октябри эди.
GSAM 1092300 кӱнди тоолооры
GSAM 109.2Ӧйди — 1843 јылды — токтодорыныҥ тӧзӧлгӧзи Даниилдиҥ 8-чи бажалыгындагы эки муҥ ӱч јӱс кӱн болгон. Бу «кӱндер» каандыктарды кӧргӱзерге аҥдар алынган судур сӧстӧрлӧ колбулу болгон учун, «кӱндер» де јылдардыҥ темдеги болуп тузаланар учурлу деп айдышкан. Бу Кайраканныҥ темдектӱ ӧйди Тоолор 14:34-те ле Иезекииль 4:5, 6-да јартаганына келижетен. Даниилдиҥ 9-чы бажалыгындагы јетен неделе — 490 кӱн — эки муҥ ӱч јӱс кӱнниҥ баштапкы бӧлӱги болор, эки ӧй теҥ башталган деп айдышкан. Даниилдиҥ 9-чы бажалыгында јетен неделениҥ башталганыныҥ темдеги болгон керек «Иерусалимди катап тӱзедип тудар јакылтаныҥ чыкканы» болгон. Ездраныҥ 7-чи бажалыгында бичилгениле болзо, бу јакылта Артаксеркс Лонгиманныҥ каандаганыныҥ јетинчи јылында, Христостоҥ озогы 457 јылда чыккан.
GSAM 110.1Бу јетен неделениҥ чын башталган ӧйи болгонын мындый керек кӧргӱскен: Христостоҥ озогы 457 јылдаҥ тоолозо, тап алтан тогус неделе — 483 јыл — ӧткӧн соҥында, бистиҥ эраныҥ 27 јылында, Иоанн Христосты крестеген, Ол Бойыныҥ ижин баштап, «Ӧй толды» деп айткан.3 оноҥ до ары. Христос бистиҥ эраныҥ 27 јылында ижин баштаганы, ол ӧйдӧҥ ӱч јарым јыл ӧткӧн соҥында, «[јетенинчи] неделениҥ аразында [ортозында]» креске кадатканы, еврейлердиҥ ортозындагы аҥылу иш бистиҥ эраныҥ 34 јылында божогоны ла јаан удабай ӧскӧ калыктарга апостол болгон Савл Христоско бӱдӱп баштаганы — бу ончозы јетен неделе тап ол ӧйдӧ божогонын, оноҥ улам олор Христостоҥ озогы 457 јылда башталганын кӧргӱскен. Олор мынайып тоологондор: 2300-теҥ 457-ни айрыза, 1843 артар. 457 јыл Христостоҥ озо болгон учун, 2300 кӱнниҥ учы 1843 јылдыҥ учына јетирет.
GSAM 110Удургашкан улустыҥ мойногондоры
GSAM 110.2«Чындыкка удургашкан улус чындыкты јӧптӧп мойногондоры эҥ бийик керечи болуп јат» деп, чын айдылган. Экинчи катап келери керегиндеги Јарга удургашкан улустыҥ кемизи де Кайраканныҥ улузыныҥ Шиҥжӱлӱ јаргызы Христос келеринеҥ озо болор керек деп айтпаган; бу сурак керегинде олор Адвентисттерле бир аай санангандар. Бу айткан сӧстӧргӧ керечи эдип, ады јарлу эки удургашчыдан сӧстӧр келтирерис.
GSAM 110.3Н. Колвер 1842 јылда Бостондогы Марлборо оромдогу мӱргӱӱл ӱйде Адвентисттерге удур јарлыктап, мынайда айткан:—
GSAM 111.1«Бу кӱндер јылдар болзо, телекей 1843 јылда божоор; мыны кажы ла школчы уул кӧрӱп алар. Нениҥ учун дезе 490 Христостыҥ ӧлгӧниле божогон болзо, 2300 кӱн 1843 јылда божоор эди. Ӧскӧ бир керек болор учурлу деп кӧргӱзип болбозо, телекей божоор учурлу, је мыны канайып кӧргӱзип болгонын мен кӧрбӧй турам».
GSAM 111.2Ол ло ӧй кирезинде профессор Стюарт мынайда айткан:
GSAM 111.2«Англияда ла Америкада јартаачылардыҥ эҥ кӧп сабазы кӧп јылдар туркунына Даниилде ле Ачылтада темдектелген кӱндерди јылдарды кӧргӱзер сӱрлер, эмезе темдектер деп оҥдоп келгени — кайкамчылу чын керек. Бу текши таркаган, дээрлик ончозына таркаган деп те айдар эдим, јаҥныҥ кайдаҥ башталганын табары маҥа кӱч болгон».
GSAM 111Профессор Буштыҥ керелегени
GSAM 111.3Профессор Буш айткан: «Кем Миллерге ӧйди тоологон кӧрӱми учун табарза, оныҥ эҥ кӱчтӱ јерине табарат. Оныҥ ӧйи чын; је ол болотон керекти јастаҥкай оҥдогон». Буш Христос келеринеҥ озо бастыра телекей Ого бӱдӱп баштаар деп бӱдетен. Оныҥ ӱредӱзи аайынча, муҥ јылдык ӧй 1844 јылда башталар эди.
GSAM 111.4Экинчи катап келерине бӱдетен јалчылар ачык јарлыктоолорында телекейдиҥ тӱӱкизи јӱзӱн-башка калыктардыҥ тап Даниилдиҥ 2-чи бажалыгындагы кӧрӱк кӧргӱскен айалгада болгонын кӧргӱзет деп ӱредетендер. Ол тушта таш кӧрӱктиҥ буттарына согор, теҥериниҥ Кудайы дезе Бойыныҥ каандыгын тӧзӧӧр учурлу болгон. 7-чи бажалыкта дезе «бастыра теҥериниҥ алдында болгон каандык ла јаҥ ла каандыктыҥ улузы Эҥ Бийик Кудайдыҥ агару улузына берилер» деп айдылган. Олор база јаратылыштагы, улусты башкаруудагы ла јӱрӱм кылыгындагы билдилерге ајару эдетендер: олор тап Кайракан кӧрӱнер алдында кӧрӱнер деп Агару Бичикте озолой айдылган билдилер болгон.
GSAM 111Теҥеридеги кайкалдар
GSAM 111.5Кайракан Иоиль судурчы ажыра мынайда айдат: «Мен теҥериде ле јерде кайкалдар кӧргӱзерим: кан, от ло тӱтӱнниҥ баганаларын. Кайраканныҥ улу ла коркышту кӱни келеринеҥ озо кӱн караҥуйга, ай дезе канга кубулар.»4 Адвентисттер калганчы чактардагы тӱндӱк јаркыны (элбек тузаланган ады — тӱндӱк јарыгы) судурчыныҥ айтканын бӱдӱрер «от ло тӱтӱнниҥ баганалары» деп бӱдӱп, андый ӱредӱ беретендер. Тӱӱкидеҥ алып болор эҥ јакшы билер немелерле болзо (керечи эдип «Эдинбургтыҥ энциклопедиязын» кӧргӱзедис), ол бу ӧйдӧҥ озо сӱреен ас катап кӧрӱнген.
GSAM 112.1Анайып, Кайраканныҥ тӱрген келери керегинде Јар јердиҥ эҥ ыраак јерлерине једип турган тушта, теҥериде билдилер кӧрӱнген. Олор чындыктыҥ кӱчин тыҥыдып, улустыҥ ајарузын тарткан.
GSAM 112.21837 јылдыҥ 25 январында оттый тӱндӱк јаркыны сӱреен улу јараш болуп кӧрӱнген. Ол кӧп улустыҥ санаазын Кайраканныҥ улу кӱниниҥ алдында не болорын Иоиль судурчыныҥ озолой айтканына кӧнӱ башкаргандый болгон. Бу кӧрӱнтишти ээчий јартаганы 1839 јылдыҥ 22 октябриндеги «Нью-Йорктыҥ садыш јарлары» деп газеттеҥ алынган. Ол бу бичиктиҥ авторы Нью-Йорк штаттагы Онтарио аймактыҥ Виктор деген јеринде бойы кӧргӧн кӧрӱнтишке толо келижет.
GSAM 1121837 јылдагы оттый тӱндӱк јаркыны
GSAM 112.3«Кычыраачыларыбыс керексибей эске алынар: 1837 јылдыҥ 25 январында эҥирде ороонныҥ јӱзӱн-башка јерлеринде бу ла кӧрӱнтиш [тӱндӱк јаркыны керегинде айдылат] кайкамчылу болуп кӧрӱнген. Јер карла јабылган јерлерде ол качан да болбогондый улу ла „коркышту“ болгон. Тууга јуук бир јерде мыны кӧргӧн улус ол „туудаҥ тӧмӧн тоголонгон оттыҥ толкуларындый“ болгон деп биске айдышкан. Билгенис аайынча, кӧп јерлерде јерди јапкан кар канла колышкан оттый кӧрӱнген, ӧрӧдӧ дезе (апостолдыҥ айтканыла) „теҥери ӧртӧнип“, калганчы кӱн керегинде судур сӧстӧрдӧ јарталганына андый тӱҥей болгонынаҥ, кӧп улус кайкашкан. Мыны кӧргӧн балдар коркуп, јаргы келип турган болбойсын деп сурагандар; тындулар да ачык кӧрӱнер коркушту тытырашкандар».
GSAM 113.1Иоиль судурчыныҥ бу билдизи Америкада ла кӧрӱнген эмес. Кайраканныҥ келери керегинде ӱредӱ Улу Британияда элбек билинип баштаган тушта, ол ороонныҥ теҥеризинде де бу ла билди кӧрӱнген. «Нью-Йорктыҥ садыш јарлары» деп газет 1839 јылдыҥ 22 октябринде ол ороондо 3 сентябрьдиҥ тӱнинде кӧрӱнген кайкамчылу кӧрӱнтиш керегинде Лондонныҥ газеттеринеҥ мынайып келтирген:—
GSAM 1131839 јылдагы тӱндӱк јаркыны
GSAM 113.2«ЛОНДОН, 5 СЕНТЯБРЬ [1839].—Четверг кӱнниҥ тӱнинде саат онноҥ ала кечеги эртенги саат ӱчке јетире теҥериде бу кайкамчылу кӧрӱнтиштердиҥ — тӱшкен јылдыстардыҥ ла тӱндӱк јарыгыныҥ — ӧткӧн кӧп јылдарда кӧрӱлгендердеҥ эҥ улу јаражыныҥ бирӱзи кӧрӱнген. Бу аҥылу кӧрӱнтиштиҥ баштапкы билдизи онго он минут јетпейде кӧрӱнген: теҥериниҥ јарымыныҥ тӱндӱк бӧлӱгинеҥ ачык кӱреҥ-кызыл буу јогору кӧдӱрилгендий болуп, эмештеҥ теҥериниҥ ортозына јетире јайылган. Саат ондо эмезе онноҥ он беш минут ӧткӧндӧ, чыгыштаҥ кӱнбадышка јетире ончозы бир улу јарык јабынчыдый болгон. Оныҥ кӧрӱнтизи сӱреен коркыткан, коркышту ӧрттиҥ јарыгына тап тӱҥей болгон. Јарык тыҥ кубулат эди: бирде тӧмӧн тӱшкендий, оныҥ кийнинде ле сӱреен чокту јогору кӧдӱрилетен. Оныла колышкан тӱтӱнниҥ калыҥ булуттары тоголонып кӧрӱнетен, кажы ла кӧргӧн кижи бу „сӱреен улу ӧрт“ деп бӱдӱп тургандый болгон.
GSAM 113.3«Тӧс каланыҥ улузы сӱреен коркыган; муҥдар тоолу улус коркышту јеткер болгон деп сананган јаар јӱгӱргендер. Бейкер-стрит, Фаррингдон-стрит, Уотлинг-стрит, Уотерлоо-роудтагы ӧрт ӧчӱреечи тӱзӱмдердиҥ арбалары, база Лондонныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиндеги тӱзӱмдердиҥ арбалары — чындап айтса, Лондондогы кажы ла ӧрт ӧчӱреечи арба — аттар чегилип, санаган „јемирилген јерге“ тегин ӧйдӧгӧ кӧрӧ тыҥ эрчимле чапкылаган. Олордыҥ кийнинеҥ кӧлӱк арбалар, атту улус ла улу калыктар баргандар. Јастырганын билеринеҥ озо, кезик ӧрт ӧчӱреечи арбалар Хайгейтке ле Холлоуэйге [тӧрт миль кире] јеткендер. Бу кӧрӱнтиштер эки сааттаҥ ажыра турган, таҥга јуук дезе сӱреен улу јараш боло берген.
GSAM 114.1«Тӱнги саат экиде бу кӧрӱнтиш сӧслӧ јартаарга сӱреен кӱч, эҥ ле јараш кӧрӱмдӱ болгон. Бастыра Лондон тӱштегидий јарык болуп, кей сӱреен ару болгон. Айдылган ӧйдӧ теҥериниҥ тӱштӱк јарымы булут јок то болзо, сӱреен караҥуй болгон; тоозы јок јылдыстар дезе јараш јаркынып турган. Теҥериниҥ удур турган јаны аҥылу, је улу јараш башкаланган: ол сӱреен ару, јарыгы тыҥ чокту болгон. Јаркыны башка-башка метеорлор токтобой кӧрӱнген: олор теҥериниҥ ортозында бӱдӱп, јайылып, учында јарылгандый болор эди. Оныҥ кӱчи чагылга ургандый эди. Сан јетпес кичинек јылдыстар јердиҥ кӧрӱнер јагазыныҥ ӱстиле атылып, јер јаар андый тӱрген учкандар, олордыҥ јолын кӧслӧ арай ла ээчип болор эди. Олор до јарылып, бастыра теҥери јарымыныҥ ӱстине караҥуй кӱреҥ-кызыл буу чачкандый кӧрӱнген. Ӧҥдӧри сӱреен јараш болгон.
GSAM 114.2«Саат эки јарымда кӧрӱнтиш караҥуйга кубулган. Караҥуй таркаганда, теҥериниҥ эҥ бажында ла ороонныҥ тӱштӱк бӧлӱгиниҥ ӱстине илинген караҥуйдыҥ кырын айландыра јарык солоҥы кӧрӱнген. Удабай ла оноҥ кӱмӱштӱ јарыктыҥ баганалары чачылган. Олор кайкамчылу ӧзӱп, ол ло тушта бӱткен кӱреҥ-кызыл буула колышкандар. Эҥ бийикке јеткенде, кӧрӱнтиш кандый да санаадаҥ ажыра болгон. Јылдыстар кажы ла јаны јаар атылып учкандар; бу саат тӧрткӧ јетире улалган, оноҥ ончозы ӧчӱп калган».
GSAM 114Кӱндеги аҥылу кӧрӱнтиштер
GSAM 114.3Тирӱ јарлаачылар Кайраканныҥ келери керегинде чындыкты јарлап турган тушта, телекейдиҥ јӱзӱн-башка јерлеринде теҥериде кӧп лӧ башка-башка кайкалдар кӧрӱнген. Бичикте јер ас болгон учун, олордоҥ јӱк ле 1843 јылдыҥ декабринде Англияныҥ Норидж калазында кӱн кандый кӧрӱмдӱ болгонын кӧргӱзер аргалубыс. Ого тӱҥей кӧрӱнтиш 1844 јылдыҥ 9 сентябринде Коннектикут штаттагы Нью-Хейвен калазында болгон. Ол тӱшки ӧйдӧҥ озо ло кийнинде эки сааттаҥ турган, оны муҥдар тоолу улус кӧргӧн.
GSAM 115Кӱнниҥ аҥылу кӧрӱми
GSAM 115.1Ич јанындагы кичинек тегерик кӱнди кӧргӱзет. Ол ачык кызыл-сары ӧҥдӱ болгон. Кӱнди айландыра, оноҥ теҥ эмес ыраакта турган эки тегериктиҥ тыш јаны ол ло ӧҥдӱ кӧрӱнген. Је бу тегериктердиҥ ич јаны тыҥ сары, олордыҥ ичиндеги теҥери дезе караҥуй кӱреҥ ӧҥдӱ кӧрӱнген. Кӱн ажыра ла оныҥ алдыла ӧткӧн ӱч јаан тегерик чокым јарык јаркындый кӧрӱнген.
GSAM 115.2Англияда болгон бу керек керегинде 1844 јылдыҥ 3 январында Лондонноҥ Э. Ллойдтыҥ бичиген самаразында мынайып кычырарыс:—
GSAM 115.3«Нориджтиҥ ле оны айландыра јаткан јерлердиҥ тӧс улузы Англияда качан да кӧрӱлбеген кайкамчылу „кӱндеги билдени“ кӧргӧндӧр. Оны ӧткӧн декабрьде тӱшки саат 12 кирезинде кӧргӧндӧр, ол эки саат турган. Ол јурттаган улусты сӱреен коркыткан. Бу Карындаштар Уинтер, Бёрджесс ле Рутон ол калада бойлорыныҥ миссионер ижин баштаар алдында болгон. Ол чындыкка јол белетегендий болгон, оныҥ учун олордыҥ ижи ондо јакшы бӱткен».
GSAM 116.1Коннектикут штаттагы Нью-Хейвенде болгон кӧрӱнтиш керегинде куучын 1844 јылдыҥ 10 октябриндеги «Тӱн аразындагы кыйгы» деп газетте берилген. Ол 1844 јылдыҥ 10 сентябриндеги «Нью-Хейвенниҥ коруулы» деп газеттеҥ алынган. «Кыйгыдагы» бу куучында редактор мынайып айдат: «Бир де јаратылышты шиҥдеечи бу кӧрӱнтиштиҥ шылтагын бойы јараткандый јартап берип болбогон».
GSAM 116.21844 јылдыҥ 9 сентябринде Коннектикут штаттагы Нью-Хейвенде кӱнле колбулу кӧрӱнген бу кӧрӱнтиш керегинде куучын 1844 јылдыҥ 12 сентябриндеги «Хартфорд јарчызы» деп газетте де кепке чыккан, ондо мынайып айдылат:—
GSAM 116.3«1844 јылдыҥ 9 сентябринде, понедельникте, тӱшки ӧйдӧҥ озо ло кийнинде эки сааттаҥ кӧрӱнген кӱнниҥ айланазындагы тегериктерге бистиҥ каланыҥ улузы текши јаан кӱӱн-санаала ајару эткендий. Олор улуста бу тӱҥей кӧрӱнтиштер ле олордыҥ шылтагы керегинде кӧпти билип аларга оҥдулу кӱӱн кузаткан.
GSAM 116.4«Бу јарык тегерик узак турганыла аҥыланган, аныҥ учун оны ајыктаарга јакшы арга болгон. Тӱшки ӧй кирезинде ол тӧс эки бӱтӱн тегериктеҥ турган. Бирӱзиниҥ тууразы тӧртӧн беш градус кире болгон, оныҥ ортозында кӱн турган; экинчизиниҥ тууразы јетен эки градус кире болгон, оныҥ ортозы теҥериниҥ эҥ бажында турган, айлана чийӱзи дезе кӱн ажыра ӧткӧн. Кичӱ тегерикле кожо узун окту, ортозынаҥ ас кыйышкан эллипс турган. Кӱнге кӧнӱ удур, теҥериниҥ эҥ бажынаҥ тӱндӱк јаар отус алты градуста, јаан тегерикти диаметри ого јуук эмезе тап оныла теҥ эки ӧскӧ тегерик кескен. Кезишкен јеринде јарык так бӱткен: ол ӱч јарык тегериктиҥ јаркыны бириккенинеҥ бӱдери аайынча болгон. Кӱнди айландыра турган тегерик солоҥыныҥ ӧҥдӧрин кӧргӱскен, кӧп катап сӱреен чокту ла јараш болгон. Ӧскӧ тегериктер кӱннеҥ ыраак болгон сайын, ак ла солуҥкай кӧрӱнген. Је ӧскӧ-ӧскӧ ӧйлӧрдӧ чыгышта да, кӱнбадышта да призманыҥ [солоҥыныҥ] ӧҥдӧрӱлӱ кичинек тегерик бӧлӱктер кӧрӱнген.... Андый бир аай бӱдӱш јарык тегериктердиҥ бӱдерин башкарган бир јаҥга камаанду болор учурлу; је ол јаҥныҥ учуры толо ачылбаган.... Кӱнди айландыра турган тегериктиҥ бӱдерин јартаары анча кӱч болбогон, нениҥ учун дезе оныҥ шылтагы солоҥыны бӱтӱретен шылтакка бир кезек тӱҥей. Је айлана чийӱзи кӱнниҥ ортозы ажыра ӧткӧн тегериктиҥ кайдаҥ бӱткенин јартаары кӱчтӱрек болгон».
GSAM 117Судур сӧстӧрдиҥ молјолдорын бӱткӱрип турган кайкалдар
GSAM 117.1Англияда ла Америкада теҥериде кӧрӱнген бу кайкалдарды канайып тузаланганы керегинде Бостондо 1843 јылда чыккан Сильвестер Блисстиҥ «Матфейдиҥ 24-чи бажалыгын јартаганы» деген бичигин кычырып, билип аларыс. Ол ӱстинде айдылган јетирӱлердиҥ бир кезегин келтирип, былай айдат:
GSAM 117.2«Чындыктыҥ Судур сӧстӧринде молјолгон „улу билдилер“ ле „коркышту кӧрӱмдер“ бастыразы бӱткен деп кӧрӱнет; Куткаруучы бойыныҥ келеринеҥ озо болор деп айткан билдилер де бӱтти.
GSAM 117.3«Агачтардыҥ јапрактары чыгары јай келгенин билдиргени чын болгондой, бу билдилер бӱткенинеҥ кийнинде Христос келери јуук, эжиктиҥ алдына келгенин христиандар билип алзын. Бу билип аларга јаҥыс ла уруксат эмес, Куткаруучыбыс аларга билип алзын деп јакылтайт».5
GSAM 117Јарды јарлаачылар
GSAM 117.4Баштап јарлалган Экинчи катап келери керегиндеги јардыҥ тӧс аайларын айтканыбыстыҥ кийнинде, бу улу јарлауда јарлу болгон бир кезек кижилерди атаарга кызыкту болор. Ол ӧйдӧ ӧскӧ ороондордо кыйгыны јарлаган эҥ билимдӱ јарлаачылардыҥ кӧбиниҥ аттарын озо келтиргенбис. Эмди Америкада иштиҥ јӱгӱн Кудай салган, алга баштаган бир кезек кижилерди кӧргӧндӧ, бу кыймыгуда Кудайдыҥ колы чындап бар болгонын база јарт кӧргӱзер.
GSAM 118Уильям Миллер
GSAM 118.1Баштапкызынаҥ Уильям Миллерди эске алалы. Ол Америка Кошмо Штаттарындагы Экинчи катап келерин сакыыр кыймыгуда ондый јарлу кижи болгон, кӧп кижи бу кыймыгуны «миллеризм» деп ле билер.
GSAM 118.2Уильям Миллер Массачусетс штатындагы Питтсфилдте 1782 јылдыҥ февралында тӧрӧлгӧн. Јаш чагында оныҥ ӱредӱге ла ойго кӱчи башкалардан артып турганы кӧрӱнген. Бир нече јыл ӧткӧнинде оныҥ бу темдектери оныҥ јанында болгон кижилердиҥ барына улам айкын болгоно. Оныҥ бӱдӱми кӱчтӱ, ойы тӱрген ле табылу ӧскӧн, мӧдӱр јӱрӱми јакшы болгон. Ол айылдагы школдо бир нече јыл ла ӱренип, ол ӧйдӧ кӧп кижи оныҥ билими адетте алдырган ӱредӱчилердиҥ билиминен артык деп таныган.
GSAM 118.3Мистер Миллер 1802 јылда ӱйлеп, Вермонт штатындагы Поултниге келип јайнашкан. Поултниге кӧчӱп келгенинен бери оныҥ јанына јӱрген, мал-мӱлкинде кӧмӧк кӧргӧн кижилер скептиктӱ сӧстӧргӧ ле деисттик теорийлерге тереҥ берилген. Олор јаман кижилер эмес болгон, тескеризинче, кӧп сабазы јакшы граждандар, јӱрӱми салмакту, кижиге кайралду ле беримдӱ кижилер болгон. Бирок олор Библияны динниҥ чын сӧзиниҥ ӧлчӧӧзи деп кабыл албаган, ле оны четке какканын Вольтердиҥ, Юмныҥ, Вольнейдиҥ, Пейнниҥ, Итан Алленниҥ ле ӧскӧ кижилердиҥ бичиктеринен алган кӧмӧкпӧн јӧптӧӧргӧ тырышкан. Мистер Миллер бу бичиктерди тереҥ ӱренген ле акыры ӧзин деист деп јарлаган. Ол ӧзиниҥ деист ӧмӱри 1804 јылдарда башталып, он эки јылга созулганын айткылаган.
GSAM 118.4Капитанныҥ чин-јарлыгын алып, ол 1810 јылда армияга кирген. Армиядан кайтып келген соҥ, 1812 јылда фермер иш баштаарга билезин Нью-Йорк штатындагы Лоу-Хэмптонго кӧчӱрген. Фермер болуп, бичик кычырарга кӧп ӧй тапкан. Деисттик кӧрӱмдери бу јердеги јӱрӱмнеҥ ары ырысту болорына бир де бӱдӱмји бербезин билген. Ӧлӱмниҥ ары јанында бастыразы караҥуй ла кунукчылду болгон. Бойыныҥ сӧзиле айтсак:
GSAM 118.4«Ӧлӱп јок болор деген ой муздак, тоҥдурган ой болгон, ле Кудайдыҥ алдында каруу берер керектиги бастыра кижи ӱчӱн чын ла јок болорын билдирген. Бажымныҥ ӱстинде теҥери јес чилеп, буттарымныҥ алдындагы јер темир чилеп болгон. Мӧҥкӱлик! Ол не болгон? Ӧлӱм! Не керегине келген? Канча кӧп ойлонзом, керелеп јартаарынаҥ улам ырада бердим. Кӧп санандым, јыйынтыгым улам таркап турды. Ойлорымды токтотсым келди, ле оларды тудып болбодым. Чындап ла шыралу болдым, је оныҥ шылтагын билбедим... Кенеттен Куткаруучыныҥ кебин ойымда ӧтӧ јарык кӧрӱмдӧй баскан. Бистиҥ кинчектерис ӱчӱн ӧзи тӧлӧп, биске кинчектиҥ кезедӱзин тарттырбай аргадаар ондый јакшы ла кайралду бир кижи бар болор деп кӧрӱнди. Ондый кижи кандый сулу болорын дароо сездим; ӧзимди оныҥ кучагына таштап, ондый кижиниҥ кайымдузына бӱдӱнӧрӧн деп санандым».
GSAM 119Уильям Миллердиҥ бӱдӱп киргени
GSAM 119.1Ол ары былай айткан:
GSAM 119.1«Мен Библиядаҥ мага керектӱ чек ондый Куткаруучыны кӧрдим; кинчекке тӱшкен телекейдиҥ керектерине толо јарашкан ӱредӱлерди Кудайдаҥ берилбеген бичик канайып ачып бергенине кайкадым. Судур сӧстӧр Кудайдаҥ келген ачылта болорын мойныма албаска арга јок болгон. Олор мениҥ сӱӱнчим болды; Иисуста најы таптым... Библия эми мениҥ башкы ӱренер бичигим болды, оны чындап сӱӱнчип изилегенимди айдарым. Оныҥ јарымы да мага качан да айдылбаганын таптым. Оныҥ сулузын ла алкынын мурун неге кӧрбӧгӧниме кайкадым, оны четке какканым канайып болгон деп кайкадым».
GSAM 119.2Уильям Миллер Библияны канайып ӱренгенин ӧзи былай айдат:
GSAM 119.2«Бӱткен алдын ала кӧрӱмдеримди таштап, Судур сӧсти Судур сӧспӧн тереҥ салыштырарга ле оны јӧнгӧ, тӱзӱмдӱ ӱренерге чечтим... Јарт эмес сӧс тапсам, оны колбулу јерлердиҥ бастыразыла тӱҥдештирер эдим; Круденниҥ кӧмӧгӱпӧн, јарык эмес бӧлӱкте бар болгон башкы сӧстӧрдиҥ бирӱзи учураган Судур сӧстиҥ бӱткен јерлерин карадым... Ушундай эдип Библияны баштапкы катап ӱренгенимде эки јылга јуук ӱрендим, ле Библия бойын бойы јартайт деп толо бӱдӱп калдым.
GSAM 120.1«Ушундай ӱренип турганымда, ӧткӧндӧ бӱткен молјолдор эмдиге ле бӱтпеген молјолдордыҥ канайып бӱдерин шӱӱгер ӧлчӧм болзо, мынайып бӱдӱп калдым: Христостыҥ тындык башкарузы, телекейдиҥ учынаҥ озо болор јердеги муҥ јыл, ле јӱдӧйлӧрдиҥ кайта келери керегинде албатыныҥ кӧрӱмдери Кудайдыҥ сӧзӱпӧн јӧптӧлбӧйтӧн... Судур сӧстӧрде Иисус Христос катап бу јерге тӱжӱп, Адазыныҥ бастыра алкынында теҥериниҥ булуттарыла келери ачык ӱредилгенин таптым.
GSAM 120.2«Судур сӧстӧрди ӱренгенимде, мурун билбеген сӱӱнчи таптым. Куткаруучыныҥ келер ӧйин табармын деп санабай ӱрене баштадым, баштапкыда тапкан јыйынтыгымга арайдан бӱдӱп турдым; је кӱчтӱ керелерге удура тура албадым. Јыйынтыктарымга јууктап токтодым, Куткаруучыныҥ келерин кӱӱтӱп, сакып, мӱргӱп баштадым».
GSAM 120.3Ол база былай айтат:
GSAM 120.3«Бӱдӱп калдым; ле бу ӱредӱни албаты бӱдӱп, Јаргычы ла Кӱйӱ келерде Оныла туштажарга белен болзын деп јарлаары менин мойныма тӱшкени дароо кӧрӱнди. Узун ла јӱрек ооруткан сынактарымныҥ барызын мында тоолоп отурбайын. Бир нече јылдан кийнинде Кудайдыҥ Тыны, чындыктыҥ кӱчи ле кижилердиҥ јандары керегинде кайгыруым мени крестимди алып, бу ӧлӱп турган ла јок болор албатыга бу сӧстӧрди јарлаарга аргасыз эдетти деп айдарга јетет».
GSAM 120.4Мистер Миллер ӧскӧ ороондордо бу јарла кыймыктырылган кижилер чилеп, баштапкыда ӧзиниҥ јарлыгын албатыга кӧргӧзӱп, бичик ле газетке бичип таркадар эди. Ол ӧзиниҥ кӧрӱмдерин баштапкы катап Брандон, Вермонтто кепке базылган баптисттердиҥ «Вермонт телеграфына» чыгарып јарлаган. Бу 1831 јылда болгон. Ол бу сӧс керегинде албаты алдында баштапкы катап 1832 јылда айткылаган. Бу јыйын керегинде ол: «Кудай јуулган кижилерге ӧзиниҥ јакшылыгын тӧкти, кӧп кижи ӧзиниҥ јаны аргадалары ӱчӱн бӱдӱп калды» деп айткан.
GSAM 121.11836 јылда оныҥ лекциялары ол ӧйдӧги албаты газеттериҥ кезигинде кепке чыккан. 1837–38 јылдардыҥ кышкы ӧйинде лекциялары бичикче болуп чыгарылган. 1838 јылда 204 беттӱ ӧскӧ бичикче кепке чыккан; анда мистер Миллер Осмон кӱчи 1839 эмезе 1840 јылда јыгылып болор деп айткан. Оныҥ улу шаарлардагы баштапкы лекциялары 1836 јылда болгон. Ол ошондо Массачусетстеги Рэндольф, Лоуэлл, Гротон ле Линн шаарларында айткылаган.
GSAM 121.21840 јылга јетире мистер Миллер Христостыҥ келери јуук деген сӧс керегинде албаты алдында айткылаган кижилердиҥ аразынаҥ дээрлик јалгыз болгон. Ол јылда кенеттен јӱстеген кижи оныҥ јанына келип, јарды јарлай баштаган. Бу улу ӧзгӧрӱшти не эдерин кийинки бажалыкта кӧрӧрбӧс. 1839–40 јылдардыҥ кышында мистер Миллер Нью-Хэмпширдеги Эксетерде бир канча лекцияны ээчий-деечий айткан. Ол јерде баштапкы катап Серкпениҥ јааны Јошуа В. Хаймспӧн учурашкан. Ол ӧйдӧ Хаймс бу бӱдӱмјини кабыл алып, ол кӱннеҥ бери Серкпениҥ јааны Миллердиҥ јанында јар чыгараачы ла кӱӱндӱ јарлаачы болуп, улу Экинчи катап келерин керегиндеги јарды бирге тарадар болгон.
GSAM 121Јошуа В. Хаймс
GSAM 121.3Бу улу кыймыгуда кӱӱнип иштеген кижи керегинде оныҥ ӧмӱр бичигин бичиген кижиден артык айдар аргабыстыҥ јок, ол былай айдат:
GSAM 121.4«Јошуа В. Хаймс Род-Айленд штатындагы Уикфордто 1805 јылдыҥ май айыныҥ 19-чы кӱнинде тӧрӧлгӧн. Оныҥ адазы Уест-Индияла садыгыштырып турган кижи деп кӧпке билинген, Уикфордтыҥ Сент-Пол епископал серкпезинде башкы мӱче болгон. Оныҥ энези јымжак кылыкту, Куткаруучыны сӱӱген кижи болгон; ол бу сӱӱнип турган сӧзин угарга белен уулына тӧгӧлӧп берген.
GSAM 121.5«Адазы уулын, Јошуаны, ӧзи мӱче болгон серкпениҥ јарлаачызы эдип ӱредерге санаалаган, је айалгалар оны эдерге бербеген. Кудай бу уулга ӧскӧ иш белетеп койгон, ле керектӱ јыйынтыкка јетирер јӧӧлӧни ол эдип турган. 1817 јылда адазы капитан Картердиҥ башкарызында, Александр Стюарт суперкарго болуп, кымбат јӱк тӧгӧлӧп чыгарган. Бу кижилер бӱдӱмји јок болуп чыгып, Уест-Индияныҥ портторыныҥ бирӱзине јеткен соҥ, кемени де, јӱкти де сатып, качып кеткен. Бу болгон иш јаш Јошуаныҥ келечегине керектелген бӱткен пландарды ӧзӧртӧн: ол Провиденстеги Браун университетке јӧнӧтӧр болтыр. Оныҥ ордына 1821 јылдыҥ апрелинде Массачусетстеги Нью-Бедфордко апарып, шкаф эдер ӱренерге Уильям Найтска берилген».
GSAM 122.1«Јаҥы ӱйине јеткен соҥ, ол ӧзине берилген ишке чындап кирип, ӧз иштиҥ устаны болорго чечкен. Бирок дининиҥ јанындагы айалганы оныҥ кӧрӱминче эмес болгонын тез билип алган. Ол былай айдат: „Мениҥ устам унитариан болгон, мени ӧзиниҥ серкпезине апарган. Ол јердиҥ серкпе башчызы Орвилл Дьюи болгон. Ол ортодокс диндеҥ јуукта келген кижи болгон. Епископ Грисволдпӧн ле Уикфордтогы Сент-Пол серкпезиниҥ башчызы Уильям Бёрджпӧн ӧскӧним ле Провиденстеги Сент-Жонныҥ чечен доктору Крокерди кӧп укканым Дьюи мырзаныҥ Христос ла оныҥ элчилери ӱреткен сӧстӧрди мокорлогон чечен четке какканына бӱдӱп кирерге мени арга јок эдетти“».
GSAM 122.2«Ол ӧйдӧ Нью-Бедфордто епископал серкпе јок болгондуктан, Баштапкы христиан серкпезине [«Христостыҥ ӱренчиктери» серкпезине эмес] барып, кийнинде ол јамаатка кирген. „Мында, — деп айдат ол, — ачык Библияны ла ойдыҥ эркиндигин таптым, ле экӱзин дӧ јакшы пайдаландым“. Бу серкпени Серкпе башчызы Мозес Хоу кӱӱреткен. Серкпе башчызы Клоу 1823 јылдыҥ феврал айыныҥ 2-чи кӱнинде Јошуа В. Хаймсты чӧмӧлткӧн. Ээзине болгон кӱӱни ӧрӧнӧн тӧжӧп турган јӱрекпӧн ол он сегиз јашту болуп, кресттиҥ куучынын айдарга ле кижилерди кинчектеҥ јанарга ӱгӱдеп баштаган. Ол ӧзи керегинде былай айдат:
GSAM 122.3«„Мен тез ӱгӱдеечи болдым, јайалтамды пайдаланып ӱгӱдерге мага уруксат берди... Иш ӱренер ӧйимди ыраазычылыкпӧн бӱдӱрдим, макталу алдым. Ле бес эмезе алты јылда кӧп иштеп, аптаныҥ бир эмезе эки кӱнин ӱренерге ле јокту јерлерде миссионер иш ӧткӱрерге бош таптым; бу иштиҥ тӱжӱмин кӱӱреткен серкпе башчызыма бердим“».
GSAM 123.1«1825 јылда ол Тӱштӱк Массачусетстеги христиан серкпелер конференциязыныҥ миссионери эдип тӧзӧлгӧн. „Миссионерлерди каржылаар план да, арга да јок болгон, — деп айдат Серкпениҥ јааны Хаймс, — ле мен ӧзимди азыраар ишке кирип, колымнаҥ келгенче јарлаарга чечтим“».
GSAM 123.2«1828 јылда ол Нью-Бедфордтоҥ јалтанбай ла кӱчин јылыйтпай, јеҥерге белен чечимле чыккан. Плимутка барып, ол мектеп ӱйлеринде, тӧзӧлгӧн бӧлмӧлӧрдӧ ле оны уккан кижи бар болгон бӱткен јерде Кудайдыҥ сӧзин јарлаган. 1829 јылда Фолл-Риверде 1830 јылга јетире база ондый ок иш ӧткӱрип, анан Бостонго Баштапкы ла Экинчи христиан серкпелерди кӱӱретерге кӧчкӧн; ол јерде отуз ӱч јыл калган. 1839 јылда ол јарлу Серкпениҥ јааны Уильям Миллер айткылаган Адвентист сӧзине бӱдӱп кирген. Јаҥы кыймыгууга бӱткен кӱӱнин салган, оныҥ кӱӱреткени оттой ла кӱчтӱ болгон. 1840 јылда ол ӧзиниҥ бӱткен јӱрегин салган ишти јӧӧлӧп, «Ӧйлӧрдиҥ билдилерин» кепке базып баштаган. Бӱткен акчазын, бӱткен иш-кӱчин, бӱткен кӱчин бу иштиҥ кучагына салган, ле муҥдаган кижи бӱдӱп кирген».
GSAM 123Миллердиҥ ле Хаймстыҥ биригип иштегени
GSAM 123.31840 јылдан 1844 јылдыҥ кӱзӱне јетире Серкпениҥ јаандары Миллер ле Хаймс шаардан шаарга јӱрӱп, кышкыда серкпелерде ле албаты залдарында, јайкыда улу чадырларында бирге иштеген. Серкпениҥ јааны Хаймстыҥ улу бӱдӱми оны токсон эки јашка киргенче сактаган. Оныҥ ой-кӱчи акыргы кӱнге јетире јакшы болгон. 1894 јылда сентябрьдиҥ 28-чи кӱнинде ол Мичиган штатындагы Лансингте одудагы јыйынга ӱч муҥнаҥ кӧп Јетинчи кӱнниҥ адвентисттерине ӧтӧ кӱӱндӱ сӧс айткылаган. Ол эски кӱндердеги кӱӱн ле кӱчпӧн сӧзӱн айткылайт деп кӧрӱнген. Бу токсон бир јашка киргенине ӱч ай ӧткӧн, јазылбас оорула оорып, кийинки јылда ӧлгӧн кижи ӱчӱн чындап кайкалду болгон.
GSAM 124.1Серкпениҥ јаандары Миллер ле Хаймс Америкадагы Экинчи катап келерин сакыыр кыймыгуда «јуунуҥ эҥ алдында» тургандай болгон, ле Христос келери керегиндеги ӱредӱни јарлаган, максатка бӱдӱмдӱ ле ак-јӱрек болгон ондаган кижиниҥ аразынаҥ экӱзи ле болгон. Бу кижилердиҥ кӧбизи телекей «бойыныҥ кӱчиле ӧскӧн кижилер» деп адаган кижилер болгон — ӧмӱрдиҥ кату чындыктарыла учуражып ӧскӧн, бойыныҥ тузазын эмес, принципти кӧрӱп иштиҥ јӧзӧгин ӧлчӧп чечерге ӱренген кижилер. Олор Серкпениҥ јааны Миллердиҥ айтканыла, серкпелердеҥ јарды кӧп сабазында кабыл алган «эҥ мӱргӱӱлдӱ, берилген ле тирӱ мӱчелер» деп адалган кижилердиҥ тӧрӧлинеҥ болгон. Бу чындыкты ӧскӧ серкпелердиҥ кӱӱретчилери дӧ јӧптӧгӧн: Адвентисттер олордон бӧлӱнген соҥ, „бу ӱредӱ бистиҥ отарыстыҥ каймагын алып койды“ деп айткан.
GSAM 124Ӧскӧ дӧ јарлу Адвентист јарлаачылар
GSAM 124.2Миллер ле Хаймспӧн бирге ол баштапкы ӧйдӧ кыймыгуда јарлу бир кезек кижилердиҥ аттарын атаарга кызыкту. Тизмениҥ башында Огайо штатындагы Кливлендтиҥ Чарлз Фитчи турат. Ол 1842 јылда Даниилдиҥ кӧрӱмдерин ле Аянды схемаларла кӧргӧзӧр идеясын айткан. Бу ойдыҥ тӧзӧлгӧни Аввакум 2:2, 3-ке тӧзӧлгӧн. Чарлз Фитч 1844 јылдыҥ октябрь айыныҥ 10-чы кӱнинде ӧлгӧн.
GSAM 124.3Филадельфияныҥ доктору Јозайа Литч. Кийинки бажалыкта кӧрӧрӧбӧс, Кудай оны бир чындыкты јарлаарга тӱрткен; ол чындык бӱткӧнӧн кийнинде Экинчи катап келерин керегиндеги јарга кызыгуу кенеттен ле тӱрген ӧскӧн.
GSAM 124.4Нью-Йорк штатындагы Локпорттыҥ јарлу баптист серкпе башчызы Элон Галуша. Оныҥ бичиктери ле Ээзи јууктап келери керегиндеги кӱӱреткени бу динде улу дӱҥӱргӱӱ салган.
GSAM 125.1Нью-Йорк штатындагы Сенека-Фоллзтыҥ баптист серкпе башчызы Э. Р. Пинней дӧ иште кӱч болгон јарчы ла бичӱчи болгон. Оны чындап «Јердиҥ тузи» деп атаарга болор.
GSAM 125.2Нью-Йорк шаарыныҥ Джордж Сторрс. Ол Экинчи катап келери керегиндеги ӱредӱге ӧзӧрӧн бӱдӱп киреринеҥ озо јарлу јанартып јарлаачы болгон. Оныҥ бичиктери албатыны ӧзин ле малын ишке кӧп јӧӧлӧп саларына ӧтӧ кӱчтӱ тӱрткен; айрыкча 2300 кӱнниҥ акыргы апталарында ушундай болгон. Сакыганы бӱтпеген кийнинде ол Адвентист албатыга ла бастыра телекейге кижиниҥ бӱдӱми, ӧлгӧндӧрдиҥ айалгазы ле келер кезедӱ керегинде алты сӧзин шӱӱжерге јетирген.
GSAM 125.3Мэн штатындагы Портлендтиҥ Серкпениҥ јааны Стокман ол шаарда Уильям Миллердиҥ јанартып јарлауларында кӱӱнӱп иштеген ӧскӧ бир кижи болгон. Ол 1843 јылдыҥ јӱдӧйлӧрдиҥ јылы бӱткӧнинеҥ бир нече апта озо, Адвентист албаты Ээзи ол ӧйдӧ келер деп кӱӱтӱп турганда ӧлгӧн.6
GSAM 125.4Јер јетпегенинеҥ улам аттарын гане атаар кижилер база болгон: мынаҥ Н. Н. Уайтинг, Јаҥы Кереести англис тилине кӧчӱрген, оны Уайтингтиҥ кӧчӱрӱӱзи деп атаган; С. С. Сноу, Ф. Г. Браун, Аполлос Хейл, Л. Д. Мэнсфилд, Джордж Нидхэм, О. Р. Фассет; Джордж, Уэсли ле Эдвин Бёрнхэм — ӱч карындаш — јарга кӱчтӱ кӧмӧкчи болгон кижилер.
Notes
- Аввакум 2:2, 3. ↩
- Ачылта 14:6, 7. ↩
- Марк 1:14, 15, ↩
- Иоиль 2:30, 31. ↩
- «Матфейдиҥ 24-чи бажалыгын јартаганы», 49–60 беттер. С. Блисс, Бостон, Массачусетс, 1843. ↩
- «Эрте бичӱлӱмдер» бичигиниҥ 17-чи бетинде айтылгандай, Серкпениҥ јаандары Фитч ле Стокман уйкуга киргенинеҥ бери не болгонын билип аларга неге тырышканы јеҥил оҥдолот. ↩