Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

23-чи бажалык — Су-кадыкты корулаар тӧзӧмӧлдӧр

John Norton Loughborough

GSAM 358.1«Кӱӱндӱм, сӱнеҥниҥ јакшы болгоны чылап, сениҥ де ончо немеде јакшы болуп, су-кадык јӱрериҥди ончозынаҥ артык кӱӱнзейдим.»1

GSAM 358.21863 јылдыҥ 6 июнинде, Суббот кӱнде, серкпениҥ башчызы Уайт ла оныҥ ӱйи Мичигандагы Отсего городто серкпениҥ башчылары Корнелл ле Лоуренс ӧткӱрген чадырдагы мӱргӱӱл јуунына келишкен. Анда Уайт абакайга су-кадык реформазы керегинде кӧрӱлте берилген. Ол ӧйдӧҥ ала «Обзор ло элчи» газетте су-кадык ла су-кадык јадар јӱрӱм керегинде статьялар кепке чыгып баштаган, ол бойы дезе су-кадык керегинде ого ачылган немелерди бичип баштаган. Олордыҥ кезиги «Керелештиҥ» 11-чи санында ла «Канайда јадар» деп бичикте кепке чыккан.

GSAM 358.3Су-кадык јадар јӱрӱм ле оныҥ кижиниҥ эди-каныныҥ, санаазыныҥ ла тыныныҥ ӧзӱмиле чын колбузы керегинде сурак улуска айры јарта айтылган. «Обзор ло элчи» газеттиҥ 1864 јылдыҥ 25 октябриндеги санында серкпениҥ башчызы Ј. Н. Эндрюс бу сурак аайынча тӧмӧнги керектӱ сӱмелерди берген:—

GSAM 358Ј. Н. Эндрюс су-кадык јадар јӱрӱм керегинде

GSAM 358.4«Хорлу ажанар немелердиҥ ончозын таштаары ла јакшы ӱредӱни тыҥдап, Кудайдыҥ алдында ару ар-санаала бойын тудуп јадаары — су-кадыкка эҥ ле керектӱ немелердиҥ тоозында. Бистиҥ эди-каныбыс — Агару Тынныҥ ӧргӧӧлӧри. Оны тыныбыста да, эди-каныбыста да чындап мактаар ӱчӱн, эди-каныбыстыҥ ончо ийде-кӱчи толо тыҥ болоры кандый керектӱ! Бу сурак эмди бистиҥ улуска айры айтылып турганы ӱчӱн Кудайга быйан болзын. Су-кадык ла ийде-кӱч — биске эҥ баалу немелердиҥ тоозында; кыйналу ӧйдиҥ улу болумдарын кӧрӧр улуска олор айры ла керектӱ».

GSAM 359.1Библия аайынча су-кадыкты сактаары ла христиан кижиниҥ бойын тудары керегинде «Обзор ло элчи» газеттиҥ страницаларында ла эмес, бистиҥ серкпе јалчыларыбыс та ӱредип турган.

GSAM 359.21866 јылдыҥ 20 майында Текши конференцияда Уайт абакай ажыра тӧмӧнги ӱредӱ берилген (ол ок неме «Керелештиҥ» 11-чи санында бар):—

GSAM 359Су-кадыкты корулаар тӧзӧмӧл ачар керек

GSAM 359.3«Оору-коронду улуска ла оорудан сактанарга бойыныҥ эди-канын канайда кичееп тударын ӱренерге кӱӱнзеген улуска бис айыл белетеер учурлу деп маҥа кӧргӱзилген....

GSAM 359.4«Бӱтпес улус ооруларды јакшы эмдеерге тӧзӧлгӧн, Суббот кӱнди агару тудар эмчилер башкарган тӧзӧмӧлгӧ келзе, олор тӱзе ле чындыктыҥ салтарына кирер. Бистиҥ улусла ла бистиҥ чын бӱдӱмјибисле таныжып, олордыҥ мурдатан терс сананганы јоголор, бистиҥ керегибисте јакшы санаа алынар. Анайда чындыктыҥ салтарында болуп, кезиктери эди-каныныҥ оору-короноҥ јеҥилтени ле табар эмес, је кинчекле ооруган сӱнелерине эм болор јакшы немени табар.

GSAM 359Болор бӱдӱмдерди мурдатан айтканы

GSAM 359.5«Оорулу улус чын эмделип, су-кадыгы јакшыланып, јӱрӱмге сӱӱнип баштаганда, олор су-кадыкты јандырган улуска бӱдӱп јат. Олордыҥ јӱректери быйанла толот, чындыктыҥ јакшы ӱрени дезе анда оҥой конор, кезик учуралдарда азырал алып, ӧзӱп чыгып, Кудайдыҥ магына јиилек берер. Аргадалган андый бир баалу сӱне бу тӧзӧмӧлди тӧзӧӧргӧ керектӱ ончо јӧӧжӧдӧҥ артык баалу болор....

GSAM 359.6«Эмделип эмезе тыҥ јеҥилте алып јанып турган кезик улус бистиҥ бӱдӱмјибисти јаҥы јерлерге јетирер ле чындыктыҥ маанызын ӧрӧ кӧдӱрер. Эгер олор су-кадыгын јаҥыртарга бистиҥ улустыҥ ортозында болуп, санааларындагы мурдатан терс сананганы јоголбогон болзо, андый јерлерге кирер арга јок болор эди».

GSAM 360.1Јуулган бистиҥ улус бир сӧстӧн табыш берип, арга болгоны ла ӧйдӧ Бэтл-Крикте эмезе оныҥ јанында су-кадыкты корулаар тӧзӧмӧл ачар ла оныҥ эмдеер ижин доктор Х. С. Лей башкарар деп јӧптӧшкӧн. Ол озогы эмчилик ӱредӱзине кожуп, кӱнчыгыштагы суула эмдеер јуртта бир јылдаҥ ажыра болуп, ооруларды суула эмдеер аргаларды ӱренген.

GSAM 360Санаторийге јер садып алынганы

GSAM 360.2Ол ӧйдӧ андый тӧзӧмӧлди тӧзӧӧри јаан иш болуп кӧрӱнген; оныҥ бӱдӱми керегинде кӱӱн кӧдӱрер бу керелеш болбогон болзо, ишке тудунары бир эмеш саадаар эди. Је иш саадабай, конференция јабылган соҥында бир канча ла кӱн ӧткӧн кийнинде, јаргычы Грейвстиҥ Кӱнбадыш Бэтл-Криктеги кӧрӱмјилӱ јуртаар јери — элбек туразы сегис акр јериле кожо — садып алынган. Бу турага удабай ла эки кабатту кожулта тудулып, сууга тӱжер кыптар эдип белетелген. Бу тураларда «Су-кадык реформазыныҥ институты» ачылган.

GSAM 360.3«Обзор ло элчи» газеттиҥ 1866 јылдыҥ 19 июниндеги санында бу тӧзӧмӧлдиҥ акцияларын аларга баштапкы текши кычыру кепке чыккан. Газеттиҥ ол ок санында Мичигандагы Бэтл-Крик ле Нью-Йорктогы Олкотт серкпелери $2,625 баалу, башказы $25 болгон 105 акция аларга бичилген деп айтылган. Мичиган штатта су-кадыкты корулаар тӧзӧмӧлдӧрди башкарар биригӱ тӧзӧӧргӧ јараар јаҥ јок болгоны ӱчӱн, бу јӧӧжӧ бириктирип тӧзӧӧр арга болгончо бир эмеш ӧй иженилген улустыҥ колында тудулган.

GSAM 360Су-кадык керегинде журнал чыгып баштаганы

GSAM 360.4Башчылар анайда ок 1 августта су-кадык керегинде ай сайын чыгар, кабыла кожо он алты страницалу журналды кепке базып чыгарып баштаган. Ого «Су-кадыкты јаҥыртаачы» деп ат берди. Бу журнал «Јакшы су-кадык» деп атла эмдиге јетире чыгып турат, эмди ол телекейдиҥ су-кадык керегинде тӧс журналы болуп турат. Бу журнал су-кадык ла бойын тудары керегинде тӧс јӧптӧрди ле јартайтан эмес, је 1866 јылдыҥ 5 сентябринде оорулу улуска ла анда јуртаар улуска албан аайынча ачылган су-кадыкты корулаар тӧзӧмӧлди улуска таныдатан арга да болгон. Анайда бу сурак бистиҥ улуска баштап айдылганынаҥ бери тӧрт ай да ӧтпӧгӧндӧ, тӧзӧмӧл садып алынып, керектӱ немелерле јеткилделип, иштеп турган; акцияларга $11,000 берерге бичилген, ол акчаныҥ кӧп сабазы тӧлӧнгӧн болгон.

GSAM 361Эмдеер биригӱ тӧзӧлгӧни

GSAM 361.11866–67 јылдардыҥ кыжында Мичиганныҥ јаҥ чыгарар јууны су-кадыкты корулаар тӧзӧмӧлди башкарар биригӱ тӧзӧӧргӧ јараар јаҥ чыгарып берген. 1867 јылдыҥ 17 майында бу иш бӱдӱрилген: ич иштиҥ јӧптӧри алынган, јылбас јӧӧжӧ лӧ ӧскӧ јӧӧжӧ чын аайынча талдалган иженимдӱ башчыларга ӧткӱрилген. Ол кӱнге јетире аларга бичилген акциялардыҥ текши баазы $26,100 болгон; оноҥ $18,264.87 тӧлӧнгӧн. Тӧзӧмӧлдӧ билгир эмчилер ле болушчылар иштеген, туралары дезе оорулу улусла толгонго јуук болгон. Олордыҥ бир канчазы, тӧзӧмӧлгӧ келген соҥында бистиҥ улус керегинде ле чындык керегинде билип алып, бистиҥ бӱдӱмјибисти алган болгон.

GSAM 361Су-кадыкка јакшы кийим

GSAM 361.2Ончо ӧйлӧрдӧ лӧ ончо ороондордо кижиниҥ тӧрӧл табы боюнча јӱреги бу телекейдиҥ, оныҥ јӱрӱмле оморкоорыныҥ, тентек кылыктарыныҥ ла модаларыныҥ салтарына оҥой кирип јат. Бистиҥ орооныбыста Уайт абакайга су-кадык ла кийим керегинде кӧргӱзилген 1863 јыл да ӧскӧ болбогон. Моны абакайлардыҥ мода аайынча дӧҥӧлӧктӱ кӱнектер кийеринеҥ кӧрӱп болор: олордыҥ эни анайда јаан болгон, кӧп абакайлар тӧҥкӧргӧн аба шарыныҥ ичинде базып јӱрген немедий кӧрӱнген. Ол ок ӧйдӧ кийимниҥ оноҥ до эки учына јеткен бӱдӱми кирип, кӧп тартыш тускан. Олор керегинде кыска айтканы, байла, кычыраачыга Уайт абакайдыҥ кийим керегинде берген, «Серкпеге керелештиҥ» 10-чы санында бар керележин јакшыраак билип аларга болужар.

GSAM 362Кийимде учына јеткен бӱдӱмдерди бурулаганы

GSAM 362.1Баштапкы учына јеткен бӱдӱм — кийген кижиниҥ кӱӱни боюнча, узуны он дюймнаҥ јарым ярдка јетире эмезе оноҥ до артык болгон, кийнинде сӱӱретки эдип кӧктӧгӧн кӱнектер кийери болгон. Олорды кӧп сабазында јерле сӱӱредип јӱрген, эр улус дезе олорды «ором шыпыраачылар» деп адайтан. Экинчи учына јеткен бӱдӱм ого чике удур болуп, кийимди эр улустыҥ кийимине арга јеткенче тӱҥей эдетен. Бу моданы Блумер кысты ээрчигендер алган, оныҥ учун оны «Блумердиҥ кӱнеги» деп адаган. Учында оныҥ ады «Америка кийими» деп солынган. Бу кийимди јараткан улус башка-башка јерлерде јуундар ӧткӱрген, бистиҥ эјелеристиҥ кӧбизи оны кийерге јӧпсинген. Кезиктери оны кийген де.

GSAM 362Кийим сурагы керегинде керелеш

GSAM 362.2Уайт абакайга кийим керегинде кӧргӱзилген немелер аайынча «Керелештиҥ» 11-чи санындаҥ бир канча кезек келтирейин:—

GSAM 362.3«Кудайга чындык улус — телекейдиҥ јарыгы ла јердиҥ тузы; олор ӧскӧ улуска једер салтары баалу болгонын качан да ундыбас учурлу. Эгер олор чектен узун кӱнекти чектен кыскага солызалар, бойыныҥ салтарын кӧп сабазында јоголтып салар эди. Олордыҥ болушар ла Кудайдыҥ Кураанына экелерге албаданар учурлу бӱтпес улусы андый кийимди јерип салар эди. Ӱй улустыҥ кийимин су-кадыкка јакшы болзын деп кӧп аайынча јакшыландырарга јараар, кӧргӧн кижини јеридер эдип анайда јаан солынта эдер керек јок.

GSAM 362Јаҥыртылган кийим

GSAM 362.4«Эди-канды корсеттерле ле киттиҥ кату сӧӧгиле бир эмеш те кызарга јарабас. Ӧпкӧ лӧ јӱрек кадык иштезин деп, кийим тыҥ элбек болор учурлу. Кӱнек ӧдӱктиҥ конузыныҥ ӱстинен бир эмеш тӧмӧн једер, је колло кӧдӱрбегенде де, јойу баскактыҥ ла оромныҥ кирине тийбес эдип кыска болор учурлу. Мынаҥ да кыска кӱнек ӱй улуска ӱйдиҥ ижин иштегенде, айры ла тышкары ишти кезикте эмезе кӧп иштеер учурлу улуска, јарамыкту, эптӱ лӧ су-кадыкка јакшы болор.

GSAM 363Эди-канды теҥ кийиндирер керек

GSAM 363.1«Кӱнектиҥ узуны кандый да болзо, олордыҥ буттары эр улустыҥ буттарындай ок толо јабылган болор учурлу. Оныҥ учун астарлу штанды кажык тушта јуурып, таспага бекиткен эмезе ӧрӧзи элбек, алтыгы јаары тар эдип кӧктӧгӧн штанды кийерге јараар; олор башмакка јетире узун болор учурлу. Анайда кийиндирилген буттар ла кажыктар согуп турган салкыннаҥ коруланар. Эгер буттарды јылу кийимле јылуда, эптӱ тудар болзо, канныҥ айланыжы теҥделер, кан ару ла кадык бойы артар, нениҥ учун дезе ол сообос, эди-канныҥ ичинде бойыныҥ тӧрӧл јолыла ӧдӧрине буудак та болбос».

GSAM 363.2Бу кӱнектиҥ узуны кийнинде сӱӱреткилӱ кӱнекле Америка кийиминиҥ ортозында јакшы теҥ болгоныла кӧргӱзилген. Оны кем де кийер учурлу деп айтылбаган, је бойыныҥ салтарын ӱзӧр, болушар учурлу улусты јеридер јолло барбас учурлу деп айтылган. Кажыктарын мынайда ок кийиндирер учурлу деп айтылбаган, је анайда эдерге јараар деп айтылган. Эгер ол ок керектӱ бӱдӱмге ӧскӧ аргала, узун ич кийимле ле соккон бут јапкыштарла јеткилдензе, ол бу керелешке толо келишер.

GSAM 363Су-кадыкка јакшы кийимниҥ беш керектӱ учуры

GSAM 363.3Јарадып кӧргӱскен кийимниҥ бӱдӱминде су-кадыкка керектӱ беш учур барын кӧрӱп болор. Олор мынайда:—

GSAM 363.41. Корсеттерди ле белди кызар ончо немелерди таштаары.

GSAM 363.52. Колдордо ло буттарда канныҥ эркин айланарына буудак эдер ончо таспалардыҥ јогы.

GSAM 364.13. Эди-канныҥ ончо бӧлӱктерин, айры ла тамандарды ла кажыктарды, теҥ кийиндирери.

GSAM 364.24. Этектерди јарыннаҥ илери; олорды таспаларла белдиҥ тӧмӧн јаарына качан да илбези.

GSAM 364.35. Кӱнектиҥ узуны.

GSAM 364.4Баштапкы тӧрт учурды эмди кажы ла билгир эмчи јарадып јат, бежинчизин дезе алза, кийнинде сӱӱреткилӱ кӱнек те, чектен кыска кӱнек те эмди ташталган.

GSAM 364Јеннесс-Миллер абакай кийим керегинде

GSAM 364.5Нью-Йорктогы Јеннесс-Миллер абакай 1890 јылда ол ӧйдиҥ су-кадыкка јакшы кийим керегинде билимге эҥ тайанган журналында, ӱй улус кӱнектерин кӱрт солыбай, ас-астан кыскартып, абакайдыҥ ӧдӱгиниҥ конузыныҥ ӱстине јуук јетиреер учурлу деп айдып турган. Ол — «Керелештиҥ» 11-чи санында јарадып кӧргӱскен ок узун.

GSAM 364Доктор Траллдыҥ јаратканы

GSAM 364.61868 јылда Нью-Јерсидеги Флоренс-Хайтс јурттыҥ су-кадыкла эмдеер колледжинде иштеп турган доктор Р. Т. Траллды май айдыҥ учында Мичигандагы Бэтл-Крикке кычырып, бистиҥ серкпе јалчыларыбыстыҥ алдында бир неделе ле ӱредӱ айткыдар деп јӧптӧшкӧн. Ӱредӱ айдып турган ӧйдӧ доктор серкпениҥ башчызы Уайттыҥ айылчызы болгон. Уайт абакай ӱредӱлерге барбаган, је доктор кӱн сайын серкпениҥ башчызы Уайтла, оныҥ ӱйиле ле серкпениҥ башчызы Ј. Н. Эндрюсле кожо арабала айланып јӱрген. Ол ӧйдӧ доктор Уайт абакайдыҥ су-кадыкты сактаары, оорулар ла олордыҥ шылтактары, эмдердиҥ эдер салтары ла оноҥ до ӧскӧ немелер керегинде санааларын тыҥдаар деп јӧптӧшкӧн. Ол кӧрӱлтеде ого кӧргӱзилген немелерди ле куучындаган, је бу билгирди кайдаҥ алганын айтпаган. Доктор эмчилик билим оныҥ айткан санааларыла келишип турганын билдирген. Серкпениҥ башчызы Эндрюс маҥа куучындаганы аайынча, экинчи кӱнги куучын учында доктор Уайт абакайдаҥ эмчилик билимди кайда ӱренип божоткон деп сураган. Уайт абакай бу немелерди качан да ӱренбеген, је 1863 јылдыҥ 6 июнинде Мичигандагы Отсегодо ого кӧргӱзилген немелерди ле айдып турганын укканда, доктор кайкаган. Ол Уайт абакайга оныҥ ончо санаалары эди-канныҥ иштежи керегинде билимге ле су-кадыкты сактаарына чике келишкенин, кӧп сурактарда ол бойынаҥ да тереҥ билгенин быжу айткан. Бешке јуук кӱн анайда айланып, куучындап јӱрген соҥында доктор серкпениҥ башчызы Уайттаҥ, оны колледжин таштап, Бэтл-Крикте серкпе јалчыларына ӱредӱ айдарга нениҥ учун кычырганын билерге кӱӱнзеген. Ол мынайда айткан: «Уайт абакай олорго су-кадыкты сактаары керегинде керектӱ ӱредӱни берерге мендий ок белен».

GSAM 365Эмчилик билим јарадып јат

GSAM 365.1Су-кадыкты сактаар кӱнӱҥ сайынгы иштиҥ башка-башка бӧлӱктери керегинде оныҥ кӧп бичигендери кӧп јылдар туркунына улуска јетирилген; олордыҥ кӧбизи эмди «Христиан кижиниҥ бойын тудары ла Библия аайынча су-кадыкты сактаары» деп бир бичикке јуулган. Эҥ јакшы ӱредӱлӱ эмчилердиҥ кезиктери бу бичигендерди кичееп кӧргӧн соҥында, эмчилик билим олорло толо келишип јат деп билдирген. Уайт абакайдыҥ бу бичигендери ӱренип алган немениҥ бӱдӱми эмес, је Ээзи ого кӧрӱлтеде ачкан немелерди ле бичип салганы болгон.

GSAM 365Доктор Келлоггтыҥ керележи

GSAM 365.2Эмчилик билимниҥ шинжӱлери Уайт абакайга 1863 јылда кӧрӱлтеде ачылган немелерге канайда келишкенине керелеш болзын деп, «Христиан кижиниҥ бойын тудары» деп бичиктиҥ кире сӧзинеҥ, Мичигандагы Бэтл-Криктиҥ бастыра телекейге јарлу санаторийин башкарып турган эмчилик доктор Ј. Х. Келлоггтыҥ бичиген сӧстӧрин келтирейин. Ол мынайда айдат:—

GSAM 365.3«1. Айдылган бичигендер баштап кепке чыккан ӧйдӧ, су-кадык керегинде суракка, олор кемге башталганы ол улус ла эмес, је бастыра телекей де кичемелди арайдаҥ ла эткен.

GSAM 365.4«2. Эди-канныҥ ӱренчик кылыктарын јаҥыртар керек деп айдып турган ас тоолу улус, чын јаҥыртар тӧс јӧптӧрди таркадар ӧйдӧ, олорло кожо эҥ јарта јастыраларды, кезик учуралдарда дезе јериир јастыраларды да таркадып турган.

GSAM 366.1«3. Су-кадыкты сактаары керегинде, јарта јастыралардан ару, Библияла ла христиан бӱдӱмјиниҥ тӧс јӧптӧриле келишкен, иреттӱ лӧ бир бирине келиштӱ чын сӧстӧрдиҥ бириккен јуунын кайда да, кем де кӧргӱспеген.

GSAM 366.2«Андый айалгада айдылган бичигендер кепке чыккан. Ӱредилип турган тӧс јӧптӧр билимниҥ беделиле быжуланбаган, је бойын билимдӱ деп кӧргӱспеген, Кудайдыҥ јарыдып берген болужыла ла јакарузынча бичип турум деп айткан кижиле јай, јарта эрмекле билдирилген.

GSAM 366Тӧс јӧптӧр сынактаҥ ӧткӧн

GSAM 366.3«Андый ӧзӧк башка айалгада, андый кайкамчылу айдыштарла билдирилген тӧс јӧптӧр ӧйдиҥ ле јӱрӱмниҥ сынагына канайда чыдашкан? Мындый сурак берери јӧптӱ. Оныҥ каруузын толо-тыра текшерип болор болумдардаҥ табар керек.... Јӱс јылдыҥ тӧрттен бир ӱлӱзи мынаҥ озо кичемелге алынбайтан эмезе каткыга салдыратан тӧс јӧптӧр табыш јоктоҥ улус ортозында иженим ле кӱндӱ тапкан. Учында телекей олорды озо тушта мынайда јаратпай турганын ундып та салган. Билимде јаҥы ачылган немелер ле озогы болумдарды јаҥыдаҥ јартайтан аргалар олорды быжулаар керелештерди токтобой кӧптӧткӧн; эмди дезе јӱс јылдыҥ тӧрттен бир ӱлӱзинеҥ де кӧп ӧй мынаҥ озо айтылган тӧс јӧптӧрдиҥ кажызы ла билимниҥ керелештериле арга јеткенче бек быжуланган.

GSAM 366Кӧрӱлтелердиҥ Кудайдаҥ чыкканыныҥ керелтези

GSAM 366.4«Чындап та, муну кайкалду неме деп санар керек, ол Кудайдыҥ тереҥ билимин ле башкарыжын јарт кӧргӱзет: илим ле ӱредӱдиҥ беделин суранып, кеминеҥ ажыра чыккан санааларла бузулган ла кӧп јастыраларла аралашканынаҥ улам јакшылыкка кӱчсиз болгон адашкан ӱредӱлердиҥ ортозында, илимдиҥ билимин де, тереҥ ӱредӱни де сурабаган бир кижи су-кадык керегинде бир нече бичиичилер ле тӱшӱнӱчилер айткан адашкан, адашкан тӱшӱниктердиҥ массазынан мынчалык таҥ кӱчтӱ, бир аайлу ла чын су-кадык јакылталарын јуулап алганы — јирме беш јылдыҥ туркунына болгон шӱӱжӱлер, шиҥжӱлер, ачылыштар ла јуулган опыт бир де јакылтаны кулатпады, тек јӧптӧп айтылган ӱредӱлерди бекийтти — муну чындап та артык кайкал деп айдар керек». «Бэтл-Крик, Мичиган, 1890 јыл» деп даталанган.

GSAM 367Су-кадыктыҥ тӧзӧми улулады

GSAM 367.11876 јылда тӧзӧмгӧ башкы эмчи болуп Ј. Х. Келлогг, медицина докторы, кошулгандан кийнинде, эмдешке сураныш мынчалык улу болгондуктан, 1877 јылдыҥ јазында эмдешке керек јерди кеҥидер керек деп табылды. 1876 јылда тӧзӧмдиҥ ады Су-кадыкты јаҥыртаачы тӧзӧми-теҥ Медициналык ла хирургиялык санаторий-га ӧзгӧртти, 1878 јылда јаҥы башкы тӧзӧӧ салынды.

GSAM 367.2Бу тӧзӧӧдиҥ ӧлчӧми 136 x 46 фут болды, тӧмӧнги каттан ӧйӧр тӧрт кат болды. Бӧлӱктӱҥ бардыгы буу-отко жылыдырылып, газла јарытылды. Ачылганыныҥ кийнинде удабай эмделип тургандар ла коноктор тӧзӧӧдиҥ кӧп бӧлӱгин толтырды.

GSAM 367.3Ол ӧйгӧ дӧрӧ 1866 јылда Уайт абакайдыҥ керелтезинде тӧзӧм керегинде айдылган молјолдор ӧтӧ кайкалду бӱтти. Кӧп кижи эмдиги чындыктыҥ јарыгын јӧптӧп алган: бу улуска олардыҥ кӧӧни су-кадык издеп тӧзӧмгӧ келгенинде биринчи катап бу улус керегинде уккан.

GSAM 367Јурт јердеги су-кадык тӧзӧми

GSAM 367.41877 јылдыҥ ноябрьдиҥ 22-кӱнинде «Ӧйдиҥ темдектери» журналында Ј. Х. Келлоггтиҥ јарым-агазы, медицина докторы М. Г. Келлогг, Хауэлл Маунтин-дыҥ јанында, Сент-Хеленааҥ эки жарым миле тӱндук-чыгыш јаар, Напа аймактыҥ Калифорниязында јер алганын ла Кристал Спрингс-тиҥ јанында турар, «Јурт јердеги су-кадык тӧзӧми» деп адалар тӧзӧӧ саларына јуук калганын јарлады. 1877–78 јылдыҥ кышкы ӧйинде тӧзӧӧ салынды ла 1878 јылдыҥ баштапкы бӧлӱгинде эмделип тургандарды эмдешке ачылды. Бу су-кадык тӧзӧми, Бэтл-Криктеги тӧзӧм — ӧзӧк тӧзӧм сыӧкту, ӧлчӧмӧ ӧскӧн дӧ, кӧп кижи Кудайдыҥ јарын билип, оны јӧптӧгӧн јер болуп та болгонын кӧргӧн.

GSAM 368Тынч океанныҥ су-кадык журналы

GSAM 368.11885 јылдыҥ јайы ӱчинчи ангелдиҥ јары ишинде ӧскӱмдиҥ окуялу ӧйи болды. Майдыҥ баштапкы кӱнинде Сент-Хеленадеги Јурт јердеги су-кадык тӧзӧми ӧткӧнде ӱредӱ алган эмчиниҥ медицина башкарыжына берилди. Июнь айында эки ай сайын бир катап чыгарар «Тынч океанныҥ су-кадык журналы ла бойын тудунарыныҥ корулаачызы» деп аталган, 24 беттӱӱ журналдыҥ чыгары башталды; оныҥ редакторы пресвитер Ј. Х. Уэггонер болгон. Бу иштӧрдиҥ кӱчӱлӱги су-кадык тӧзӧмгӧ јаҥы јӱрӱм берди: мурнагы јылдарда јоголто тӱшкениниҥ ордына, јылдан јылга иште $2,000-нан $4,000-га јеткен таза пайда кӧргӧзӧ баштады; 1891 јылдыҥ апрелинде бӱткӧн јылга дӧрӧ таза пайдазы $12,000-нан артык болды.

GSAM 368.21887 јылда Сент-Хеленадеги Јурт јердеги су-кадык тӧзӧми биригӱзиниҥ јуунында тӧзӧмдиҥ каржызы керегинде мынадый сӧс айтылды: 1885 јылдыҥ майдыҥ 1-кӱнинде тӧзӧмдиҥ таза баазы тек $5,322.76 болды, ол ӧйгӧ дӧрӧ чыгарылган бар акциялардан $2,547.24-ге кем. Башка сӧслӧрлӧ, тӧзӧм ӧзӧги пайдазыныҥ барын ла, капитал акциязыныҥ $2,547.24-зиҥ јок кылган. 1887 јылдыҥ апрелиниҥ 1-кӱнинде бар борычторын ӧткӧрӧ, тӧзӧмдиҥ баазы $21,372.64 болды; бу 23 айда $16,049.88 ӧскӧни. Бу сумманыҥ $5,280-зи акцияга алынган, $2,497.60-зи тӧзӧмгӧ бӧкӧн берилген; тӧзӧмдиҥ иштешкенинеҥ таза ӧскӧнӧри $8,272.28 болды. Бу ӧйдӧ Тынч океанныҥ су-кадык журналы ай сайын чыгар, 32 беттӱӱ, тыш кабы бар журнал болуп чыгарылды; тӧзӧмдиҥ јӧӧжӧзин ла јакылталарын алга таркадарга ол оноҥ до кӧп јӧмӧжӧ бергени билинди.

GSAM 369Јакшылык иш

GSAM 369.11891 јылдыҥ январында чыккан «Медициналык миссионерде» Бэтл-Крик санаторийи керегинде доктор Ј. Х. Келлогг мынадый сӧс айтты:—

GSAM 369.2«Тӧзӧм турган јирме беш јылдыҥ ичинде берилген јакшылык эмдеш $100,000-нан кӧп артык суммага јетти; ол баштапкы салынган капитал акциядан бир нече катап артык.

GSAM 369.3«Айтылган јакшылык ишке кошуп, тӧзӧм лекция айтучыларды, медсестраларды, аш кайнадарга ӱредер школдордо ӱредӱ берӱчилерди ла миссионер иштиҥ ар тӱрлӱ јолына ӱредилген ӧскӧ кижилерди чыгарып турды.»

GSAM 369Јетимдердиҥ керегинде ӧтӱнӱш

GSAM 369.41891 јылдыҥ марттыҥ 8-кӱнинде Текши конференцияда доктор Келлогг јетимдердиҥ керегинде ӧтӧ чын кӱчиле ӧтӱнди. Ол айтты: «Мен ӧзӧмди “бӱткӱл ӧкӱл” деп табылганымды кӧрӧдим, јана ӧкӱлдиги јокторды — оларды караар кижизи јок јетимдерди — ӧкӱлдӧп барадым.»

GSAM 369Хаскелл абакайдыҥ $30,000 бӧкӧни

GSAM 369.51892 јылдыҥ январында чыккан «Айылдагы миссионерде» јетим балдарга тура тудар јӧӧжӧ табар керегинде кӱчтӱ ӧтӱнӱш болгон. Ол журналда тура учун $17,716 берерге сӧс берген кижилердиҥ аттары бар болгон; ишти баштаачылардыҥ санаазында, мынчалык улу ишке бу сумма аз болгон, ошондуктан ишти аткарарын саал токтодор деп коркыган. Учын баштапкыдаҥ ала кӧрӧр, «миҥ кырдагы малдыҥ» Ээзи болгон Кудай окуяларды андыйла јӱргӱзди: бистиҥ бӱдӱмибистеҥ эмес бай ӱй кижи, Чикагодо турган, Фредерик Хаскелл мырзаныҥ ӧлгӧнӧн кийинки жесири Кэролайн Э. Хаскелл, бу јакшылык иш керегинде уккан бойынча, тудуныҥ комитетине $30,000 берди. Ол бир ле шарт койды: бу акча бӱткениле, мурнагы планга кӧрӧ јетимдердиҥ туразын салырга жумшалзын, иши кенен ле јакшы кӧӧниле башкарылзын, тӧзӧм ӧлгӧн ӧбӧгӧнин эске алып «Хаскеллдиҥ эс тӧзӧми» деп адалзын.

GSAM 370.1Мынчалык јӧӧжӧ берилгениле, Медициналык миссионер ле Јакшылык биригӱзи ол јылда тӧзӧӧни јетимдердиҥ туразы кылып саларга ла ачарга јӧнӧдӧлӧди. Бу тӧзӧӧ 1894 јылдыҥ январьдыҥ 25-кӱнинде арнап табышталды. Ол кӱннеҥ бери кӧп ӧйдӧ јетимдердеҥ, јӧмӧӧчилердеҥ ла ӱредӱчилердеҥ турган бӧлӱктиҥ саны ортодо бир жӱс болгон.

GSAM 370Јеймс Уайттыҥ эс тӧзӧми

GSAM 370.2Бу биригӱ јетимдерди карап, аштап турганынаҥ ӧскӧ, ӧскӧ бир јакшылык тӧзӧмди — «Јеймс Уайттыҥ эс тӧзӧми» деп аталган тӧзӧмди — башкарып турат; мында жыйырма кижиден артык карыган ла туразы јок кижиге карам јетирип, оларды јайлу кылып турат.

GSAM 370Медициналык миссионерлер

GSAM 370.3Бу иштиҥ бир бутагында албатыны кӧдӱрерге ӧскӧ бир кӱчтӱ кадам ташталды: медициналык миссионерлерди ӱредери башталды. Бу иш адамзатты кӧдӱрерге јӧмӧжӧ берип турганын мактап, Уайт абакай Австралияныҥ Престон јериндеҥ 1892 јылдыҥ сентябрьдиҥ 16-кӱнинде бичигинде мынадый айтты:—

GSAM 370.4«Эмди бир кижи ӱредӱде турган јеринде жӱс кижи ӱредӱде болзо деп санайдым. Андый болор керек. Эр кижи де, катын кижи де медицина ӱредӱзи јок миссионергеҥ кӧрӧ медициналык миссионер болуп адамга кӧп јӧмӧжӧ бере алат.»

GSAM 370.5Бу аайдагы ӧмӱрлӱӱ кызматка кирер алдында ӱредӱ курсын ӧткӧрип тургандардын саны бу сӧс бичилгенинеҥ бери кӧп ӧскӧн.

GSAM 370Су-кадык иштиҥ ӧзӱми

GSAM 370.61894 јылдыҥ январында чыккан «Медициналык миссионерде» су-кадык иштиҥ ӧзӱмине јӧмӧжӧлӱӱ кызыкту фактыларды кӧргӱзӱп турган кыска сӧс бар. Ол мынадый окулат:

GSAM 371.1«Су-кадыкты јаҥыртаачы тӧзӧми 1866 јылда тӧзӧлгӧн.... Мичиганныҥ ӧсӱп турган кербезек шаарларыныҥ бирӱӱзи — Бэтл-Крикте, салкын ла су-кадык јерде, бийик јердеги јеке тура алынган. Эки эмчи, эки мончо јӱргӱзӱӱчи, бир ӱредилбеген медсестра, ӱч-тӧрт јӧмӧӧчи, бир эмделип тургандар кижи, тӧзӧмдиҥ келечегине ла ол тӧзӧлгӧн јакылталарга улу бӱдӱм, кӧп ыңгайсыздык — бу эмдиги иштиҥ башталганы болды. Ол «Су-кадыкты јаҥыртаачы тӧзӧми» деп адалган.

GSAM 371.2«Баштапкы кичине тура турган јерде эмди узуны 312 фут, эни 100 фут, бийиги алты кат тӧзӧӧ турат; ол ӱч јӱс конокты сыйдырат, ооругандарды караар ла јайгартаарга эмдиги илим айдарга болор бар куралла жабдылган. Он эмчи, олардыҥ кӧбизи ӧзӧ ишине адис, медицина факультетин тӧзӧйт. Медсестралар ла ӧскӧ јӧмӧӧчилӧр ӱч жӱстӧҥ артык бӧлӱк болады; тӧзӧмдиҥ келер коноктору Бириккен Штаттардыҥ ар бир штатын кӧргӱзет, ӧскӧ ороондордоҥ келген кӧп конок та бар. Эжиги кандый ла бӱдӱмдеги, ӧз ороонындагы да, ӧскӧ ороондогы да миссионерге ар дайым ачык; бӧлӱк бу коноктордыҥ бирӱӱзи-экизи јок болуп сейрек болот.»

GSAM 371Санаторийдиҥ оорукана

GSAM 371.3«Оорукана 1888 јылда салынган, узуны 100 x 60 фут, бийиги беш кат тӧзӧӧ. Тӧзӧӧдиҥ ӧйӧги каттарыныҥ ӱчӱ санаторийдиҥ операция бӧлӱгине, ооругандардыҥ бӧлмӧлӧрине ле керебеттерине жумшалат. Тӧзӧмдиҥ јакшылык иштиҥ канцеляриялары да мында. Аныҥ тегерегинде жыйырма кичине тура бар; олардыҥ бир канчазы буу-отко жылыдырылат, башкы тӧзӧӧ сыӧкту электричествоно јарытылат, ле ооругандарга јӧ студенттерге толо. Медициналык миссионер медсестраларды ӱредер школа 1884 јылдыҥ июльдыҥ 1-кӱнинде тӧзӧлгӧн. Баштапкы алты айда отуз беш студент бичилген.»

GSAM 372Ишчилердиҥ чыгары керегинде молјол

GSAM 372.1Калифорнияныҥ Сент-Хелена јеринде турган су-кадык тӧзӧми керегинде Уайт абакай Швейцарияныҥ Трамелан јериндеҥ 1887 јылдыҥ февральдыҥ 6-кӱнинде бичигинде мынадый айдат:—

GSAM 372.2«Кудай бу тӧзӧмлӧ бириккен эр кижилер момын болуп, јӧпсӱнип, Кудайдыҥ эркин эдер болзо, ол тӧзӧм јӱрер ле ӧзӧр деп айдып койгон; оныҥ иштӧӧчилериле Кудай берген јарыккаҥ ӧскӧлӧрди алкыштаар миссионерлер чыгат. Олар Иисустыҥ кӱӱниле бийик јерлердеги буттарды кулат; ырым-сӱримди ачып кӧргӱзет; эмди тек адашкандык, ӧзӧнӧн јайлу болорго ӱйренгендик, аракыга берилгендик ле јамандыктар сакталган јерлерге чындыкты, арулукту ла киелӱлӱкти экер.»

GSAM 372.3Бу сӧстӧрди ӧскӧ андый тӧзӧмӧлдӧргӧ теҥ кӱчиле јараар деп, јарлап алабыс.

GSAM 372Су-кадык иште ийгилик убада этилген

GSAM 372.41891 јылда серкпеге берилген айрыкча керелтеде мынадый окыйбыс: «Су-кадык реформазына кызыгуны ойгодарга эдер ар бир ишке Кудайдыҥ алкышы тӱшӧр; бу иш бар јерде керек. Бу керекте јаҥы ойгонуш болор керек, нениҥ учун дезе, Кудай бу иштиҥ кӱчиле кӧп иш эдерин санайт.»

GSAM 372Америкалыҥ медициналык миссионерлердиҥ колледжи

GSAM 372.5Кадам сайын ооруды эмдердиҥ јӧптӱ аайы керегинде јарык ӧскӧн; ол 1895 јылдыҥ июнь айында медицина ӱредӱ тӧзӧмин тӧзӧр керегин чыгарып койды. Бу суранышка јӧпсӱнип, Америкалыҥ медициналык миссионерлердиҥ колледжи тӧзӧлди: ол медицина эмчилерин ӧз ороонында ла ӧскӧ ороондордо, Јетинчи кӱнниҥ адвентисти медициналык миссионер ле Јакшылык биригӱзиниҥ колында иштерге ӱредерге арнап салынды. Ачылыш јууны Бэтл-Крикте 1895 јылдыҥ сентябрьдиҥ 30-кӱнинде ӧтти, колледж кийинки кӱн — октябрьдыҥ 1-кӱнинде — кырк студенттӱӱ класслӱ ачылды.

GSAM 372.6Колледждиҥ јарнамазында мынадый окыйбыс:

GSAM 372.6«Колледж Чикагодо, Иллинойс штатыныҥ закондорына кӧрӧ, тӧзӧлгӧн. Ӱредӱ курсы Бириккен Штаттардыҥ эҥ јакшы медицина школдорындагы курска теҥ тереҥ болор. Ӱредӱниҥ бир бӧлӱги Чикагодо, бир бӧлӱги Бэтл-Крикте, Мичиганда берилер.»

GSAM 373.1Медициналык миссионер ишке ӱредилип тургандар керегинде 1895 јылдыҥ августында чыккан «Медициналык миссионерде» мынадый окыйбыс:

GSAM 373.1«Бэтл-Крик санаторийиниҥ медсестраларды ӱредер школында эмди ӱредилип тургандардын классы 250-ден артык; эмди медициналык миссионер ишке кирерге јарап тургандыҥ бардыгына иш јер берилген. Тӱштӱк деҥиз аралдарына, Индияга, Батыш Индияга, Тӱштӱк Америкага, Бириккен Штаттардыҥ тӱштӱк штаттарына жыйырма беш јӧ отуз медсестра, ле бистиҥ улу шаарларга медсестралар керек.»

GSAM 373Медициналык миссионер иштиҥ ӧзӱми

GSAM 373.21895 јылдыҥ ноябрьдиҥ 5-кӱнинде Табернаклда ӧткӧн санаторийдиҥ миссионер медсестраларыныҥ классыныҥ бӱтӱрӱӱ јуунында доктор Келлогг мынадый айтты:—

GSAM 373.3«Он эки јыл алдына андый јуунында эки медсестра бӱтӱрген. Эмди медсестралардыҥ бӧлӱги ӱч-тӧрт жӱстиҥ ортозында. Санаторийде он тогуз эмчи бар; санаторийле бир аайда байланыжып, Медициналык миссионер ле Јакшылык биригӱзи башкарып турган ӧскӧ тӧзӧмӧлдӧрдӧ жиырма эки эмчи бар. Бистиҥ элӱ ӱч медсестрабыс ӧскӧ ороондордо — Швецияда, Эски Мексикада, Африканыҥ Алтын јээгинде, Австралияда, Тӱштӱк Африкада, Данияда, Индияда, Јаҥы Зеландияда, Самоада ла Британияныҥ Гвианазында. Алтыбыш ӱч медицина студенти эмди ӱредӱде. Олардын кырк бири мында, жиырма экизи Мичиган университетинде ле ӧскӧ школдордо. Бӱгӱн мында жиырма эки медсестра бӱтӱрет; олар јӧптӧлгӧн медсестра болуп чыгарына бӱтӱнӱп даяр.»

GSAM 373.41902 јылга јетире су-кадык тӧзӧмӧлдӧрдиҥ ӧзӱмин шинжегенде, медицина колледжи ле медсестраларды ӱредер школыла Бэтл-Крик санаторийи Јетинчи кӱнниҥ адвентисттери ээлик эткен бу аайдагы тӧзӧмӧлдӧрдиҥ дӱнӱнде эҥ улузы болгон.

GSAM 374Башкы тӧзӧмӧлдӧр кӱйген

GSAM 374.11902 јылдыҥ февральдыҥ 18-кӱни тӱнде кӧргӱзӱлӱӱ јӧӧжӧлӱ улу башкы тӧзӧӧ ле кӧлӧмдӱӱ оорукана отко кӱйӱп бӱтти. Ол ӧйдӧ тӧзӧӧлӧрдӧ тӧрт жӱс оору кижи ле конок бар болгон; јана эмчилердиҥ, медсестралардыҥ ла јӧмӧӧчилӧрдиҥ баатыр иштӧӧзиле, Господьтыҥ айрыкша корултаазыла, олардыҥ барын тӧзӧӧлӧрдеҥ кату јаракат јок чыгарып алган.

GSAM 374Јаҥы санаторий

GSAM 374.2Мурнагы тӧзӧӧлӧрдиҥ јерине мурнагызынаҥ улу ла бек тӧзӧӧ салынды. Эмдиги тӧзӧӧдиҥ бурыш ташын 1902 јылдыҥ майдыҥ 12-кӱнинде салып, тӧзӧӧни 1903 јылдыҥ майдыҥ 31-кӱнинде арнап табыштаган. Тӧзӧмдиҥ башкарып тургандары јаҥы тӧзӧӧ керегинде мынадый айдат: «Ол темирле, ташла, кирпичле ле цементле канча ла кире бек ле узак турар эдип тудулган.»

GSAM 374.3«Тӧзӧмдиҥ бар жабдыгы ар бир керегинде эмдиги ӧйдиҥ эҥ јаҥы, бӱт, ару, ыңгайлу ла бек жабдыгы болуп алынган; эмди бӱткен бойынча турган Бэтл-Крик санаторийи ооругандарга берген ыңгайы ла јӧӧжӧзи јанынаҥ ӧскӧ бир де тӧзӧм оноҥ артык болбос деп бӱдӱнип турабыс.

GSAM 374.4«Тӧзӧмдиҥ башкарып тургандарыныҥ санаазы — ооругандарды эмдерге јӧптӱ медицинада јӧптӧлгӧн бар јаҥы аай-аргаларды ла куралдарды бир јерге, јакшы шарттар астына, јуулап, оларды чын кӧӧниле ле билип пайдаланыжар.»

GSAM 374Кӧп санаторий тӧзӧлӧр

GSAM 374.5Бу улуска берилген јарыкка кӧрӧ, Господь бир канча ӧтӧ улу тӧзӧмнӧҥ кӧрӧ, ӧлчӧми орто кӧп санаторийлерди бӱткӱл дӱнӱге чачып салганын кӱӱнзейт. Айрыкча кийинки он јылда дӱнӱниҥ ар бӧлӱгинде кичине санаторийлер ачыла баштаганына сӱӱнедис. 1904 јылдыҥ Текши конференцияныҥ јылдык бичигинде бу кичине тӧзӧмӧлӧрдиҥ элӱден артык тизме бар.

GSAM 375Санаторийлердиҥ тизмези

GSAM 375.1Бу тӧзӧмӧлӧрди тӧзӧргӧ јетирген окуяларды айдар кызыкту болор эде, јана мӧӧлӧжӧбӱс кичине болгондуктан, олар турган ороондордыҥ адын ла ар бир ороондо канча тӧзӧм барын айдарыла токтоп турабыс. Бириккен Штаттарда 35; Улу Британияда 3; Германияда 1; Швейцарияда 1; Данияда 1; Норвегияда 1; Швецияда 1; Тӱштӱк Африкада 1; Австралияда 2; Јаҥы Зеландияда 1; Самоа аралында 1; Эски Мексикада 1; Индияда 1; Јапонияда 1.

GSAM 375Эмдеш бӧлмӧлӧриниҥ тизмези

GSAM 375.2Бу санаторийлердеҥ ӧскӧ жиырма эки эмдеш бӧлмӧзи бар; олардыҥ он жетизи Бириккен Штаттарда, бирӱӱзи Јаффада, бирӱӱзи Палестинаныҥ Иерусалиминде, бирӱӱзи Эски Мексиканыҥ Гвадалажарасында, бирӱӱзи Тӱштӱк Африканыҥ Кимберлиде, бирӱӱзи Австралияныҥ Рокгемптондо. Бу сандарга кошкондо, кижилер ару су-кадык аш-курсак табар ла јӱрӱмдиҥ јӧптӱ аайы керегинде азыраак-кӧп ӱредӱ алар жиырма алты вегетариан ашханазы да бар.

GSAM 375.3Су-кадык реформазыныҥ јакылталары ӧскӧни керегинде бу санактар Кудай «бу иштиҥ кӱчииле улу иш аткарарын» кӧргӱзет; бу сӧс 1866 јылда Кудайдан келген. Олар 1863 јылда алдын ала айтылган «су-кадык реформазыныҥ јакылталары» Господь келерде «бир улус кӧчӱрӱлӱп барарына јӧнӧдӧр» ишке јӧмӧжӧ бере аларын да кӧргӱзет. Ошентип бу су-кадык тӧзӧмӧлдӧр јӱс катап ӧссин ле олар тӧзӧлгӧн ле арнап салынган ишти удабай бӱтӱрзин.

Notes

  1. Иоаннныҥ 3-чи бичиги 2. ↩

Note

Back