5-чи бажалык — Экинчи катап келери керегинде јар
GSAM 93.1«Эмди смоква агаштыҥ ӱлгер сӧзин ӱренигер: оныҥ будактары јымжап, јалбырактары чыгып баштаганда, јай јуук келгенин билип јадыгар; анайда ок слер де бу ончозын кӧргӧндӧ, ол [кырындагы бичикте: Ол] јуук, эжиктер алдында турганын билигер. Слерге чын айдып јадым: бу ончозы бӱтпегенче, бу ӱйе ӧтпӧс. Теҥери ле јер ӧдӧр, је Мениҥ сӧстӧрим ӧтпӧс.»1
GSAM 93.2Агару Бичиктиҥ бу сӧстӧри бистиҥ кичеебис Христостыҥ келери «эжиктер алдында» болгон ӧйди билип алар аргага баштап јат. Баштапкы јымжак јаш јалбырактарды кӧрӧлӧ, јай јууктаганын канча чын билип турган болзобыс, мыны да анайда ок чын билип болорыс. Христос Бойы келбегенче јӱрӱмнеҥ ӧтпӧс ӱйеге јеткенибисти де билип болор. Бу ӱлгер сӧсти ӱренер ӧй келгенде, оны ӱредер ӱредӱчилерди тургузар Кайраканныҥ ӧйи келгени чын болуп јат. Апостолдыҥ ӧскӧ тушта сураганы мында да келиштире: «Јарлаачы јокто олор канайып угар? Ийилбеген болзо, олор канайып јарлаар?»2
GSAM 93Билдилер кӧрӱнер ӧй
GSAM 93.3Ӧткӧн бажалыкта бис 2300 кӱнниҥ ӧйи качан тӱгенерин канайып билгендерин ле ол «Оныҥ јаргызыныҥ саадына» јеткенин кӧрдӱбис. Мында берилген ӱлгер сӧс бу ӱлгерди ле «јаргы» керегинде Јарды телекейге јарлаарга Кайракан темдектеген ӧйди кӧргӱзип јат. Аргадаачы Бойыныҥ улузына келер ле «кыскартылар» улу «кыйналта» керегинде айдала, мынайда айткан: «Ол кӱндердиҥ кыйналтазы ӧткӧн кийнинде ле кӱн караҥуйланар, ай јарыгын бербес, јылдыстар теҥеридеҥ тӱжер, теҥерилердиҥ кӱчтери силкинер; оноҥ теҥериде Кижи Уулыныҥ билдизи кӧрӱнер.»3
GSAM 94.1Ајарыгар: калганчы адалган билди Оныҥ келериниҥ билдизи деп айдылбаган, је Кижи Уулы анда болуп, келип јатканы кӧрӱнериниҥ билдизи деп айдылган. Бу сӧстӧрдӧ Оныҥ јуук келерине бӱдерге тӧзӧлгӧ эдип берилген билдилер — кӱнде, айда ла јылдыстарда болор билдилер. Оныҥ кийнинде келер ӧскӧ керектер Оныҥ теҥериниҥ булуттарыла чындап келерине колбулу болор. Онойып бу билдилердиҥ ӱчинчизиниҥ — јылдыстардагы билдиниҥ — кийнинде ле Христостыҥ келери эжиктер алдында деп ӱредер ӱредӱчилерди тургузарга Кайраканныҥ ӧйи келип јат.
GSAM 94.2Эмди бу билдилердиҥ кӧрӱнер ӧйи керегинде айдалы: кыйналта ӧткӧн кийнинде ле кӱн караҥуйланар учурлу болгон.4 Марктыҥ бичигени аайынча, бу «ол кӱндерде, ол кыйналтаныҥ кийнинде» болор учурлу болгон.5 Бистиҥ Аргадаачы ол кӱндер кыскартылар деп айткан. Мария Терезияныҥ јарлыгы ла 1773 јылдаҥ 1776 јылга јетире берилген бӱдӱмјиге чыдамкай болор јасактар ажыра серкпени кыстаарыныҥ ачу-корон кӱчи кыскартылган. Кыстаачы бий граждан башкаранышты 1798 јылга јетире тудуп турган да болзо, оныҥ кыстаары 1773 јылдыҥ јанында токтогон. Аргадаачыныҥ айткан сӧстӧрин туҥдештирзе, бу билдилердиҥ баштапкызы 1773 ле 1798 јылдардыҥ ортозында болор учурлу болгон.
GSAM 94Караҥуй кӱн ле тӱн
GSAM 94.31780 јылдыҥ май айыныҥ 19-чы кӱнинде кӱн тегин болбос аайла караҥуйланган. Бу кӱнниҥ тутулганы болбогон, нениҥ учун дезе ай ӧткӧн кӱнде толгон болгон. Анайда да болзо, Бириккен Штаттардыҥ бӱткӱл тӱндӱк-чыгыш бӧлӱгинде эртенги саат он бирдеҥ тӱнги саат он бирге јетире караҥуй болгон. Ол тушта кӱн ле караҥуйланган эмес, ай да кӱнниҥ јарыгын јандырбай турган. Бу караҥуй кӱнниҥ јарыгы айдыҥ јӱзине тийерине буудак эткен. Ной Уэбстер кӧп јылдардыҥ бажында айткандый: «Бу караҥуйдыҥ кӱӱнге јеткен кандый да чылтагы эмдиге јетире табылбаган».
GSAM 95.1Бу караҥуй кӱн керегинде јылдыс билгир Гершель мынайда айткан: «Тӱндӱк Америкадагы Караҥуй Кӱн — кижи оны керексип качан да кычырар, је билгирлик учурын јартап болбос, ар-бӱткенниҥ кайкамчылу кӧрӱмдериниҥ бирӱзи».
GSAM 95.21780 јылдыҥ май айыныҥ 19-чы кӱниниҥ тӱниндеги караҥуйды куучындагандар, ай толо болгон до болзо, «бӱткӱл телекейдеги ончо јарык берер немелер јоголтылган болзо до, караҥуй мынаҥ артык кою болбос эди» деп айдышкан.
GSAM 95Јылдыстардыҥ тӱшкени
GSAM 95.3Бу билдилердиҥ ӱчинчизи, јылдыстардыҥ тӱжери, 1833 јылдыҥ ноябрь айыныҥ 13-чӱ кӱнинде бӱткен. Ол тӱнде, чокым айтса, таҥ ајарга беш саат арткан ӧйдӧҥ ала, метеорлор јааш ошкош тӱшкен. Оны кезик улус теҥеридеҥ тӱжӱп турган отту агындарла, ӧскӧлӧри дезе јаан отту оюннаҥ чачылып турган учкундарла туҥдештиргендер. Бу кӧрӱм кӱнӱште Мексика булуҥынаҥ тӱндӱкте Гудзон булуҥына јетире, кӱнбадышта Сандвич ортолыктарынаҥ кӱнчыгышта Ливерпульге бир канча јӱс миль јетпес јерге јетире, бӱткӱл Тӱндӱк Американы бӱркеген. Кайда ла кӧргӧн болзо, јылдыстар бир аай, ӱзӱлбей, кар шуурганда кардыҥ ӱрпӱктери чилеп кою тӱжӱп турган.
GSAM 95.41833 јылдагы бу јылдыс јаажы керегинде «Коннектикут ајыкчызы» газеттиҥ 1833 јылдыҥ ноябрь айыныҥ 25-чи кӱниндеги санында бичилгенинеҥ база келтирели:—
GSAM 95.5«„Олд Кантримен“ газеттиҥ редакторы „јылдыстардыҥ тӱшкенине“ сӱрекей коркымчылу керекке чилеп кӧрӱп јат. Ол мынайда айдат: „Ӧткӧн среда кӱнниҥ эртенинде бис кӧргӧн отту јаашты, јердиҥ улузы алтынчы таҥма ачылганда кӧрӧр ол улу ла коркышту кӱнниҥ коркымчылу кӧргӱзӱзи, бӱдӱмјилӱ алдыҥгы билдизи ле кайралду темдеги деп айдып јадыбыс. Јаҥы Кереесте ле эмес, Эртеги Кереесте де бичилген ӧй јууктап келди; кӱчтӱ салкын согордо смоква агаш јиилектерин тӱжӱрип турганын мынаҥ чын кӧргӱзер јурукты кӧрӧр арга јок эди“».
GSAM 96Томас Бернеттиҥ алдынаҥ айтканы
GSAM 96.1Озогы ӧйлӧрдиҥ ӱредӱчилери улуска бу билди чындап бӱдерин сакыыр деп ӱреткендер. Томас Бернет Лондондо Христос туулганынаҥ 1697 јыл ӧткӧндӧ кепке чыккан «Јер керегинде ӱредӱ» бичигинде Матфей 24:29 керегинде мынайда айткан:—
GSAM 96.2«Ол ӧйдӧ јӱзӱн-башка отту метеорлор болорында аланзу јок; олордыҥ тоозында тӱжӱп турган јылдыстар деп адалгандары да болор. Олор јаҥыстаҥ кӧргӧндӧ андый керектӱ эмес те болзо, је олор тыҥ кӧптӧп, јарлыкчы айткандый, виноградтыҥ јалбырактары чилеп, эмезе смоква агаштыҥ јиилектери чилеп тӱшкен болзо, кайкамчылу кӧрӱм болор эди.... Бис бу керектерге аптыктыра айдылган эмезе кожоҥду сӧстӧр деп кӧрбӧс учурлу, је ачык судур сӧстӧр, чындап болор керектер деп кӧрӧр учурлу».
GSAM 96Профессор Олмстедтиҥ керелези
GSAM 96.3Массачусетстеги Йель колледжтиҥ профессоры, «Американыҥ эҥ улу кӱн-ай билгири» деп адалган Олмстед 1833 јылдыҥ ноябрь айыныҥ 13-чӱ кӱнинде јылдыстардыҥ тӱшкени керегинде мынайда айткан:—
GSAM 96.4«1833 јылдыҥ јаажы јердиҥ јӱзиниҥ кичинек эмес бӧлӱгин: кӱнчыгышта Атлантика теҥистиҥ ортозынаҥ кӱнбадышта Амыр теҥиске јетире, Тӱштӱк Американыҥ тӱндӱк јарадынаҥ тӱндӱктеги Британияныҥ јерлериниҥ ортозындагы чокымдалбаган бӧлӱктерине јетире бӱркеген. Тӱжӱп турган јылдыстардыҥ кӧрӱми кӧрӱнгени ле эмес, кайда ла бир аай болгон».
GSAM 96.5Ноябрь айыныҥ 12-чи кӱнинде тӱнги саат 11-диҥ јанында башталып, 13-чӱ кӱнниҥ эртенги саат 4-тиҥ јанына јетире улалган бу кӧрӱм керегинде профессор мынайда айдат:—
GSAM 96.6«1833 јылдыҥ ноябрь айыныҥ 13-чӱ кӱниниҥ эртенинде тӱжӱп турган јылдыстарды кӧрӧр ырысту болгондор, байла, телекей бӱткенинеҥ ала, эмезе эҥ эмезе тӧӧкиниҥ бичиктеринде темдектелген ӧйлӧрдӧ, качан да кӧрӱлген теҥеридеги отту оюндардыҥ эҥ улузын кӧргӧндӧр».
GSAM 97Јылдыс јаажы Европада да кӧрӱнген
GSAM 97.1Леонард Генрих Кельбер Германияныҥ Штутгарт калазында 1835 јылда кепке чыгарган бичиктеҥ бис бу билди Атлантиканыҥ ол јанында ол ок айда, је бир канча кӱнниҥ бажында, такып болгон деп билип јадыбыс. Ол мынайда айдат:—
GSAM 97.2«1833 јылдыҥ ноябрь айыныҥ 25-чи кӱнинде Европа материгинде јылдыстар тӱжӱп турган јараш кӧрӱм болгон», база «Силезиядагы Минстербургта јылдыстар отту јааш чилеп тӱшкен. Олорло кожо отту тоголоктор тӱжӱп, тӱнди андый јарыткан, улус јуукта турган туралар ӧртӧнип турган болор деп санангандар.
GSAM 97.3«Ол ок ӧйдӧ Австриядагы Принде јылдыстар тӱшкен, ол беш јӱс тӧртӧлјин мильдеҥ ажыра јерди бӱркеген. Кезик улус оны теҥеридеҥ тӱжӱп турган отту агындар чилеп куучындаган. Кезиктери оны отту јааш деп адаган. Аттар оноҥ коркып, јерге јыгылгандар. Кӧп улус коркыганынаҥ оорып калгандар».
GSAM 97Ӱлгер сӧсти тузаланары
GSAM 97.4Судур сӧстиҥ бу јолыла ӱчинчи билдиниҥ — јылдыстардыҥ тӱшкениниҥ — бӱткенинеҥ ары барганда, бистиҥ Аргадаачы: «Эмди смоква агаштыҥ ӱлгер сӧзин ӱренигер», — деп айдат. Бу сӧстӧр Кайраканыбыс бу ӱредӱни берер тушта јӱрген ӱйеге эмес, је бу керектердиҥ бӱткенин кӧрӧр ӱйеге келиштире: бӱдӱп турганын эмес, бӱткенин. Христос эжик алдында турганын темдектеер болуп бӱдер керектердиҥ тоозына, Оныҥ чындап келип турганы кӧрӱнерде болор теҥерилердиҥ силкингени кирбейт. Оныҥ јуук келериниҥ билдилерине бу ӱчинчи билди, јылдыстардагы билди, кирет. Улус смоква агаштыҥ ӱлгер сӧзин ӱренерге Кайраканныҥ темдектеген ӧйи 1833 јылдыҥ кийнинде башталат. Оныҥ келери эжиктер алдында, база Ол бу ӱлгер сӧсти уккан ӱйе ӧтпӧгӧнчӧ келер деген улу чындыкка телекейди ойгозор Кайраканныҥ ӧйи мына бу. Онойып бу судур сӧстӧ Экинчи катап келери керегинде улу јар телекейге берилер ӧй канайып темдектелгенин кӧрӱп јадыбыс.
GSAM 98Бӱткӱл телекейге јарлаары
GSAM 98.1Бу судур сӧс бӱдӱп, чике ол ӧйдӧ, 1833 јылда, Кайракан телекейдиҥ јӱзӱн-башка јерлеринде Бойыныҥ элчилерин эмезе јалчыларын тургузганын кӧрӱп јадыбыс. Олор 1833 јылдаҥ 1844 јылга јетире Христостыҥ келери јуук, «эжиктер алдында ок» деп јарлагандар; Ол олорго јакаргандый, Оныҥ келериниҥ бу билдилерин кӧргӱзип, смоква агаштыҥ ӱлгер сӧзин ӱреткендер. Бу Јар тирӱ ӱредӱчилер ажыра эмезе кепке базылган бичиктер ажыра телекейдиҥ кажы ла миссионер туруп иштеер јерине ле јердиҥ кажы ла теҥис кеме токтоор јерине јеткен.
GSAM 98.2Рочестер, Нью-Йорк калазындагы «Чындыктыҥ ӱни» газеттиҥ редакторы 1845 јылдыҥ январь айындагы санда Јардыҥ канча кире таркаганын ачык кӧргӱскен:—
GSAM 98.3«Ачылта 14:6, 7-де бичилген мӧҥкӱлик Сӱӱнчилӱ Јар кажы ла калыкка, сӧӧккӧ, тилге ле јонго мынайда улу ӱнле јарланган: „Кудайдаҥ коркыгар ла Оны мактагар, нениҥ учун дезе Оныҥ јаргызыныҥ саады келди; теҥерини ле јерди, теҥисти ле суулардыҥ булактарын јайаган Кудайга мӱргигер.“ Христос 1843 јылда [еврей ӧйиле 1843 — бистиҥ ӧйиле 1844], эмезе јуук арада келер деп јарлаарда, бу Јар ӧткӧн бир канча ла јылдыҥ туркунына теҥери алдындагы кажы ла калыкка ла тилге јеткенинеҥ артык керектерле ачык быжулар неме јок. Ӱредӱ сӧстӧр лӧ кепке чыккан бичиктер ажыра ӱн бӱткӱл јерге, сӧстӧр дезе телекейдиҥ учына јетире таркаган».
GSAM 98.4Чын керектерди билбеген кезик улус Экинчи катап келерин сакыыр кыймыгуны бир ле јерле чектелген деп, оны Уильям Миллер ле оныла кожо Бириккен Штаттардыҥ тӱндӱк бӧлӱгинде иштеген бир канча јӱс серкпе јалчыларына колбулу иш деп санангандар. Серкпениҥ башчылары Миллер ле Хаймс јарлу башчылары болгон Америкадагы кыймыгу, ӧрӧ айдылгандый, «јердиҥ учтарына јетире» таркаган улу кыймыгуныҥ кичинек ле бӧлӱги болгон деп укса, олор кайкаар болор.
GSAM 99КЫЙМЫГУ ЈӰЗӰН-БАШКА КАЛЫКТАРДА КАНАЙЫП БАШТАЛГАН
GSAM 99.1Бу јар телекейге таркаарга Кайраканныҥ ӧйи келген. Јердиҥ јирме эмезе оноҥ до кӧп јӱзӱн-башка бӧлӱктеринде бир ӧйдиҥ јанында, бирӱзиниҥ ижи керегинде бирӱзи билбеген улус тургузылып, бу Јарды јердиҥ ончо бӧлӱктерине јарлаарга баргандар. 4-чи бажалыкта адалган, 2300 кӱнниҥ тӱгенери керегинде јарык алган улустыҥ ончозы, јаҥыс А. Кэмпбеллдеҥ ӧскӧзи, Ачылтаныҥ 14-чи бажалыгындагы Баштапкы ангелдиҥ јарын јарлаарга кӧдӱрилгендер. Бу да бирӱзи бирӱзине јарык јетиргенинеҥ эмес, Кудайдыҥ Тыныныҥ кӧнӱ эдилтезинеҥ болгон.
GSAM 99Реформацияла туҥдештиргени
GSAM 99.2Д’Обинье он алтынчы чактыҥ улу Реформациязыныҥ башталганына тузаланган ол ок ээжини бу кыймыгуга тузалансабыс, оны Кайраканныҥ ӧйинде берилген Кайраканныҥ Јары деп тоолоор учурлу. Ол Реформацияны бӱткӱлинче алып, тӧӧкичи мынайда айткан:—
GSAM 99.3«Германия чындыкты Швейцарияга, Швейцария Францияга, Франция Англияга јетирбеген. Јердиҥ бир бӧлӱги јарыкты ӧскӧ бӧлӱгине ӧткӱрбей, јаҥыс ла јаркындаган кӱн оны бӱткӱл јерге кӧнӱ берип тургандый, бу ороондордыҥ ончозы оны Кудайдаҥ алгандар. Ӧрӧдӧҥ јарыган таҥ, бӱткӱл кижиликтеҥ чексис бийик ӧрӧ турган Христос, Реформацияныҥ ӧйинде, христиан бӱдӱмји тӧзӧлӧр туштагы ок чылап, телекейге јӱрӱм берген Кудайдыҥ оды болгон. Он алтынчы чакта бир ле ол ок ӱредӱ эҥ ыраак ла јӱзӱн-башка калыктардыҥ тураларында ла серкпелеринде бир ӧйдӧ быжу тургузылган. Оныҥ чылтагы мында: бир ле ол ок Тын кайда ла иштеп, бир ле ол ок бӱдӱмјини тӧзӧп турган.
GSAM 99.4«Германиядагы ла Швейцариядагы Реформация бу чындыкты кӧргӱзет. Цвингли Лютерле колбушпаган. Бу эки кижиниҥ ортозында колбу бар болгондо аланзу јок; је бис оны јердеҥ ӧрӧ бедирээр учурлу. Теҥеридеҥ чындыкты Лютерге берген Кудай оны Цвинглиге де берген. Олордыҥ ортозында колбу Кудай болгон. „Мен Сӱӱнчилӱ Јарды јарлаарга быйанныҥ 1516 јылында баштадым, — деп Цвингли айдат, — ӧскӧ сӧслӧ айтса, ол ӧйдӧ бистиҥ ороондо Лютердиҥ ады да угулбаган болгон. Мен Христостыҥ ӱредӱзин Лютердеҥ эмес, Кудайдыҥ сӧзинеҥ ӱренгем. Лютер Христосты јарлап турган болзо, ол мениҥ эдип турганымды эдип јат; ончозы ол ло“».6
GSAM 100.1Францияда Фарель ле Лефеврдиҥ ижи керегинде тӧӧкичи мынайда айдат:—
GSAM 100.2«Онойып Франциядагы Реформация тыш јанынаҥ кирген неме болбогон. Ол Францияныҥ јеринде туулган; Парижте ӱрендеп чыккан; оныҥ баштапкы тазылдары Рим христиан телекейинде экинчи кӱч болгон университеттиҥ бойында ӧскӧн. Ӧскӧ кандый да ороондо бу иш баштала электе, Кудай оныҥ тӧзӧлгӧлӧрин Пикардия ла Дофинениҥ чын јӱректӱ улузыныҥ јӱректерине салган.
GSAM 100.3«Швейцарияныҥ Реформациязы Германияныҥ Реформациязынаҥ камааны јок болгон деп кӧрдӱбис. Францияныҥ Реформациязы да ол экилезинеҥ камааны јок болгон. Иш бу јӱзӱн-башка ороондордо бир ӧйдӧ, бир-бирӱзиле колбушпай башталган; јууда черӱни бӱдӱрер јӱзӱн-башка бӧлӱктер бир ӧйдӧ кӧндӱккен чилеп. Олордыҥ бирӱзи ӧскӧзине бар деп айтпайт, је ончозы бир ле ол ок Башкы Башкараачыдаҥ келген бир ле ол ок јакылтаны угуп јат. Ӧй јеткен, улус белен болгон, Кудай дезе Бойыныҥ серкпезиниҥ Реформациязын ончо ороондордо бир ӧйдӧ баштаган. Мындый керектер он алтынчы чактыҥ улу Реформациязы Кудайдыҥ ижи болгон деп кӧргӱзет».7
GSAM 100.4Англияда Томас Билни, Фрит, Тиндейл ле ӧскӧлӧриниҥ башкарыжы алдында болгон Реформация керегинде Д’Обинье база мынайда айдат:—
GSAM 100.5«Онойып Англияныҥ Реформациязы Лютер ле Цвинглидеҥ камааны јок, јаҥыс Кудайга тайанып башталган. Бу ончо христиан ороондордо Кудайдыҥ сӧзи бир ӧйдӧ иштеп турган. Оксфордто, Кембриджте, Лондондо Реформацияныҥ башталганыныҥ тӧзи Эразм кепке чыгарган грек тилдӱ Јаҥы Кереес болгон. [Тиндейл ле Томас Билни Кембриджтеҥ 1519 јылда баргандар.] Реформацияныҥ мындый бийик тӧзине Англия оморкоп турган кӱн келген».8
GSAM 101.1Экинчи катап келери керегинде јардыҥ башталганы ӧрӧ кӧргӱзилген Реформацияныҥ башталганы чылап болгон. Телекейдиҥ тӧрт катаптаҥ да кӧп санды јерлеринде улус бир ӧйдӧ кӧдӱрилип, бир-бирӱзин билбей, бир-бирӱзиле санааларын колбушпай, Агару Бичиктиҥ бир ле ол ок чындыктарын јарлап баштагандар. Олор оны јердиҥ тӧрт ле ороонында эмес, бӱткӱл билимдӱ телекейге јарлагандар.
GSAM 101Јозеф Вольфтыҥ иштери
GSAM 101.2Бу тушта Христостыҥ келери керегинде јар канайда кеҥ таркаганын кӧргӱскен бар чын керектерге ажару эдерге јараар:—
GSAM 101.3«1831 јылда кудайјаҥыныҥ докторы Јозеф Вольф Улу Британиядаҥ Палестинадагы еврейлердиҥ ортозында иштеерге миссионер эдип ийилген. Оныҥ кӱндӱк бичиктеринде айдылганыла, ол 1845 јылга јетире Палестинада, Египетте, Кызыл талайдыҥ јакаларында, Месопотамияда, Крымда, Персияда, Грузияда, бастыра Осман империязында, Грецияда, Аравияда, Тӱркияда, Бухарада, Афганистанда, Кашмирде, Индостанда, Тибетте, Голландияда, Шотландияда, Ирландияда, Константинопольдо, Иерусалимде, Агару Елена ортолыкта, база Ортојер талайда кемелердиҥ ӱстинде ле Нью-Йорк городто башка-башка кудайјаҥдардыҥ улузына Кайраканныҥ удабас келерин јарлаган. Ол еврейлерге, тӱрктерге, мусулмандарга, парстарга, индустарга, халдейлерге, езидтерге, сириялыктарга, сабейлерге, пашаларга, шейхтерге, шахтарга, Ургенчтиҥ ле Бухараныҥ каандарына, Грецияныҥ каан-абакайына ла ӧскӧ дӧ улуска ӱредӱ сӧс айткам деп керелейт».9
GSAM 101.4Моисейдиҥ кайын адазы Ховавтыҥ балдары јуртап турган Йемен деген јерде Јозеф Вольф бир бичик кӧргӧн. Ол оныҥ керегинде мынайда айткан: «Бу јердеги арабтардыҥ „Сира“ деп адалган бичиги бар. Анда „Христостыҥ Экинчи катап келери ле Оныҥ мак-алкышла каандаары“ керегинде айдылат!»10
GSAM 102.1Йеменде ол рехабиттерле алты кӱн болгон. Олор керегинде ол мынайда айткан: «Олор вино ичпей јат, виноград јӱзӱмдер отурыспай јат, ӱрен чачпай јат, чадырларда јуртап, Рехабтыҥ уулы Ионадавтыҥ сӧстӧрин эске тудуп јат. Олорло кожо Израильдиҥ Дан сӧӧгинеҥ чыккан балдары болгон; олор Хадрамауттагы Теримниҥ јанында јуртап јат. Рехабтыҥ балдары чылап, олор до Мессия теҥериниҥ булуттарында удабас келерин сакып јат».
GSAM 102.2Ӱстинде айдылганынаҥ, бу он тӧрт јылдыҥ туркунына Вольф бойы јирмедеҥ ажыра башка-башка эл-јондорго Христостыҥ келери эжик алдында деп јарлаганы кӧрӱнет. Бу ла ӧйдӧ Германияда, анчада ла оныҥ тӱштӱк јанында моравиялык карындаштардыҥ ортозында, бу ӱредӱ керегинде кӧп куучындашкан.
GSAM 102Германияда ла Россияда Јар
GSAM 102.3Англиялык бичиичи Мурант Брок биске мынайда јетирет: «Вюртембергте Христостыҥ удабас келерин сакып турган бир канча јӱс кижилӱ христиандардыҥ јурты болгон». Германияныҥ ӧскӧ дӧ јерлеринде бу ӱредӱни Генгстенберг јарлаган; ол ӧйдӧ оны Германияда кудайјаҥ ӱредӱзин билер эҥ јайаан кижи деп айдыжатан.
GSAM 102.4Германиялык пастор Л. Р. Конради «Обзор ло элчи» деп журналдыҥ 1892 јылдыҥ декабрь айыныҥ 13 кӱнинде чыккан санында мынайда айткан:—
GSAM 102.5«Германияда Бенгель кӧп улустыҥ јӱрегинде Кайраканыстыҥ келерин сӱӱп сакыыр кӱӱнди кӱйдӱрген. Оныҥ учун муҥдарча улус судур сӧсти озодо болбогон аайла шиндеп ӱренер болгон.... Германияда јарык јарыган, 2300 кӱнниҥ учурын јартаган бичиктер анда таркаган. Оныҥ кийнинде кудайјаҥга ойгоныш болгон, анчада ла Вюртембергте. Куугун башталарда, јӱстерче ӱй-бӱлелер Тӱштӱк Россияга кӧчӱп барган. Анда олор бу ӱредӱни кӧп јылдар озо кӧчӱп барган бойыныҥ јердештерине таркаткан. Пасторлор серкпелерин олорго јаап саларда, ас тоолу учурлардаҥ ӧскӧ, олор бойыныҥ „час јуундарын“, эмезе бир частык јуундарын, айлдарда ӧткӱретен болгон. Јӱстерче улус Кудайга эбирилген. Ол ӧйдӧ дӧ олор Суббот кӱн керегинде куучындашкан, је кем де баштап тудунбаган учун, бу керек ӧчӱп калган. Бир орус јуртчы бу „час јуундарында“ Кудайга эбирилеле, орустардыҥ ортозында база андый ок иш баштаган. Оныҥ кийнинде бу иш эмдиги кӱндеги улу „штундист“ кыймыгуга јетирген. Оныҥ салтары Сибирьдиҥ ле Кавказ ары јаныныҥ эҥ ыраак толуктарына да једип јат».
GSAM 103.1«Обзор ло элчи» деп журналдыҥ 1891 јылдыҥ июль айыныҥ 31 кӱнинде чыккан санында пастор Конрадиниҥ Австралиядагы карындаш Шэхе керегинде айтканы бар. Айдылып турган ӧйдӧ ол Силезияда јуртаган ла ӧйиниҥ бир ӱлӱзинде јарлу герман сӱӱнчилӱ јарчы ла кудайјаҥ ӱредӱзин билер Госнер аданыҥ ороон ичиндеги миссиязына болужып иштеген. Карындаш Шэхениҥ Кельбердиҥ бичиги керегинде айткандарын ол мынайда келтирет:—
GSAM 103.2«1836 јылдыҥ кийнинде, эмезе Бенгельдиҥ тоолоп чыгарган ӧйи ӧдӱп калганда, Швейдниц уездиниҥ газетинде андагы Зоммерфельдт мырзаныҥ бичик садар магазининеҥ јарлал чыккан. Анда Л. Генри Кельбердиҥ 1843 ле 1844 јылдарда болор улу ла сӱӱнчилӱ керектер керегинде бичиги айдылган. Бичиктиҥ чокым адын эске алынбай турум. Бис ол бичикти алып, 1839-40 јылда кӱӱнзеген бир кезек улусла кожо эжиктерди бекидип алып кычырганыс. Ол бичик Даниилдиҥ бичигинеҥ, Ачылтадаҥ ла Матфейдиҥ 24-чи бажалыгынаҥ тӱгенчи јууктаганын кӧргӱскен. База ӱстинде адалган ӧй канайда табылганын кӧргӱскен тоолоп чыгарар таблицазы болгон».
GSAM 103Улу Британияда Јар
GSAM 103.3Англияда чыккан «Муҥ јылдык ӧй» деп бичикте «Англия серкпезиниҥ јети јӱс јалчызы Јайымдаачыныҥ кайра келери керегинде кыйгы кӧдӱрген» деп айдылган. 1840 јылдаҥ 1844 јылга јетире Англияда Христостыҥ келери керегинде ӱредӱни јарлагандардыҥ ортозында ол ӧйдиҥ эҥ јайаан серкпе јалчыларыныҥ кезиги болгон. Олордоҥ Бикерстет, Бёркс, Брукс, Брок, Хабершон, Плин, Фримантл, Натан Лорд, Мак-Нил, Уинтерс, Каммингс, кудайјаҥыныҥ докторы Ј. А. Мак-Кол, доктор Нисбет, агару јалчы, искусстволордыҥ магистри А. Даллас [бойыныҥ «Иерусалимге кӧрӱгер» деп бичигиниҥ 114-чи бетинде ол Матфейдиҥ 24-чи бажалыгындагы ӱлгерлик куучынды бу ӱйеге колдоп јат], Бёрджесс, Роутон, Ганнер, Баркер, Бонэм, Дилтри ле ӧскӧ дӧ улустыҥ аттарын адаарыс.
GSAM 104Голландияда Јар
GSAM 104.1Голландияда Экинчи катап келери керегинде ӱредӱни Генцепетер јарлаган. Оны ол ӧйдӧ бу ороонныҥ эҥ билгир серкпе јалчызы деп айдыжатан. Ол каанныҥ јакарузыла Гаагадагы Каанныҥ музейин башкаратан. 1844 јылдыҥ июнь айында «Тӱн аразындагы кыйгы» деп газеттиҥ редакторына бичиген самаразында ол бойыныҥ керегинде мынайда айткан: бу керекке оныҥ ажарузын баштап ла јӱрегине тыҥ сиҥген тӱш бургузган. Ол бу керек керегинде Агару Бичикти шиндеп ӱренген ле 1830 јылда ӱредӱни јартаган кичинек бичик кепке чыгарткан. 1841 јылда ол јер-дӱнјениҥ тӱгенери керегинде ӧскӧ кичинек бичик чыгарткан. Ол ло самаразында оныҥ айтканына кӧрӧ, Христостыҥ келери јууктаганын улуска ачык јарлап турган Уильям Миллер ле ӧскӧ дӧ улус керегинде ол баштап 1842 јылда уккан: Америкадаҥ Голландияга келген бир кижиле куучындашканда уккан.
GSAM 104Татарияда Јар
GSAM 104.21821 јылда ок Татарияда Кайраканныҥ келерине бӱдӱп, ол керегинде ӱредетен болгон. Ол тушта бу ороонго Ирландиядаҥ бир миссионер ийилген. Татар кудайјалчы оныҥ алдына мынайда сурак тургускан: «Христос экинчи катап качан келер?» Ол бу керек керегинде не де билбей турум деп каруузын берген. Библияныҥ ӱредӱзин олорго ӱредерге келген миссионердиҥ мындый каруузын укканда, кудайјалчы тыҥ кайкаган. Ол «Библиязы бар кажы ла кижи оны билип болор» деп бодоп турганын айткан. Оныҥ кийнинде кудайјалчы бойыныҥ шуултезин айдып, Христос бистиҥ эраныҥ 1844 јылы кирезинде келер деп бодойдым деген. Бу керек «Ирландияныҥ журналыныҥ» 1821 јылдагы санында айдылган.
GSAM 104Америкада, Индияда ла Европа материгинде Јар
GSAM 104.3Англиялык Мурант Брок «Экинчи катап келери керегинде кичинек бичиктер» деп бичиктиҥ 2-чи томыныҥ 135-чи бетинде, 1844 јылда, мынайда айткан:—
GSAM 105.1«Јайымдаачыныҥ удабас кайра келерин јӱректе сакыыры ла серемјилӱ кыйгыны кӧдӱрери Улу Британияда ла болуп турган эмес: ол Америкада да, Индияда да, Европа материгинде де болуп јат. Америкада Сӧстӱҥ ӱч јӱс кире јалчызы „каандыктыҥ бу сӱӱнчилӱ јарын“ мынайда јарлап јат; бистиҥ орооныста дезе Англия серкпезиниҥ јети јӱс кире јалчызы ол ло кыйгыны кӧдӱрип јат».
GSAM 105Јер ӱстиндеги кажы ла талай пристанине
GSAM 105.2Нью-Йорк штаттагы Сенека-Фоллстоҥ Э. Р. Пинни, Христостыҥ келери керегинде ӱредӱни јарлаарга бойыныҥ јӱрӱмин берген чындык баптист јалчы, «Матфейдиҥ 24-чи бажалыгын јартаары» деп бичигиниҥ 8, 9-чы беттеринде мынайда айткан:—
GSAM 105.3«1842 јылда ок Экинчи катап келери керегинде кепке чыккан бичиктер Европадагы, Азиядагы, Африкадагы ла Америкадагы, Аскалу туулардыҥ эки де јанындагы, кажы ла миссионер јерге ийилген.... Бистиҥ кемелеристиҥ башчылары ла талайчылар айдып јат: олор келген кажы ла талай пристанинде бу јар олордоҥ озо јеткен болуп чыгат, ол керегинде олордоҥ кӧп катап сурап туратандар».
GSAM 105Јарды ӱч муҥ кижи јарлап турган
GSAM 105.4Бу ӱредӱни бойы јарлаган ӧскӧ бир јалчы, Огайо штаттагы Зейнсвиллдиҥ пасторы Г. У. Митчел, 1894 јылдыҥ август айыныҥ 8 кӱнинде Огайодогы Ньюаркта куучындашканда, бу бичиктиҥ бичиичизине мынайда айткан: серкпениҥ јааны Уильям Миллер 1844 јылдыҥ сентябрь айында Огайодогы Макконнелсвиллде оныла куучындашканда, бойында «јер-дӱнјениҥ башка-башка јерлеринде „Кудайдаҥ коркыгар ла Ого мак-алкыш беригер; нениҥ учун дезе Оныҥ јаргызыныҥ ӧйи келди“ деп јарлап турган ӱч муҥ јалчыныҥ аттары ла јуртап турган јерлери бар, олордыҥ кӧп сабазы Тӱндӱк Америкада ла Улу Британияда» деп айткан.
GSAM 105.5Бу «кыйгыныҥ» кеҥ таркаганы керегинде куучындап, Уильям Миллер мынайда айткан:—
GSAM 105.6«Јер-дӱнјениҥ кажы ла јанында бир эмезе эки кижи јарды јарлаган, ончозы ӧй керегинде бир шуултелӱ: Азияда Вольф; озодо Англияда иштеген Ирвинг; Шотландияда Мейсон; Тӱштӱк Каролинада Дэвис; база бу јерде кӧп улус кыйгыны эмди јарлап јат эмезе озодо јарлаган».11
GSAM 106Хатчинсонныҥ «Илияныҥ ӱни» бастыра јерге таркадылган
GSAM 106.1Серкпениҥ јааны Р. Хатчинсон 1837 јылда Англиядаҥ Канадага Уэслиниҥ ӱредӱзин тудунган миссионер эдип ийилген. Учында ол Монреальда јуртап калган. Ӧскӧ ороондордо оныҥ таныштары тыҥ кӧп болгон. 1843 ле 1844 јылдарда ол «Илияныҥ ӱни» деп газет чыгарып турган, анда Христостыҥ келери керегинде ӱредӱни јартаган. Ӧскӧ ороондорго барар кемелерге јуук кирип болор аргалу болгон ло газетиниҥ улу таҥыштарын почта тӧлӧмӧлсиз ийер эркелӱ болгон учун, ол олорды тыҥ кӧптӧҥ бастыра јер-дӱнјеге ийген. Бойыныҥ иши керегинде ол мынайда айткан: олорды Јаҥы Шотландияга, Нью-Брансуикке, Ньюфаундлендке, Англияга, Ирландияга, Шотландияга, Уэльске, Францияга, Германияга, Константинопольго, Римге, Британия каандыгыныҥ ла оныҥ колонияларыныҥ бастыра јерлерине тӧлӧмӧлсиз ийип турган.
GSAM 106Сандвич ортолыктарында
GSAM 106.2«Тӱн аразындагы кыйгы» деп газеттиҥ 1843 јылдыҥ октябрь айыныҥ 12 кӱнинде чыккан санында Сандвич ортолыктарындагы Кауаи ортолыктыҥ Калоа јуртында јуртаган О. С. Бёрнем абакайдыҥ самаразы болгон. Ол ӧбӧгӧниле кожо анда школдыҥ ӱредӱчилери болгон. Олор Христостыҥ келери керегинде ӱредӱни алып, анда оны јарлап турган. Ортолыктарда бӱдӱмјилӱ улустыҥ бир бӧлӱги олорло кожо Кудайга мӱргӱп турган.
GSAM 106Јарды Крестеечи Иоанныҥ јарыла тӱҥдештирери
GSAM 106.3Анайып, Христостыҥ келери керегинде ӱредӱ, ол керегинде Агару Бичикте айдылган судур сӧстӧр бӱдерине јеткилдӱ кеҥ таркаганын кӧрӱп турук.
GSAM 106.4Христостыҥ баштапкы келерин јетирер учурлу јарды Исаия судурчы мындый сӧстӧрлӧ айткан: «Ээн чӧлдӧ кыйгырган кижиниҥ ӱни: Кайраканга јол белетегер, бистиҥ Кудайга чӧлдӧ тӱс јол эдигер. Кажы ла ӧзӧк кӧдӱрилер, кажы ла туу ла тӧбӧн јабызадылар; кыйык јерлер тӱзелер, чукур-тӧбӧндӱ јерлер тегиз болор. Кайраканныҥ мак-алкыжы ачылар, ончо кижи оны кожо кӧрӧр; нениҥ учун дезе Кайраканныҥ оозы муну айтты.»12 Бу судур сӧс «Иудеяныҥ ээн чӧлинде ӱредӱ сӧс айдып: „Јастыраларыгарга ӧкӱнип, Кудайга эбирилигер, нениҥ учун дезе теҥериниҥ каандыгы јууктады“ деп јарлаган Крестеечи Иоанныҥ» ишинде бӱткен.13
GSAM 107.1Бу кижи јаҥыскан, бир ле Иудея ороонында алты ай иштеп, бу кайкамчылу судур сӧсти бӱдӱрген. Бу судур сӧс Иоанныҥ ишин ӧйиле ле јериле кемјилеген болзо, Экинчи катап келерин јарлаары керегинде судур сӧстӧр андый эмес: нениҥ учун дезе бу иш «тыҥ кыйгыла» бастыра јер-дӱнјеге таркаар учурлу болгон.
GSAM 107.2Анайып, келтирилген чын керектердеҥ Христостыҥ келери керегинде Јарга келишкен судур сӧстӧр кандый чокым бӱткени кӧрӱнет. Инжир агаш керегинде ӱлгерлик куучынды ӱредерге, Баштапкы ангелдиҥ јарын баштап јетирерге Кудайдыҥ ӧйи келген. Ол бу кыйгыны бастыра эл-јондорго, улустарга ла тилдерге јетирзин деп, Бойыныҥ элчилерин тургускан.
Notes
- Матфей 24:32-35. ↩
- Римдегилерге 10:14, 15. ↩
- Матфей 24:29, 30. ↩
- Матфей 24:29. ↩
- Марк 13:24. ↩
- «Реформацияныҥ тӧӧкизи», 8-чи бичик, 1-чи бажалык, 2, 3-чи абзацтар. ↩
- Ол ок бичик, 12-чи бичик, 3-чӱ бажалык, 10-чы абзац. ↩
- Ол ок бичик, 18-чи бичик, 2-чи бажалык, 12-чи абзац. ↩
- «Серкпениҥ ӱни», 343-чи б. ↩
- «Вольфтыҥ Бухарага миссиязы». ↩
- «Уильям Миллердиҥ ӱредӱ куучындары», 238-чи б., 1843 јыл. ↩
- Исаия 40:3-5. ↩
- Матфей 3:1, 2. ↩