Bindu 23 — Angka Bagas Parhobasan ni Hahipason
GSAM 358.1“Ale na hinaholongan, gumodang sian saluhutna hupangido do asa denggan sude ulaonmu jala hipas ho, songon na denggan partondionmu.”1
GSAM 358.2Di ari Sabat, 6 Juni 1863, ro do Pandita White dohot ripena tu sada parpunguan di bagasan undungundung na pinatupa ni Pandita Cornell dohot Pandita Lawrence di Otsego, Mich. Disi dilehon do tu Inang White sada pangungkapon na papatarhon tu ibana taringot tu hamubaon ni parngoluon bahen hahipason. Sian tingki i, dipabinsar do angka surat taringot tu hahipason dohot parngoluon na pahipashon di Panulingkition dohot Pamarita, jala dipungka ibana manurathon naung pinapatar tu ibana taringot tu hahipason. Adong sian angka i na tarida di Panindangion No. 11, dohot di sada buku na margoar Songon Dia Mangolu.
GSAM 358.3Taringot tu parngoluon na pahipashon dohot partalianna na patut tu haparbuon ni pamatang, pingkiran, dohot tondi, dipapatar do i dohot torang tu torop halak. Di Panulingkition dohot Pamarita tanggal 25 Oktober 1864, dilehon Pandita J. N. Andrews do angka poda na arga on taringot tu i:—
GSAM 358J. N. Andrews taringot tu Parngoluon na Pahipashon
GSAM 358.4“Manadinghon ganup sipanganon na mangago pamatang, jala mangolu dohot pangaradotion diri, na tinogu ni pangajaran na denggan dohot roha na marningot Debata, masuk do i tu angka na rumingkot situtu bahen hahipason na denggan. Pamatangta do bagas joro ni Tondi Parbadia. Asa tutu tapasangap Ibana di pamatangta songon di tondinta, tung ringkot do hita marhagogoon na singkop di saluhut hagogoon ni pamatangta! Mauliate ma tu Debata ala dipapatar saonari on dohot hushus tu bangso ta taringot tu on. Hahipason dohot hagogoon masuk do tu angka na ummarga di hita, jala tung balga do arga ni i di angka na laho marnida angka na bolon na masa di tingki haporsuhon.”
GSAM 359.1Dipajojor do pangaradotion hahipason mangihuthon Bibel dohot pangaradotion diri ni halak Kristen, marhite angka surat di Panulingkition dohot Pamarita, nang marhite angka pandita nami.
GSAM 359.2Di Punguan Hatopan ni Angka Huria, 20 Mei 1866, dilehon do pangajaran na mangihut on marhite Inang White (adong do i nang di Panindangion No. 11):—
GSAM 359Sada Bagas Parhobasan ni Hahipason na Ingkon Diparade
GSAM 359.3“Dipatuduhon tu ahu do, ingkon paradeonta sada inganan tu angka na marsahit, dohot tu angka na naeng marsiajar songon dia mangaradoti pamatangna asa dapot nasida manjua sahit....
GSAM 359.4“Molo ro angka na so porsea tu sada bagas parhobasan na dipajongjong bahen pamalumon sahit dohot denggan, jala na pinature ni angka dokter pangaradoti ari Sabat, pintor tubu do pangkorhonna sian hasintongan tu nasida. Dung ditanda nasida bangso ta dohot haporseaonta na sasintongna, mago ma sangkasangka nasida na roa, jala denggan ma pangkilalaan nasida. Ala songon i nasida diboan tu pangkorhon ni hasintongan, pigapiga sian nasida dapotan do ndada holan pangurangan ni sahit ni pamatang, alai dapot do nasida nang miak pamalum bahen tondi nasida na marsahit ala ni dosa.
GSAM 359Panurirangon taringot tu Parbuena
GSAM 359.5“Molo lam hipas angka na marsahit marhite pangubation na marbisuk, jala dipungka nasida mangkilalahon las ni roha di ngoluna, porsea ma nasida tu angka naung gabe dalan mulakna hahipason nasida. Gok ma roha nasida di hamauliateon, jala lam hatop ma boni ni hasintongan na denggan jumpang inganan disi; di pigapiga halak diparorot do i, tubu, jala marparbue bahen hasangapon ni Debata. Sada tondi na arga songon i na dipalua, ummarga do sian saluhut arta na ringkot bahen pajongjonghon bagas parhobasan na songon i....
GSAM 359.6“Pigapiga na mulak dung malum, manang dung dapotan pangurupion na balga, gabe dalan do patandahon haporseaonta di angka inganan na imbaru, jala pajongjonghon bandera ni hasintongan di inganan na so tarbongoti andorang so dipadao jolo sangkasangka na roa sian pingkiran nasida, marhite parsaoran dohot bangso ta satongkin bahen mangalului hahipason.”
GSAM 360.1Sada do soara ni saluhut bangso ta na marpungu i manontuhon, asa di tingki na hatop boi diulahon dibuka sada bagas parhobasan ni hahipason di Battle Creek manang di lambungna, jala asa Dokter H. S. Lay do na manguluhon pangubationna. Asing sian parsiajaranna na jolo di pangubation, nunga diulahon ibana lobi sian sada taon di sada inganan pangubation dohot aek di luat habinsaran, bahen marsiajar di angka dalan pamalumon sahit marhite aek.
GSAM 360Dituhor Tano bahen Bagas Pamalumon
GSAM 360.2Pajongjonghon sada bagas parhobasan na songon i di tingki i tarida do songon sada ulaon na tung balga; molo so adong panindangion na mangapuli roha on taringot tu parbuena, tantu adong do halelengon laho mamungka ulaon i. Alai ndang adong halelengon; holan pigapiga ari dung marujung parpunguan i, dituhor do bagas na bidang inganan ni Panguhum Graves, rap dohot 8 ekar tano na gabe ingananna na uli di hasundutan ni Battle Creek. Pintor dipajongjong do di lambung ni bagas on sada bagas panamba na dua tingkat bahen angka kamar paridian. Di angka bagas on dibuka do Bagas Parhobasan Hamubaon ni Parngoluon bahen Hahipason.
GSAM 360.3Di Panulingkition dohot Pamarita tanggal 19 Juni 1866, dipasahat do joujou na parjolo tu sude halak asa manuhor bagian ni parmodalan di bagas parhobasan i. Di angka surat na sarupa i dipaboa do, nunga marjanji angka huria di Battle Creek, Mich., dohot Olcott, N.Y., manuhor bagian ni parmodalan sadia $2,625, i ma 105 bagian na arga $25 be. Ala so adong undangundang di Negara Bagian Michigan na mangaloas pajongjonghon sada punguan na dihatindanghon uhum bahen mangature angka bagas parhobasan ni hahipason, dipahaporsea do arta i satongkin tu pangaradot, paima tarpatupa pajongjonghon punguan na dihatindanghon uhum i.
GSAM 360Dipungka Sada Majalah Hahipason
GSAM 360.4Di tanggal 1 Agustus dipungka angka pangurus i do nang pamabinsaron ni sada majalah hahipason ganup bulan, 16 alaman rap dohot sampulna, dibahen songon majalah. Digoari do i Sipauli Hahipason. Tongtong dope dibinsarhon majalah on, margoar Hahipason na Denggan, jala saonari gabe majalah hahipason na manguluhon di sandok portibi. Majalah on mangkatahon taringot tu angka poda ni hahipason dohot pangaradotion diri, jala gabe dalan do nang paboahon bagas parhobasan ni hahipason i, na dibuka dohot sah tu angka na marsahit dohot angka na marpondok di tanggal 5 September 1866. Jadi nunga adong bagas parhobasan i, naung tinuhor, naung singkop di angka na ringkot, jala nunga mangula, andorang so genep opat bulan sian tingki parjolo hata i dipasahat tu bangso ta; jala nunga marjanji halak manuhor bagian ni parmodalan sadia $11,000, naung digarar bagian na balga sian i.
GSAM 361Dipajongjong Punguan Pangubation na Dihatindanghon Uhum
GSAM 361.1Di musim ngali ni taon 1866-67, dipasah Parpunguan Pambahen Undangundang Michigan do sada undangundang na mangaloas dipajongjong sada punguan na dihatindanghon uhum bahen mangature bagas parhobasan ni hahipason i. Di tanggal 17 Mei 1867 diulahon do i, dijanghon angka aturan ni punguan, jala tano, bagas dohot angka arta na asing dipasahat tu angka pangaradot naung dipillit dohot sah. Saluhut janji panuhoron bagian ni parmodalan sahat tu tingki i adong do $26,100; sian i nunga digarar $18,264.87. Di bagas parhobasan i adong do sapunguan dokter dohot pangurupi na malo, jala nunga naeng gok angka bagas i di angka na marsahit. Pigapiga sian nasida nunga manjalo haporseaonta, ala dung ro tu bagas parhobasan i marsiajar do nasida taringot tu hita songon sada bangso dohot taringot tu hasintongan.
GSAM 361Parabiton na Pahipashon
GSAM 361.2Di saluhut tingki dohot di saluhut luat, olo do roha ni jolma na so dipaimbaru ditogu portibi, rap dohot ginjang ni rohana di parngoluon, haotoonna, dohot angka ragam ni parabiton. Ndang marasing taon 1863 di luat nami sandiri, uju dipatuduhon tu Inang White taringot tu hahipason dohot parabiton, songon na tarida sian parsihol ni angka parompuan mangihuthon ragam parabiton na somal di tingki i, i ma mamakke abit na marlingkaran panogunogu di bagasna; ala balgana lingkaran i, torop sian nasida tarida songon na mardalan di bagasan balon na tarbalik. Di tingki na deba sarupa dipatandahon do dua ragam parabiton na asing na marlobilobi, na patubuhon parbadaan na godang. Hata na jempek taringot tu on olo do paradehon sijaha asa dumenggan pangantusionna di sada panindangion na dilehon Inang White taringot tu parabiton, na adong di Panindangion tu Huria No. 10.
GSAM 362Dihinsahi Parabiton na Marlobilobi
GSAM 362.1Ragam na marlobilobi na parjolo i ma mamakke abit na maruloshon na tartarik di pudi, manang na marhuling di pudi, sian 10 inci sahat tu satonga yar manang lobi ganjangna, mangihuthon lomo ni roha ni na mangabithonsa. Jotjot do i dipaloas tartarik di tano, jala digoari angka baoa do i “panyapu dalan.” Ragam na marlobilobi na paduahon i maralo situtu do tu i, jala dibahen do songon na sumolhot tu parabiton ni baoa. Ragam on dijanghon angka na mangihuthon Nona Bloomer, umbahen digoari “abit Bloomer.” Di ujungna diubah goarna gabe “Parabiton Amerika.” Dipatupa angka na mangondolhon parabiton on do parpunguan sian sada inganan tu inganan na asing, jala godang do angka Dongan sahaporseaon parompuan nami na olo mamakkesa. Adong do nang na mamakkesa.
GSAM 362Sada Panindangion taringot tu Parsungkunan Parabiton
GSAM 362.2Taringot tu na dipatuduhon tu Inang White di parsungkunan parabiton, huat ma pigapiga alinea sian Panindangion No. 11:—
GSAM 362.3“Bangso ni Debata na pangoloi do hatiuron ni portibi dohot sira ni tano, jala ingkon tongtong diingot nasida na arga do pangkorhon nasida. Molo disalin nasida abit na marlobilobi ganjangna gabe abit na marlobilobi jempekna, balga do pangkorhon nasida na mago. Angka na so porsea, na gabe ulaon nasida mangurupi jala mangalului dalan mamboan nasida tu Birubiru ni Debata, gabe jijik ma rohana. Godang do na boi dipauli di parabiton ni parompuan bahen hahipason, so pola mambahen hamubaon na mansai balga sahat tu na jijik roha ni na marnidasa.
GSAM 362Parabiton na Dipauli
GSAM 362.4“Ndang jadi diolom pamatang nanggo otik marhite abit pangolom hawak dohot holiholi ni ihan paus. Ingkon songon na malua situtu do abit i, asa boi mangula paru-paru dohot jantung dohot hipas. Ingkon sahat otik tu toru ni ujung ginjang ni sipatu na marbatang abit i, alai ingkon jempek na singkop asa unang mangonai hodar di dalan pardalanan ni halak dohot di dalan raya, so pola diangkat tangan. Abit na umjempek sian on patut, denggan dipakke, jala pahipashon tu angka parompuan uju mangulahon ulaon ni jabuna, tarlumobi tu angka na ingkon mangulahon ulaon di ruar ni jabu, otik manang godang.
GSAM 363Ingkon Sarupa Tartutup Saluhut Pamatang
GSAM 363.1“Manang beha pe ganjang ni abit i, ingkon singkop tartutup angka pat nasida songon pat ni baoa. Boi diulahon i marhite mamakke sarual na marlapis, na dipapungu tu tali jala dirahut di humaliang buku ni pat, manang na dibahen bidang jala lam sompit di toruna; jala ingkon ganjang na singkop sarual i asa sahat tu sipatu. Angka pat dohot buku ni pat na diabithon songon i tarramoti do sian alogo na mangalir. Molo tongtong sonang angka tapak dohot pat marhite abit na las, gabe sarupa ma pardalanan ni mudar di saluhut pamatang, jala tongtong ias dohot hipas mudar i, ala ndang dipangali manang diambati di pardalananna na somal di saluhut pamatang.”
GSAM 363.2Ganjang ni abit on dipapatar do songon dalan parsitongaan na denggan di tongatonga ni abit na maruloshon na tartarik di pudi dohot parabiton Amerika. Ndang didok na ingkon diabithon ganup halak i, alai unang do nasida manodo dalan na mamonggol pangkorhon nasida jala patubuhon jijik ni roha di angka na ingkon diurupi nasida. Ndang didok na ingkon diabithon nasida buku ni patna dohot dalan na dipaboa dison, alai boi do diulahon songon i. Molo tarjangkon sangkap na sarupa marhite dalan na asing, songon abit bagasan na ganjang dohot panutup pat na nirajut, saroha situtu do i dohot panindangion i.
GSAM 363Lima Hata na Ringkot bahen Parabiton na Pahipashon
GSAM 363.3Tarida ma di ragam parabiton na dipodahon i, adong do lima hata na ringkot bahen parabiton na pahipashon, i ma:—
GSAM 363.41. Manadinghon abit pangolom hawak dohot saluhut na mangolom hawak.
GSAM 363.52. Manadinghon saluhut tali di tangan manang di pat na mangambati pardalanan ni mudar na malua.
GSAM 364.13. Mangabithon saluhut bagian ni pamatang dohot sarupa, tarlumobi tapak dohot buku ni pat.
GSAM 364.24. Manggantunghon abit sian abara, jala ndang jadi dipaloas i marsan di hawak, marhite angka tali.
GSAM 364.35. Ganjang ni abit.
GSAM 364.4Opat hata na parjolo saonari dioloan do ganup dokter na marpangantusion, jala taringot tu na palimahon, saonari nunga ditadinghon abit na maruloshon na tartarik di pudi nang abit na marlobilobi jempekna.
GSAM 364Inang Jenness-Miller taringot tu Parabiton
GSAM 364.5Di taon 1890 Inang Jenness-Miller, sian New York, di majalah parabiton bahen hahipason na tumangihuthon parbinotoan di tingki i, mangondolhon do asa angka parompuan pajempekkon abitna otik-otik, asa unang mansai pintor hamubaonna, sahat tu na deba di ujung ginjang ni sipatu parompuan na marbatang,—tutu songon ganjang na dipodahon di Panindangion No. 11.
GSAM 364Pangoloion ni Dokter Trall
GSAM 364.6Di taon 1868 diparade do asa Dokter R. T. Trall, sian Sikola Ginjang ni Pangubation marhite Pangaradotion Hahipason di Florence Heights, N.J., mangalehon angka pangajaran saleleng saminggu di jolo ni angka pandita nami di Battle Creek, Mich., di ujung bulan Mei. Saleleng pangajaran i, dokter i gabe tamue ni Pandita White. Ndang ro Inang White tu angka pangajaran i, alai ala ganup ari kehe dokter i marpadati hoda rap dohot Pandita White, ripena, dohot Pandita J. N. Andrews, nunga dipangantusi asa ditangihon ibana pingkiran ni Inang White taringot tu pangaradotion hahipason, sahit dohot angka bona ni i, pangkorhon ni ubat, dohot na asing. Holan naung pinatuduhon tu ibana di pangungkapon do dihatahon ibana, alai ndang dipaboa sian dia diihuthon ibana parbinotoanna. Didok dokter i do na saroha parbinotoan pangubation dohot angka pingkiran na dipasahat ibana. Pandita Andrews paboahon tu ahu do, dung marujung panghataion di ari paduahon, disungkun dokter i ma Inang White di dia ibana manamatkon parsiajaranna di parbinotoan pangubation. Longang do ibana dung diboto na so dung diparsiajari Inang White angka i, alai dipasahat tu ibana naung pinatuduhon tu Inang White di Otsego, Mich., di tanggal 6 Juni 1863. Dipapos dokter i do rohana, na saroha situtu do saluhut pingkiranna dohot parbinotoan ulaon ni pamatang nang pangaradotion hahipason, jala di godang hata umbagas do na dipasahat ibana sian na dung diparsiajari dokter i sandiri. Dung songon lima ari na songon i marpadati hoda jala marsihata, naeng diboto dokter i do sian Pandita White boasa dijou ibana manadinghon sikola ginjangna laho mangajari angka pandita di Battle Creek. Ninna, “Inang White nunga parade songon ahu mangalehon tu nasida pangajaran na ringkot taringot tu pangaradotion hahipason.”
GSAM 365Dioloan Parbinotoan Pangubation
GSAM 365.1Angka suratna na godang taringot tu ragam ni pangaradotion hahipason na diulahon ganup ari nunga martaontaon adong di jolo ni torop halak, jala godang sian i saonari nunga dipapungu tu sada buku na margoar Pangaradotion Diri ni Halak Kristen dohot Pangaradotion Hahipason mangihuthon Bibel. Pigapiga dokter na denggan situtu parsiajaranna nunga paboahon, dung dipareso dohot manat angka surat on, na saroha situtu do parbinotoan pangubation dohot angka i. Di ibana ndang parbue ni parsiajaran angka i, alai holan panurathon ni naung pinapatar ni Tuhan tu ibana di pangungkapon.
GSAM 365Panindangion ni Dokter Kellogg
GSAM 365.2Songon panindangion songon dia saroha angka panulingkition ni parbinotoan pangubation dohot na dipapatar di pangungkapon tu Inang White di taon 1863, huat ma sian hata patujolo ni Pangaradotion Diri ni Halak Kristen angka hata na sinurat ni J. H. Kellogg, M.D., na manguluhon bagas pamalumon di Battle Creek, Mich., na tarbarita di sandok portibi. Ninna:—
GSAM 365.3“1. Di tingki parjolo angka surat na nidok i dipabinsar, saeotik nari saluhutna ndang dirajumi taringot tu hahipason, ndada holan di tongatonga ni angka halak na manjangkon surat i, alai nang di sandok portibi.
GSAM 365.4“2. Angka halak na saotik na mangondolhon ringkotna hamubaon di hasomalan ni pamatang, rap dohot pangondolhon ni angka poda hamubaon na sintong, dipararat nasida do nang angka hasalaan na tarida situtu, jala pigapiga sian i patubuhon jijik ni roha.
GSAM 366.1“3. Ndang adong inganan, jala ndang adong halak na papatarhon sapunguan hasintongan ni pangaradotion hahipason na maraturan jala saroha, na malua sian hasalaan na tarida, jala na saroha dohot Bibel nang angka ojahan ni ugamo Kristen.
GSAM 366.2“Di tongatonga ni haadongon na songon on do tarida angka surat na nidok i. Angka poda na dipodahon disi ndang dipatoguhon marhite huaso ni parbinotoan, alai dipasahat dohot hata na hatop diantusi jala torang marhite sada halak na so mandok adong di ibana parbinotoan na ginjang, alai na mandok manurat ibana marhite pangurupion dohot huaso ni hatiuron sian Debata.
GSAM 366Angka Poda i Nunga Tahan Diuji
GSAM 366.3“Songon dia angka poda na dipasahat di tongatonga ni haadongon na hushus songon i, dohot angka hata panghatindangion na manghalonganghon songon i, boi tahan di pangunjunan ni tingki dohot pardalanan ni ngolu? Patut situtu do disungkun hata i. Alusna dapot do di angka na tutu masa na boi diparhatutu dohot saluhut bukti na singkop.... Angka poda na saparopat abad na salpu ndang dirajumi nanggo otik manang gabe na nihareashon, nunga lam dijanghon dohot dame di haporseaon nang hasangapon ni torop halak, sahat tu na nunga lupa portibi na so tongtong dijanghon songon i angka poda i. Angka na imbaru na jumpang di parbinotoan dohot angka pangantusion na imbaru di angka naung diboto sian na robi, tongtong do manambahon bukti panghatindangion, sahat tu tingki saonari ganup poda na diondolhon lobi sian saparopat abad na salpu dipatogu dohot bukti ni parbinotoan na tung togu situtu.
GSAM 366Tanda na Patuduhon ia Sian Debata do Haroro ni Angka Pangungkapon
GSAM 366.4“Tutu ingkon diida do i songon sada hal na halongangan, na patuduhon tanda na so tarsoadahon taringot tu panandaion dohot panogunoguon sian Debata. Di tongatonga ni angka pangajaran na marsitamburan jala masialoon, na mangangku ia marhuaso nasida ala parbinotoan dohot pardalanan, alai naung lilu binahen ni angka pingkiran na mangalobilobi jala so margogo be mamboan haburjuon ala godang ni haliluon na marsakut di bagasanna—ingkon dihatindangkon do i songon sada hal na halongangan situtu: sada halak na so mangangku adong parbinotoanna manang hapistaran na timbo, alai tarbahen ibana do patording sian angka pingkiran na marsitamburan jala marsakut haliluon, na pinasahat ni pigapiga panurat dohot parpingkir taringot tu hahipason, sada punguan ni angka ojahan ni pangaradotion hahipason na songon i marsaor, so maraloalo, jala tutu. Angka parbadaan, panulingkition, panjumpaan, dohot pardalanan saleleng saparopat abad ndang manaluhon nang sada pe sian angka ojahan i, alai holan patoguhon angka pangajaran naung diajarhon i do.” Ditanggalhon, “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Dipabolon Bagas Parhobasan ni Hahipason
GSAM 367.1Di toru ni panggomgoman ni J. H. Kellogg, M.D., na gabe dokter pangulu di bagas parhobasan i di taon 1876, tarida ma tung godang halak na manghalungunhon parubaton, asa di tingki tubu ni suansuanan di taon 1877 ingkon ditambai ma inganan. Di taon 1876 diganti goar ni bagas parhobasan i sian Bagas Parhobasan Hamubaon ni Parngoluon bahen Hahipason gabe Bagas Pamalumon marhite Parubaton dohot Pambedahon, jala di taon 1878 dipajongjong ma sada bagas induk na imbaru.
GSAM 367.2Balga ni bagas on 136 x 46 kaki, opat tingkat di ginjang ni bilut na di toru ni tano. Uap do dipangke mangalashon sandok bagas i, jala gas do bahen panondangna. Ndang sadia leleng dung dibuka, nunga dungkap gok bagas i di angka na marsahit dohot angka na ro.
GSAM 367.3Sahat tu tingki i, nunga saut dohot torang situtu naung pinanuriranghon di taon 1866 di bagasan panindangion ni Inang White taringot tu bagas parhobasan i. Nunga marpulu halak manjalo hatiuron ni hasintongan saonari, na parjolo sahali mananda bangso on ala haroro nasida tu bagas parhobasan i mangalului hahipason.
GSAM 367Inganan Paradianan bahen Hahipason di Huta
GSAM 367.4Di bagasan Angka Tanda ni Partingkian tanggal 22 Nopember 1877, M. G. Kellogg, M.D., na saama dohot J. H. Kellogg alai marasing ina, paboahon ia nunga jumpang ibana tano di lambung ni Dolok Howell, dua satonga mil tu suhi ni utara dohot habinsaran sian St. Helena, Napa County, Cal., jala naeng pajongjongonna ma sada bagas na sigoaran “Inganan Paradianan bahen Hahipason di Huta,” di lambung ni Crystal Springs. Di tingki ngali taon 1877-78 dipajongjong ma sada bagas, jala dibuka bahen pangubation ni angka na marsahit di mula ni taon 1878. Inganan paradianan bahen hahipason on, songon bagas indukna, i ma bagas pamalumon di Battle Creek, nunga lam balga, jala nunga gabe inganan na mamboan tung godang halak mananda jala manjalo barita i.
GSAM 368Sijahaon Hahipason Pasifik
GSAM 368.1Tingki las di taon 1885 gabe tingki na gok angka hajadian na pahehe hamajuon ni ulaon barita ni surusuruan na patoluhon. Di tanggal 1 Mei, parhobasan ni parubaton di Inganan Paradianan bahen Hahipason di Huta di St. Helena dipasahat tu sada dokter naung sah manamatkon parsiajaranna. Di bulan Juni dipungka ma pamabinsaran Sijahaon Hahipason Pasifik dohot Sipangondol Panahanan Diri sahali di bagasan dua bulan, sada sijahaon na 24 alaman, na dipanguluhi Pandita J. H. Waggoner di ulaon panuratanna. Marhite angka dalan on ro ma hosah na imbaru tu bagas parhobasan ni hahipason i. Ndang rugi be songon di angka taon naung salpu, alai sian taon tu taon mamungka ma tarida laba na ias sian ulaonna, sian $2,000 sahat tu $4,000 sataon, jala di taon na marujung di bulan April 1891, laba na ias i nunga lobi sian $12,000.
GSAM 368.2Di parpunguan ni Punguan Inganan Paradianan bahen Hahipason di Huta, di St. Helena, taon 1887, dipasahat ma hata on taringot tu parhepengon ni bagas parhobasan i: Di tanggal 1 Mei 1885, arta ni bagas parhobasan i dung dipaor nasa utang holan $5,322.76, manang $2,547.24 humurang sian nasa modal saham naung dipabinsar sahat tu tanggal i. Lapatanna, nunga dipangke bagas parhobasan i nasa pandapotanna dohot $2,547.24 sian modal sahamna. Di tanggal 1 April 1887, arga ni bagas parhobasan i dung dipaor nasa utangna nunga $21,372.64, i ma partambaan $16,049.88 di bagasan duapulu tolu bulan. Sian hepeng i, $5,280 ro sian saham na dijalo halak, jala $2,497.60 sian silehonlehon tu bagas parhobasan i; jadi sian ulaon ni bagas parhobasan i sandiri adong laba na ias $8,272.28. Hira di tingki on, Sijahaon Hahipason Pasifik dipabinsar gabe sijahaon bulanan na 32 alaman, marhuling, jala tarida lam balga pangurupionna patujolohon sangkap dohot angka ojahan ni bagas parhobasan i.
GSAM 369Ulaon Pangurupion
GSAM 369.1Di bagasan Pamarita na Manghobasi Hahipason bulan Januari 1891, uju manghatahon Bagas Pamalumon Battle Creek, Dokter J. H. Kellogg mandok:—
GSAM 369.2“Arga ni pangubation na dilehon songon pangurupion saleleng saparopat abad hajongjongan ni bagas parhobasan on nunga godang umbalga sian $100,000, marpiga hali umbalga sian modal saham na pinamasuk di mulana.
GSAM 369.3“Angkup ni ulaon pangurupion na nidok i, bagas parhobasan on nunga manongos angka sipasahat pangajaran, angka pangaramoti na marsahit, angka sipangajari di sikola marmasak, dohot angka halak na asing naung dilatih bahen marragam ulaon pamaritaan.”
GSAM 369Pangidoan bahen Angka Dakdanak na So Marama Marina
GSAM 369.4Di Punguan Hatopan ni Angka Huria, tanggal 8 Maret 1891, Dokter Kellogg pasahathon pangidoan na tung marsitutu bahen angka dakdanak na so marama marina. Didok ibana: “Huida ia nunga dipabangkit ahu gabe ‘utusan bahen saluhutna,’ jala ahu naeng gabe singkat ni angka na so adong singkatna—i ma angka dakdanak na so marama marina, na so adong halak mangaramoti nasida.”
GSAM 369Silehonlehon ni Inang Haskell na $30,000
GSAM 369.5Di bagasan Pamarita di Luat Sandiri bulan Januari 1892, adong pangidoan na marsitutu bahen hepeng pajongjonghon inganan ni angka dakdanak na so marama marina. Di sijahaon i tarsurat goar ni angka halak naung marbagabaga mangalehon hepeng bahen inganan i, na marpungu $17,716—didok angka sipatupahon ulaon i tung otik do hepeng i bahen ulaon na songon i balgana, asa dihabiarhon ma na gabe tarlambat paturehon ulaon i. Alai Ibana na mangida ujungna sian mulana, jala nampuna “angka lombu di angka dolok na saribu,” mangatur angka hajadian asa sada boruboru na mora, na so sahaporseaon dohot hita, i ma Inang Caroline E. Haskell, sian Chicago, na mabalu ni Amang Frederick Haskell, dung dibege ulaon pangurupion na sinangkap on, pintor pasahathon $30,000 tu panitia pajongjonghon bagas i. Holan on do na pinangidona: ingkon sandok hepeng i dipangke pajongjonghon bagas ni angka dakdanak na so marama marina mangihuthon sangkap naung pinatupa hian, ingkon dohot roha na bolak jala na burju do bagas i dipanggomgomi, jala ingkon digoari i Bagas Parningotan Haskell, bahen parningotan di tungganena naung monding.
GSAM 370.1Marhite hepeng na dilehon songon i, tarbahen Punguan Pamaritaan di Parhobasan ni Hahipason dohot Pangurupion ma pajongjonghon jala mambuka bagas i di bagasan taon i, gabe inganan ni angka dakdanak na so marama marina. Bagas on dipelehon tu Debata di tanggal 25 Januari 1894. Di godang tingki dung tanggal i, isi ni bagas i, na pungu sian angka dakdanak na so marama marina, angka pangurupi, dohot angka guru, somalna hira saratus halak.
GSAM 370Bagas Parningotan James White
GSAM 370.2Angkup ni pangaramotion dohot pangurupion tu angka dakdanak na so marama marina on, punguan on do nang manggomgomi sada bagas pangurupion na asing, na digoari Bagas Parningotan James White. Disi diaramoti jala dipasonang lobi sian duapulu halak naung matua jala na so adong ingananna.
GSAM 370Angka Pangula Pamaritaan di Parhobasan ni Hahipason
GSAM 370.3Di ulaon on, dipatupa muse sada ulaon na marsitutu laho maju, i ma uju dipungka parsiajaran bahen angka pangula pamaritaan di parhobasan ni hahipason. Bahen mandok denggan tu ulaon na patimbulhon jolma on, Inang White, uju manurat sian Preston, Australia, tanggal 16 September 1892, mandok:—
GSAM 370.4“Huhalungunhon ma adong saratus halak na marsiajar di inganan na saonari holan sada halak. Ingkon songon i do. Angka baoa nang angka boruboru, tarbahen nasida do umbalga pangurupion songon pangula pamaritaan di parhobasan ni hahipason asa songon pangula pamaritaan na so marsiajar parubaton.”
GSAM 370.5Dung disurat hata na di ginjang, nunga lam tung godang bilangan ni angka na mangihuthon parsiajaran bahen paradehon diri, asa masuk tu parngoluon na manghobasi di ulaon na songon on.
GSAM 370Hamajuon ni Ulaon Hahipason
GSAM 370.6Di bagasan Pamarita na Manghobasi Hahipason bulan Januari 1894, adong sada hata na jempek na papatarhon angka hal na denggan tandaon taringot tu hamajuon ni ulaon hahipason. Songon on do hatana:
GSAM 371.1“Bagas Parhobasan Hamubaon ni Parngoluon bahen Hahipason dipajongjong di taon 1866.... Dituhor ma sada bagas hau na metmet, sada jabu ni halak di inganan na denggan jala na marhahipason, di tano na tumimbo di Battle Creek, sada sian angka kota na lam mangodang di Michigan. Dua dokter, dua pangurupi di paridian, sada pangaramoti na marsahit (na so hea dilatih), tolu manang opat pangurupi, sada na marsahit, dohot tung godang hasusaan, jala haporseaon na bolon tu ari marsogot ni bagas parhobasan i dohot angka ojahan ni hajongjonganna—on ma mula ni ulaon na saonari on. Digoari i Bagas Parhobasan Hamubaon ni Parngoluon bahen Hahipason.
GSAM 371.2“Di inganan ni bagas na metmet na parjolo i, saonari jongjong sada bagas na 312 kaki ganjangna dohot 100 kaki bohangna, onom tingkat timbona, na tarbahen inganan ni tolu ratus halak na ro. Diparade di bagas i nasa ugasan na tarpatupa ni parbinotoan saonari bahen mangaramoti jala pamalumhon angka na marsahit. Sampulu dokter, na gumodang sian nasida marhapistaran na sumurung di ulaonna be, i ma punguan ni angka dokter di bagas i. Angka pangaramoti na marsahit dohot angka pangurupi na asing gabe sada isi ni jabu na lobi sian tolu ratus halak; jala angka halak na ro tu bagas parhobasan i sian ganup luat ni Amerika Serikat dohot godang halak sian angka luat na asing. Sai tongtong do pintuna diungkap tu angka pangula pamaritaan, sian luat sandiri manang luat sileban, nang beha pe goar ni punguan nasida, jala holan otik tingki ndang adong sada manang lobi sian angka pangula on di tongatonga ni isi ni bagas i.
GSAM 371Bagas Parubaton ni Bagas Pamalumon
GSAM 371.3“Bagas parubaton dipajongjong di taon 1888, sada bagas na 100 x 60 kaki, lima tingkat timbona. Tolu tingkat na di ginjang dipangke bahen bagian pambedahon ni bagas pamalumon, bilut ni angka na marsahit, dohot bilut pangaramotion na marpungu. Adong nang angka kantor bahen ulaon pangurupion ni bagas parhobasan i disi. Duapulu bagas na metmet humaliang bagas i; pigapiga sian bagas i dialashon marhite uap jala dipatondang marhite listrik, songon bagas induk. Gok do angka bagas na metmet i di angka na marsahit manang angka sisean. Sada sikola bahen mangajari angka pangaramoti na marsahit na naeng gabe pangula pamaritaan dipajongjong di tanggal 1 Juli 1884. Di bagasan onom bulan na parjolo, tolu pulu lima sisean do na mandaftar.”
GSAM 372Panurirangon taringot tu Angka Pangula na Laho
GSAM 372.1Uju manghatahon bagas parhobasan ni hahipason di St. Helena, Cal., Inang White mandok di bagasan surat na disurat sian Tramelan, Swiss, tanggal 6 Februari 1887:—
GSAM 372.2“Nunga didok Debata, molo angka halak na mangula di bagas parhobasan on mardalan dohot serep ni roha jala pangoloion, mangulahon lomo ni roha ni Debata, na mangolu jala maju do bagas i. Jala sian bagas i na disuru ma angka pangula pamaritaan laho mamasumasu halak na asing marhite hatiuron naung nilehon ni Debata tu nasida. Marhite tondi ni Jesus, nasida na manaluhon angka ganaganaan di angka inganan na timbo; na papatarhon nasida do angka haporseaon na lilu, jala manuanhon hasintongan, haiason, dohot habadiaon di inganan na saonari holan haliluon, pangihuthon lomo ni roha sandiri, pangoluon na so martolok, dohot hajahaton na dihalomohon.”
GSAM 372.3Taalap hata on, ala sarupa do nang gogona tu angka bagas parhobasan na asing na songon i.
GSAM 372Hamajuon di Ulaon Hahipason na Binagabagahon
GSAM 372.4Di bagasan sada panindangion na hushus na dilehon tu huria di taon 1891, tajaha: “Pasupasu ni Debata na mian di ganup ulaon na dipatupa laho pahehehon roha mangihuthon hamubaon ni parngoluon bahen hahipason; ai ringkot do i di sandok inganan. Ingkon adong muse haheheon taringot tu on; ai disangkap Debata do mangulahon godang hal marhite dalan on.”
GSAM 372Sikola Tinggi Amerika bahen Pamaritaan di Parhobasan ni Hahipason
GSAM 372.5Saotik-saotik lam torang ma hatiuron taringot tu dalan pangubation ni sahit na hombar tu pingkiran na denggan, sahat tu bulan Juni 1895, gabe ringkot ma dipajongjong sada bagas parsiajaran parubaton. Laho manggonopi haporluan on, dipajongjong ma Sikola Tinggi Amerika bahen Pamaritaan di Parhobasan ni Hahipason, dohot sangkap na hushus mangajari angka dokter laho mangula di toru ni Punguan Pamaritaan di Parhobasan ni Hahipason dohot Pangurupion ni halak Advent Ari Papituhon, di luat sandiri dohot di angka luat sileban. Parpunguan pamungkaon ni ulaon i dipatupa di Battle Creek, tanggal 30 September 1895, jala dibuka ma sikola tinggi i di ari na mangihut, 1 Oktober, dohot sada kelas na opat pulu sisean.
GSAM 372.6Di paboahon ni sikola tinggi i tajaha:
GSAM 372.6“Sikola tinggi on nunga sah dipajongjong di Chicago mangihuthon uhum ni Luat Illinois. Parsiajaranna na gok jala na bagas do, songon parsiajaran ni angka sikola parubaton na dumenggan di Amerika Serikat. Sada bagian ni pangajaran na dipasahat di Chicago, jala sada bagian di Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Taringot tu angka halak na paradehon diri bahen ulaon pamaritaan di parhobasan ni hahipason, tajaha hata on di bagasan Pamarita na Manghobasi Hahipason bulan Agustus 1895:
GSAM 373.1“Kelas ni angka pangaramoti na marsahit na marsiajar saonari di Sikola Pangaramoti na Marsahit ni Bagas Pamalumon Battle Creek lobi sian 250 halak. Ganup sian nasida naung margogo mangulahon ulaon pamaritaan di parhobasan ni hahipason nunga dipatontu inganan ni ulaonna. Diporluhon do angka pangaramoti na marsahit bahen angka Pulo di Laut Dangsina, India, Hindia Barat, Amerika Dangsina, duapulu lima manang tolu pulu halak bahen angka luat ni Amerika Serikat na di dangsina, dohot bahen angka kota na bolon di luatnta.”
GSAM 373Hamajuon ni Ulaon Pamaritaan di Parhobasan ni Hahipason
GSAM 373.2Di parpunguan panamatan ni angka pangaramoti na marsahit bahen ulaon pamaritaan naung manamatkon parsiajaranna di Bagas Pamalumon, na dipatupa di Bagas Parpunguan, tanggal 5 Nopember 1895, Dokter Kellogg mandok:—
GSAM 373.3“Sampulu dua taon na salpu, di sada parpunguan na songon on, dua pangaramoti na marsahit do na manamatkon parsiajaranna. Saonari adong punguan ni angka pangaramoti na marsahit na bilangan nasida di tongatonga ni tolu ratus dohot opat ratus. Adong sampulu sia dokter di bagas pamalumon on, jala duapulu dua di angka bagas parhobasan na sarupa, na otik manang godang parsaoranna dohot bagas pamalumon on, jala di toru ni panggomgoman ni Punguan Pamaritaan di Parhobasan ni Hahipason dohot Pangurupion. Lima pulu tolu sian angka pangaramoti na marsahit nami adong di marragam luat sileban,—di Swedia, Meksiko na Jolo, Pasisir Mas di Afrika, Australia, Afrika Dangsina, Denmark, India, Selandia Baru, Samoa, dohot Guyana Britania. Adong onom pulu tolu sisean parubaton na marsiajar saonari. Opat pulu sada sian nasida adong dison, duapulu dua di Universitas Michigan dohot angka sikola na asing. Duapulu dua pangaramoti na marsahit manamatkon parsiajaranna dison borngin on, naung singkop parade laho songon pangaramoti na marsahit naung dihatindangkon hapistaranna.”
GSAM 373.4Molo taihuthon hamajuon ni angka bagas parhobasan ni hahipason ta sahat tu taon 1902, jumpangta Bagas Pamalumon Battle Creek, rap dohot sikola tinggi parubaton dohot sikola pangaramoti na marsahit na di bagasna, i ma bagas parhobasan na umbalga sian angka na songon i di sandok portibi na hinapuna ni angka halak Advent Ari Papituhon.
GSAM 374Dipangan Api Angka Bagas Induk
GSAM 374.1Di borngin tanggal 18 Februari 1902, bagas induk na bolon rap dohot angka ugasanna na denggan, dohot bagas parubaton na bolak, magopo dipangan api. Adong opat ratus halak di angka bagas i di tingki i, na pungu sian angka na marsahit dohot angka na ro; alai marhite ulaon na barani ni angka dokter, pangaramoti na marsahit, dohot pangurupi, jala dohot pangaramotion na hushus sian Tuhan, saluhut nasida tarboan ruar sian angka bagas i, so adong na mabugang borat.
GSAM 374Bagas Pamalumon na Imbaru
GSAM 374.2Sada bagas na asing, na umbalga jala umtoguhon sian na jolo, nunga dipajongjong di inganan ni angka bagas na robi. Batu suhi ni bagas na saonari on dipeakkon tanggal 12 Mei 1902, jala bagas i dipelehon tu Debata tanggal 31 Mei 1903. Angka panggomgomi ni bagas parhobasan i mandok taringot tu bagas na imbaru i: “Tung toguh jala tahan do i, songon na tarbahen sian bosi, batu, batu bata, dohot semen.
GSAM 374.3“Angka ugasan ni bagas parhobasan on, di saluhut bagianna, i ma na umbaru, singkop, ias bahen hahipason, sonang pangkena, jala toguh sian angka na tarpatupa; jala diporseai ia saonari, dung sae dipature, Bagas Pamalumon Battle Creek paradehon angka ugasan dohot hasonangan bahen angka na marsahit na tutu so taluhon ni na asing.
GSAM 374.4“Sangkap ni angka panggomgomi ni bagas parhobasan on i ma papunguhon di sada inganan, dohot haadongon na denggan, nasa dalan dohot ugasan na imbaru bahen pangubation ni angka na marsahit, na dijanghon di parubaton na marojahan tu pingkiran na denggan, jala mangkehon angka dalan i dohot roha na tigor jala pangantusion.”
GSAM 374Godang Bagas Pamalumon na Ingkon Dipajongjong
GSAM 374.5Hatiuron naung pinasahat tu bangso on i ma lomo ni roha ni Tuhan asa godang bagas pamalumon na sadang balgana disarakkon di sandok portibi, asa holan pigapiga bagas parhobasan na tung balga. Las do rohanami mangida ia nunga dipungka mambuka angka bagas pamalumon na metmet di marragam inganan di portibi, tarlumobi di bagasan sampulu taon na parpudi. Di bagasan Buku Taonan ni Punguan Hatopan ni Angka Huria bahen taon 1904 adong sada daftar ni angka bagas parhobasan na gumetmet on, na lobi sian lima pulu bilangan nasida.
GSAM 375Daftar ni Angka Bagas Pamalumon
GSAM 375.1Tung denggan do molo tajaritahon angka hajadian na manogu tu hajongjongan ni angka bagas on, alai ala otik inganan ni surat ta, ingkon rade ma roha ta holan pasahathon daftar ni angka luat inganan nasida dohot bilangan nasida di ganup luat. Jumpangta di Amerika Serikat, 35; Britania Raya, 3; Jerman, 1; Swiss, 1; Denmark, 1; Norwegia, 1; Swedia, 1; Afrika Dangsina, 1; Australia, 2; Selandia Baru, 1; Pulo Samoa, 1; Meksiko na Jolo, 1; India, 1; Jepang, 1.
GSAM 375Daftar ni Angka Bilut Pangubation
GSAM 375.2Angkup ni angka bagas pamalumon on adong duapulu dua bilut pangubation; sampulu pitu sian i adong di Amerika Serikat; sada di Jaffa, sada di Jerusalem, Palestina; sada di Guadalajara, Meksiko na Jolo; sada di Kimberley, Afrika Dangsina; jala sada di Rockhampton, Australia. Angkup ni angka on adong duapulu onom bagas panganan na so paradehon daging. Disi tarbahen halak mandapot sipanganon na ias jala na marhahipason, jala manjalo nang otik manang godang pangajaran taringot tu dalan parngoluon na patut.
GSAM 375.3Angka bilangan on taringot tu hamajuon ni angka ojahan hamubaon ni parngoluon bahen hahipason patuduhon beha tarbahen Tuhan “mangulahon ulaon na bolon marhite dalan on,” songon na pinanuriranghon marhite hata ni Debata di taon 1866. Angka i patuduhon nang, songon naung pinanuriranghon di taon 1863, beha “angka ojahan hamubaon ni parngoluon bahen hahipason” tarbahen mangurupi “paradehon sada bangso bahen diboan tu banua ginjang so mangkilalahon hamatean di haroro ni Tuhan.” Sai lam tamba ma angka bagas parhobasan ni hahipason on saratus hali, jala tibu ma digonopi nasida ulaon naung dipatontu dohot sinangkap bahen nasida.
Notes
- 3 Johannes 2. ↩