Vore 23 — Tesãi Renda

GSAM 358.1“Che ahayhuetéva, opa mba'e ári aipota reñakãrapu'ã ha reime tesãime, ne ánga oñakãrapu'ãháicha.”¹

GSAM 358.2Sábado, 6 jasypoteĩ 1863-pe, Pastor White ha hembireko oho peteĩ aty óga ao guýpe ojapóva Pastor Cornell ha Lawrence Otsego, Mich.-pe. Upépe Kuñakarai White-pe ojehechauka peteĩ jesareko oipe'áva chupe tenonde gotyo tesãi ñemyatyrõ rehegua. Upe guive, oñemoherakuã jehaipyre tesãi ha jeikove resãirã rehegua kuatiañe'ẽme hérava Review, ha ha'e oñepyrũ ohai umi mba'e ojehechaukava'ekue chupe tesãi rehegua. Ko'ãva apytégui oñemoherakuã Testimony No. 11-pe, ha peteĩ arandukápe hérava, How to Live.

GSAM 358.3Pe tekove resãi rehegua ha mba'éichapa ojoaju hekópe ñande rete, ñane akã ha ñane ánga kakuaáre, oñemoherakuã porãite umi tapicha apytépe. Pe Review 25 jasypa 1864-pe, Pastor J. N. Andrews ojapo ko'ã ñemoñe'ẽ iñimportánteva ko mba'ére:—

GSAM 358J. N. Andrews Tekove Hesãirã rehegua

GSAM 358.4“Ñamboyke opa tembi'u ñanembyaíva, ha jaiko tekojejokópe ñemoarandu porã ha ñane konsiénsia ñane Tupã rehegua poguýpe, ha'e umi mba'e tekotevẽvéva tesãi porãrã. Ñande rete ha'e Ñandejára Pytu Marangatu róga. Ñamomba'eguasu añete hag̃ua chupe ñande retépe ñane ángaicha, ¡ajépa tekotevẽ ñanembarete porãite opaite ñande rete mbaretekue! Ñame'ẽ aguyje Tupãme ko mba'e ko'ág̃a oñemoĩ haguére tenondete ñane retãyguakuéra renondépe. Tesãi ha mbarete ha'e umi mba'e hepyvéva ñandéve g̃uarã, ha tuichavéva umi ohechátavape g̃uarã umi mba'e guasu oikótava pe ára jejahéi guasúpe.”

GSAM 359.1Oñemombarete pe Tupã Ñe'ẽ he'íva tesãi porãrã ha cristiano rekojejoko, ndaha'éi Review kuatiápe rupi añónte, ha katu ñane maranduhára kuéra rupive avei.

GSAM 359.2Amandaje Guasúpe, 20 jasypo 1866-pe, oñeme'ẽkuri ko ñe'ẽmondo kuñakarai White rupive (ojejuhu avei Testimony No. 11-pe):—

GSAM 359Oñembosako'íva'erã peteĩ Tasyo

GSAM 359.3“Ojehechauka chéve ñame'ẽva'erãha peteĩ óga umi hasývape guarã, ha umi oikuaasévape mba'éichapa oñangarekóta hetekuérare ani hag̃ua hasy....

GSAM 359.4“Umi ogueroviá'ỹva oho vove peteĩ tenda oñemba'apohápe mba'asy ñepohano porãre, ha oisãmbyhýva pohãnohára sábado jeguerekohára, oñemoĩta hikuái teko añete poguýpe. Oikuaávo hikuái ñane retãyguakuérape ha ñane jerovia añeteguápe, umi hemiandu vai oñemboguéta ha opytáta hikuái vy'apópe. Péicha oñemoĩvo teko añete poguýpe, oĩta umi ndaha'éi ohupytýtava py'aguapy hete rasykuéragui añónte, ha katu ojuhúta pohã omongueráva hi'ángakuéra angaipa ombohasývape g̃uarã.

GSAM 359Mba'épa Oikóta Tenonderã

GSAM 359.5“Hasývape okuera porãvo pohano katupyry rupive, ha oñepyrũvo ovy'a jey hekovépe, ojerovia hikuái umi ipytyvõvare okuera jey hag̃ua. Iñe'ã henyhẽ aguyje rehe, ha pe añetegua ra'ỹi porã oikéta pya'eve upépe, ha oĩramo oñemongarúta, hokýta, ha hi'a porãta Ñandejára mimbikuepe g̃uarã. Peteĩ ánga hepyete ojesalváva upéicha, hepyvéta opaite viru oñeikotevẽvagui oñemopyenda hag̃ua peteĩ tenda péichagua....

GSAM 359.6“Oĩta umi osẽva okuera rire, térã oñepytyvõmbáva, ha'éva umi oguerahátava ñane jerovia tenda pyahúpe, ha omopu'ãva'erã pe añetegua poyvi oimeraẽ hendápe ndaikatumo'ãiva'ekue oñeg̃uahẽ, oñemopotĩ'ỹre raẽ umi temiandu vai apytu'ũgui peteĩ opytávo ñane retãyguakuéra apytépe ohekávo tesãi.”

GSAM 360.1Oñemboaje ore tavayguakuéra oñembyatyva'ekue ñe'ẽ peteĩme rupive, ikatúvo guive pya'e ojepe'a hag̃ua peteĩ tasyo'i tesãirã Battle Creek-pe térã hi'aguĩ, ha oĩ hag̃ua pohãnohára Dr. H. S. Lay poguýpe, ha'éva, iñemoarandu pohãnohára ypykue ári, oiporúmava peteĩ ary rasa peteĩ tasyo oñepohanohápe ýpe, Kuarahyresẽ gotyoguápe oikuaa hag̃ua umi y pohãno rape mba'asykuéra ñepohãnópe g̃uarã.

GSAM 360Ojejogua Yvy peteĩ Sanatorio-pe guarã

GSAM 360.2Peteĩ tenda péichagua ñemohenda upe árape ha'ete ku tembiapo tuichaitereíva; ha ndaha'éirire ko marandu omokyre'ỹva mba'éichapa osẽta, oñembotapykuevemi va'erãmo'ã oñepyrũ hag̃ua tembiapo. Upéva rangue, ohasa mbovy áramínte pe aty guasu opa rire, ojejoguáma pe óga guasu Juez Graves mba'e, oguerekóva poapy acre yvy, ha'éva hóga porãite oikoha West Battle Creek-pe. Upe óga ykére oñemopu'ã pya'e peteĩ óga joapy mokõi píso oguerekóva ojeporu hag̃ua jahuha ramo. Ko'ã ógape oñepyrũ pe Tasyo Ñemyatyrõrã.

GSAM 360.3Kuatiañe'ẽ Review 19 jasypoteĩ 1866-pe, ojejapo pe ñehenói guasu peteĩha oñemoĩ hag̃ua viru pe institusión-pe g̃uarã. Upe kuatiañe'ẽme avei oje'e umi tupão Battle Creek, Mich., ha Olcott, N.Y.-pegua omoĩmaha viru $2.625 rupi, térã 105 vore $25-gui peteĩteĩ. Michigán Tetãvore'ípe ndaipórigui léi ikatuhápe oñemoheñói peteĩ aty guasu oñangarekótava tesãi ñangarekoha rendáre, umi mba'e oñeñongatu peteĩ tapicha jeroviapýpe sapy'ami, oñemoañete peve pe aty guasu ñemoheñói.

GSAM 360Oñepyrũ peteĩ Kuatiañe'ẽ Tesãirã

GSAM 360.4Jasypoapy peteĩháme umi sãmbyhyhára oñepyrũ avei omoherakuã peteĩ kuatiañe'ẽ tesãirã jasyrehegua, oguerekóva pa poteĩ kuatiarogue ijahoja reheve, kuatiañe'ẽ'i joguaha. Kóvape oñembohéra Health Reformer. Ko kuatiañe'ẽ oñembohasa gueteri, héra Good Health, ha ko'ág̃a ha'e pe kuatiañe'ẽ tesãirã tenondegua yvy ape ári. Ko kuatiañe'ẽ ndaha'éi oñe'ẽva tesãi ha tekojejoko rapére añónte, ha'e avei peteĩ tape ojekuaauka hag̃ua pe tenda tesãirã, ojepe'ava'ekue hekopete hasývape ha oikótavape g̃uarã ára 5 jasyporundy, 1866-pe. Péicha oĩma pe tenda, ojejoguapyréva, oñembosako'íva ha omba'apo porãmbáva, irundy jasy mboyvemi oñepyrũ guive oñeñe'ẽ ñane retãyguakuérape ko mba'ére; ha oñeme'ẽ ñe'ẽ oñemoĩtaha $11.000 acción-kuérape, ha hetave ijapytepeguágui oñehepyme'ẽma voi.

GSAM 361Peteĩ Aty Pohãnohára Oñemohenda

GSAM 361.1Araro'y 1866-67 aja, Legislatura Michigan-pegua omboaje peteĩ léi, upe léi rupive ikatúva oñemoheñói peteĩ aty guasu oisãmbyhy hag̃ua pe tesãi ñangarekoha. Ára 17 jasypo 1867-pe, ojejapo ko tembiapo, oñemboaje apopyrã, ha umi yvy ha óga ha ambue mba'e oñembohasa umi sãmbyhyhára oñeporavo porãva'ekuépe. Opaite viru oñeme'ẽ ñe'ẽ hague acción-kuérape g̃uarã upe ára peve ha'e $26.100; upévagui $18.264,87 oñepagáma. Pe tasyo oguereko pohãnohára katupyry aty ha ipytyvõharakuéra, ha umi óga haimete henyhẽ hasývagui, heta umíva apytégui ogueroviáma ore jerovia, oikuaávo orehegua ha pe añeteguáre ou rire ko tendápe.

GSAM 361Ñemonde Tesãirã

GSAM 361.2Opaite ára pukukue ha opaite tetãme, korasõ ypykue ikatu oñemomýi ko yvy reko rupive, heko jeguerekóva, itavy ha ijeguaka pyahu reheve. Ary 1863, ñane retãme, ojehechaukárõ guare Kuñakarai White-pe pe porandu tesãi ha ao rehegua, ndaha'éi kuri peteĩ mba'e iñambuéva, ojehechaháicha kuñanguéra oñemoakãraku hague osegívo pe moda ojeipurúva upe jave oñemonde hag̃ua ao apu'a guýpe, ituichakue ojapóva hetaichaguávagui ojehecha hag̃ua oikóramoguáicha peteĩ globo oñembojerepýva ryepýpe. Upe rupi avei oñepyrũ mokõi ambue ao ñemonde iñambuéva ojapóva oñeñe'ẽhasyeterei hese. Peteĩ mombe'u mbykymi ko'ãva rehegua, ikatu, ombosako'i pe omoñe'ẽvape oikũmby porãve hag̃ua peteĩ testimonio Kuñakarai White ome'ẽva'ekue ao rehegua, ojejuhúva Testimony for the Church, No. 10-pe.

GSAM 362Ao Ñemonde Oñemombyryetereíva Hekoporãgui Oñemboyke

GSAM 362.1Pe iñepyrũha ha'e kuri ojeipuru ao oguerekóva hapykuépe, térã ao ruguái puku, ipukukue ikatuva'ekue ohupyty pa pulgada guive mbyte yarda peve térã hetave, pe oipurúva rembipotáicha. Ko'ãva py'ỹinte ojeheja oñemboykua yvýre, ha kuimba'ekuéra ombohéra chupekuéra “tape mopotĩha”. Mokõiha katu iñambuepaite, ha ijestilo haimete kuimba'e oñemondeháicha. Ko moda oipuru umi Kuñakarai'i Bloomer rapykuéri oikóva, ha upévare oñembohéra “bloomer dress”. Ipahápe, héra oñemoambue “American Costume”-pe. Ojejapo atyguasu opa hendápe umi omoañetéva ko ao oipuru hag̃ua, ha heta ñane reindy oĩ porã oipuru hag̃ua. Oĩ oipurúva.

GSAM 362Peteĩ Testimonio Ao rehegua

GSAM 362.2Umi ojehechaukava'ekue Kuñakarai White-pe ao rehegua apañuáire, amombe'úta mbovymi vore Testimony No. 11-gui:—

GSAM 362.3“Tupã remimoĩngue ijeroviarekóva ha'e ko yvy resape ha juky, ha akóinte imandu'a va'erã ipu'aka mba'ehepyha. Omoambuéne ramo ijao pukuetereíva peteĩ mbykyetereívare, tuichahápe ohundíta ipu'aka. Umi ndogueroviáiva, ñane rembiaporãva ñamoporã ha ñaha'ã ogueraha Tupã Ovecha Ra'ýpe, ipy'avaíta. Oĩ heta mba'e ikatu oñemyatyrõ kuñanguéra ao oñeñangareko hag̃ua tesãire, ojejapo'ỹre peteĩ ñemoambue tuichaiterei ombopy'avaítava pe omañávape.

GSAM 362Ao Ñemyatyrõrã

GSAM 362.4“Pe rete ndojejopýi va'erã mba'evéichavérõ corset ha balléna kangue reheve. Ao ndojopýi va'erã mba'eve ikatu hag̃uáicha pytuhẽha ha korasõ omba'apo porã tesãime. Ao og̃uahẽva'erã michĩmi sapatu yvate ru'ã guýpe, ha katu imbykyva'erã ani hag̃ua ojapyhy tape térã tapepi yty, oñemopu'ã'ỹre pópe. Peteĩ ao imbykyvéva kóvagui iporãvéta, hasy'ỹvéta ha hesãirã kuñanguérape g̃uarã ojapokuévo hóga rembiapo, ha tenonderãite umi omba'apova'erãva michĩ térã heta okápe.

GSAM 363Tete oñemonde porãmbaite va'erã

GSAM 363.1“Mba'e pukuépa oguerekóta pe ao, ipy ha hetyma oñemonde porã va'erã kuimba'e oñemondeháichaite. Kóva ikatu ojejapo oñemondévo kasõ oguerekóva ao hyepýpe, oñembyatyva'ekue peteĩ sãme ha oñeñapytĩva pyñuãre, térã ijapýra tuicha ha ipo'i ohóvo; ha ko'ãva oguejy puku va'erã og̃uahẽ hag̃ua sapatúre. Péicha oñemonde porãvo, py ha pyñuã oñeñangareko yvytu atãgui. Py ha tetyma oñeñangarekóramo ao aku porã reheve, tuguy jeguata oñembojoja, ha tuguy opytáta potĩ ha hesãi, ndoro'ysãigui térã ndojokói ijeguata teépe tete rupi.”

GSAM 363.2Ko ao puku ojehechauka peteĩ mbytépe iporãva, pe ao huguái pukúva ha pe ao Amérikagua apytépe. Ndoje'éi avave oñemonde va'erãha, ha katu ani hag̃ua ojapo mba'eve ombogue hag̃ua ipu'aka ha ombojeguaru hag̃ua umi oipytyvõ va'erãme. Ndoje'éi oñemonde va'erãha ipyñuã pe ko'ápe oñemombe'uháicha, ha katu ikatuha ojejapo upéicha. Ojehupytýramo upe mba'e ojeipotáva ambue hendáicha, ao pypyguigua puku ha tetyma ahoja ojejapóva inimbo-gui reheve, oĩ porãitereíta upe ñe'ẽ ndive.

GSAM 363Po Mba'e Iñimportantetereíva Ao Tesãirãme

GSAM 363.3Ojehechakuaáta ko ao oñemoñe'ẽva apopyrépe oĩha po mba'e tekotevẽmbáva ao tesãirãme g̃uarã, ha'éva:—

GSAM 363.41. Ojeipe'a corsé ha opa mba'e ojopýva ku'a.

GSAM 363.52. Ojeipe'a opaichagua sã jyva térã hetymakuéragui ikatuva'erã ombojetu'u tuguy jeguata sãsõme.

GSAM 364.13. Ñemonde hete pehẽnguekuéra peteĩchaite, tenondaitépe py ha pyñuã.

GSAM 364.24. Oñemosaingo sáikuéra ati'y guive, ha araka'eve ani ojeheja opyta tumby ári, sã reheve.

GSAM 364.35. Ao pukukue.

GSAM 364.4Umi irundy punto peteĩha ko'ág̃a ojerure opavave pohãnohára iñarandúva, ha pe poha rehegua katu, pe ao huguái pukúva ha pe ao mbykyetereíva ojepe'a ko'ág̃a mokõivéva.

GSAM 364Kuñakarai Jenness-Miller ao rehegua

GSAM 364.5Ary 1890-pe Kuñakarai Jenness-Miller, Nueva York-gua, kuatiañe'ẽ ao tesãirã rehegua iñaranduvéva upe árapeguápe, ojerure kuñanguéra omombyky hag̃ua imba'eñemonde mbeguekatumi, ani hag̃ua oñemoambue pya'eterei, og̃uahẽ meve kuña sapatu yvateguápe rupi — upe ipukukue voi Testimony No. 11 ojerureva'ekue.

GSAM 364Dr. Trall Ñemoneĩ

GSAM 364.6Ary 1868-pe oñemohenda Pohãnohára R. T. Trall, oĩva Mbo'ehao Guasu Higioterapéutico Florence Heights, N.J.-pegua, ome'ẽ hag̃ua peteĩ mbo'esyry peteĩ arapokõindýpe ore ministro-kuéra renondépe Battle Creek, Mich.-pe, jasypo pahápe. Upe mbo'esyry aja, pohãnohára oiko Pastor White rógape mbohupa ramo. Kuñakarai White ndohói umi ñe'ẽsyryhápe, ha katu pohãnohára osẽ haguére ára ha ára karréta-pe Pastor White, hembireko ha Pastor J. N. Andrews ndive, ojekuaáma ha'e ohendutaha umi iñe'ẽnguéra tekoporã reko, mba'asy ha mba'érepa oiko, pohãnguéra rembiapokue, ha ambue mba'e rehegua. Ha'e oñe'ẽnte pe ojehechaukava'ekue chupe peteĩ jehechápe, nomombe'úi katu moõguipa oguenohẽ pe iñarandu. Pohãnohára he'i pohanokuaa ojoajúha umi mba'e ha'e he'iva'ekue rehe. Pastor Andrews he'i chéve mokõiha ára oñemongeta pahávo pohãnohára oporandu Kuñakarai White-pe moõguipa oñemoarandu pohanokuaápe. Oñemondýi oikuaávo ha'e araka'eve ndoñemoaranduiha ko'ã mba'ére, ha katu omombe'u chupe pe ojehechaukava'ekue chupe Otsego, Mich.,-pe, 6 jasypoteĩ 1863-pe. Ha'e he'i chupe iñeimo'ãnguéra oĩ porãitereiha fisiología ha higiene ndive, ha heta umi mba'e rehe ha'e oikuaa pypukuvéha chugui. Po ára rupi oikóvo péicha, oikundahávo ha oñemongetávo, pohãnohára oporandu Pastor White-pe mba'érepa oñehenói chupe osẽ hag̃ua imbo'ehaovusúgui ombo'e hag̃ua umi ministro-kuérape Battle Creek-pe. He'i: “Kuñakarai White oĩ porãiterei ombo'e hag̃ua chupekuéra umi mba'e oikotevẽva higiene rehegua, che aĩháicha avei.”

GSAM 365Tembikuaaty Pohãno rehegua Omoañete

GSAM 365.1Heta kuatia ha'e ohai va'ekue umi tesãi ñangareko rembiaporã opaichaguáre oĩma heta áñoma opavave renondépe, ha heta umíva apytégui oñembyaty ko'ág̃a peteĩ arandukápe hérava Christian Temperance and Bible Hygiene. Oĩ pohãnohára iñaranduvéva he'íva, ohesa'ỹijo porã rire ko'ã jehai, pohanokuaa oĩha hendivekuéra hekopete. Ha'épe g̃uarã, ko'ãva ndaha'éi oñemoarandu rupi osẽva, ha'eñónte ohai pe Ñandejára ohechauka chupe peteĩ jehechapyrépe.

GSAM 365Pohãnohára Kellogg Ñemombe'u

GSAM 365.2Techaukarãramo mba'éichapa pohanokuaa jeporeka ojoaju umi mba'e ojehechaukava'ekue Kuñakarai White-pe jehechápe 1863-pe, amoĩta Christian Temperance ñepyrũmbýgui J. H. Kellogg, M.D. ohaiva'ekue ñe'ẽngue, ha'éva pe oisãmbyhýva pe sanatorio herakuã guasúva oparupigua Battle Creek, Mich.-pe. Ha'e he'i:—

GSAM 365.3“1. Umi jehaipyre oñeñe'ẽva'ekue osẽramo guare, tesãi rehegua haimetete ndojehechakuaái, ndaha'éi umi tapicha oñembohapéva chupekuéra añónte, ha katu yvy ape ári opavave.

GSAM 365.4“2. Umi sa'i ojeruréva tekotevẽha oñemyatyrõ hetepýpe reko, omyasãi hendive umi mbo'epy añetegua ñemyatyrõrã rehegua, ha katu omoherakuã avei umi jejavy hesakãitéva ha, sapy'ánte, ijy'a'ỹva.

GSAM 366.1“3. Mamove ha avave ndohechaukái araka'eve peteĩ aty añetegua tesãi rehegua oñemohenda porãva, ijavy'ỹva ha ojoajúva Tupã Ñe'ẽ ha Hesu rapo jerovia rehe.

GSAM 366.2“Ko'ã mba'e oikóvo osẽ umi jehaipyre oñeñe'ẽva'ekue. Umi mbo'epy oñembo'éva ndojejokói tembikuaaty rérape, oñemoĩ uvei peteĩ tape isãsóva ha hesakãvape peteĩ tapicha ndojeroviáiva iñaranduha tembikuaatýpe, ha katu he'íva ohaiha Tupã arandu ha pokatu pytyvõ rupive.

GSAM 366Umi Tekorã Oaguanta pe Ñeha'ã

GSAM 366.3“Mba'éichapa umi mbo'epy oñemoherakuãva'ekue ko'ã teko ijojaha'ỹva apytépe ha oje'évo hesekuéra mba'e tuichaitereíva, oaguanta ára ha jehasa ohasávape? ha'e peteĩ porandu ikatúva oñeporandu hekopete. Imbohovái ojetopa umi mba'e ojehúva'ekuépe ikatúva oñemoañete porãite.... Umi mbojojaha, ojapóma mokõipa po ary oñemboyke térã oñembohory hague, mbeguekatúpe ojehechakuaa avano'õ jerovia ha mborayhúpe, yvy ape ári hesarái peve ndaha'éi opa árape oñemoneĩhague péicha. Umi mba'e pyahu ojejuhúva tembikuaatýpe ha mba'e yma guare ñemyesakã pyahu omoĩve ohóvo techaukaha omoañetéva, ha ko'ág̃a rupi opaite umi mbojojaha oñemoherakuãva'ekue ojapóma mokõipa po ary rasa, oñemombareteve tembikuaaty techaukaha rupive ikatuháicha imbareteve.

GSAM 366Jehechauka umi Jehecha Yvagagua Ñepyrũha rehegua

GSAM 366.4“Katuete ojehechakuaava'erã mba'e hechapyrãramo, ha ohechaukáva techaukaha hesakãva Tupã arandu ha ñesãmbyhygui, oĩramo jepe mbo'epy oñembyaíva ha ojoavýva apytépe, ojeruréva ciencia ha jehasa mbaretekue, ha katu oñembovava'ekue temiandu oñemombyryetereíva hekoporãgui rehe ha oñemombyrýva mba'e porãgui heta jejavy ojehe'águi ipype,—oñemonei va'erã mba'e ijojaha'ỹha, peteĩ tapicha ndojeruréiva arandu térã kuaapy científico-re ikatu hague omohenda, umi temiandu oñembyaíva ha ijavyva mbovymi haihára ha apytu'ũhára tesãi rehegua omyasãiva apytégui, peteĩ teko potĩrã mbo'epy aty oñondivepa ojoykére, peteĩchaite ha añeteguáva, ha péicha rupi umi ñomongeta, tembikuaareka, jehechakuaa pyahu ha jehasa ohasava'ekue mokõipa po ary pukukue ndojokói ni peteĩ mbo'epy jepe, ha katu oipytyvõnte omombarete hag̃ua umi mbo'epy oñembo'éva.” Ojehaíva, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Tesãi Renda Oñembotuicháva

GSAM 367.1J. H. Kellogg, M.D., oñepyrũva'ekue omba'apo ko tendápe pohãnohára ruvichárõ 1876-pe, poguýpe, ojehechakuaa ojejeruretereiha pohãno, ha upévare 1877 arapotýpe oñemohenda va'erãha tenda tuichavéva. Pe atyha réra oñemoambue 1876-pe, Tasyo Ñemyatyrõrã-gui Sanatorio Médico ha Quirúrgico-pe, ha 1878-pe oñemopu'ã peteĩ óga guasu pyahu.

GSAM 367.2Ko óga guasu oguereko 136 x 46 py pyenda, irundy píso yvyguy ári. Oñembyaku paite timbópe ha oñemyendy gas-pe. Ojepe'a riremínte haimete henyhẽ hasývagui ha mbohupágui.

GSAM 367.3Upe peve, pe Kuñakarai White he'i va'ekue 1866-pe ko tenda rehegua, oñemoañete porãiterei. Hetaite ohechakuaáma pe añetegua ko'ág̃agua resape, iñatención oñembohape ypy va'ekue ko'ã tapichápe ou rupi hikuái ko tendápe tesãi rehekávo.

GSAM 367Pytu'uha Tesãi Okaraygua

GSAM 367.4kuatiañe'ẽ Signs of the Times-pe, 22 jasypateĩ 1877-pe, M. G. Kellogg, Pohãnohára, J. H. Kellogg joyke'y, peteĩ túva térã sy añónte oguerekóva oñondive, oikuaauka ohupytýmaha yvy Howell Yvyty ykére, mokõi mílla ha mbyte yvate kuarahyresẽ gotyo St. Helena-gui, Napa County, Cal.-pe, ha omoñepyrũtaha peteĩ óga oñembohérava “Pytu'uha Tesãi Okaraygua”, oĩva Crystal Springs ykére. Araro'y 1877-78 aja oñemopu'ã peteĩ óga, ha ojepe'a oñepohano hag̃ua hasývape 1878 ñepyrũmbýpe. Ko opytu'uha tesãirã, pe tenda ypykue, pe sanatorio oĩva Battle Creek-pe, guáicha, ndaha'éi tuichakuépe añónte okakuaa, ha'e avei peteĩ tenda hetaiterei tapicha ojekuaa ha omoañetehaguépe pe marandu.

GSAM 368Kuatiañe'ẽ Tesãi rehegua Pacífico

GSAM 368.1Arahaku 1885-pe ha'e kuri peteĩ ára ojehupytyve hague heta mba'e porã pe mbohapyha anhel marandu rapépe. Jasypo ñepyrũme pe Pytu'uha Tesãi Okaraygua St. Helena-pe oñemoĩ peteĩ pohãnohára oñemoarandupáva pópe. Jasypoteĩme oñepyrũ osẽ mokõi jasy jave pe kuatiañe'ẽ Pacific Health Journal and Temperance Advocate, peteĩ kuatiañe'ẽ 24 roguégui ijapopyréva, Pastor J. H. Waggoner oñangarekóvo hese. Ko'ã tembiapo rupive oikove jey pe tasyo, ha, viru okañy chugui rangue ary ohasava'ekuépe guáicha, oñepyrũ ohechauka, ary ha ary, oñemba'apo rire hembýva 2.000 guive 4.000 dólar peve, ary opa va'ekue jasyrundy 1891 peve, ohechauka hembýva 12.000 dólar ári.

GSAM 368.2Pe aty guasu ojejapóva pe Rural Health Retreat Association-pe, St. Helena-pe, 1887-pe, oñemoñe'ẽ ko marandu viru rehegua pe temimoĩmbyre: 1 jasypo 1885-pe, pe temimoĩmbyre mba'erepy potĩ ha'e kuri $5.322,76 añónte, térã $2.547,24 sa'ive opaite pe viru oñemoĩva'ekuégui upe ára peve. Ambue ñe'ẽme, pe aty guasu oiporupáma opaite viru oganava'ekue ha $2.547,24 imba'e teégui. 1 jasyrundy, 1887-pe, pe aty guasu mba'erepy, ojehepyme'ẽ rire opaite idevéte, ha'e kuri $21.372,64, térã ogana $16.049,88 mokõipa mbohapy jasy pukukue javeve. Ko virúgui, oñemoĩmava'ekue acción $5.280-pe, ha oñeme'ẽva'ekue jopói pe institusión-pe $2.497,60-pe; upéicha, pe institusión rembiapópe opyta peteĩ ganánsia potĩ $8.272,28. Upe rupi osẽkuri kuatiarogue hérava Pacific Health Journal, 32 roguéva jasyrehegua, ijape reheve, ha ojehechakuaa tuichaveha iporãha oñemotenonde hag̃ua pe aty rembipota ha hekokuéra.

GSAM 369Tembiapo Poriahuverekógui

GSAM 369.1Kuatiañe'ẽ Medical Missionary-pe, Jasyteĩ, 1891-pe, oñe'ẽvo Sanatorio Battle Creek rehe, Pohãnohára J. H. Kellogg he'i:—

GSAM 369.2“Pe pohano poriahuverekógui oñeme'ẽva'ekue ko temimoĩmby oikove aja pukukue, 25 ary javeve, ohupyty hetave $100.000-gui, heta jey hetave pe viru oñemoñepyrũrõguágui.

GSAM 369.3“Pe tembiapo poriahuverekógui oñeñe'ẽva ári, pe tenda omondóma ñe'ẽmbo'ehára, hasývare oñangarekóva, tembi'u apoha mbo'ehára, ha ambue tapicha oñembokatupyrýva opaichagua tembiapo misionerorãme.”

GSAM 369Ñe'ẽmbyasy Mitã Ituvakuéra'ỹva Rérape

GSAM 369.4Amandaje Guasúpe, 8 jasyapy 1891-pe, Pohãnohára Kellogg ojerure mbarete umi mitã tyre'ỹva rérape. Ha'e he'i: “Chejehechakuaa cheñemoĩhague ‘delegado at large-ramo,’ ha aha'ãta umi avave ndoñeñe'ẽiva rérape—umi mitã tyre'ỹva, avave ndoñangarekóiva hesekuéra.”

GSAM 369Kuñakarai Haskell jopói 30.000 dólar-pegua

GSAM 369.5Kuatiañe'ẽ Home Missionary-pe, jasyteĩ, 1892-pe, ojejapo peteĩ jerure mbarete oñeme'ẽ hag̃ua pirapire oñemoĩ hag̃ua peteĩ óga mitã tyre'ỹvape g̃uarã. Upe kuatiañe'ẽme oĩkuri umi omoĩva'ekue héra, ha iñe'ẽme'ẽnguéra pe óga guasurã og̃uahẽva $17.716-pe —peteĩ viru sa'ietereíva, umi omotenondéva upe tembiapo oimo'ãháicha, peteĩ tembiapo tuichaitéva g̃uarã, ha upévare ojekyhyje ani hag̃ua oñepyrũ are pe tembiapo. Ha katu Pe Ohecháva ipaha iñepyrũmby guive, ha ijára “vaka su yvyty ári”, omohenda opa mba'e peteĩ kuñakarai imba'ehetáva, ndaha'éiva ñane jeroviaguáva, Kuñakarai Caroline E. Haskell, Chicago-gua, karai Frederick Haskell, omano va'ekue, rembireko, ohendúvo ko tembiapo poriahuverekógui ojejaposeha, upepete ome'ẽ pe aty omopu'ãva pe óga peg̃uarã 30.000 dólar, peteĩ ñe'ẽme'ẽnte reheve ojeipuru hag̃uaite oñemopu'ã hag̃ua peteĩ mitã tyre'ỹ róga umi plano ojehechauka va'ekue he'iháicha, oñesãmbyhy hag̃ua py'a guasu ha py'aporãme, ha pe óga guasu hérava hag̃ua Óga Mandu'arã Haskell iména omano va'ekue mandu'arãme.

GSAM 370.1Umi viru oñeme'ẽva'ekue rupive pe Medical Missionary and Benevolent Association ikatu, upe arýpe, omopu'ã ha oipe'a pe óga mitã tyre'ỹva róga ramo. Ko óga oñeme'ẽ Tupãme 25 jasyteĩ 1894-pe. Haimete upe ára guive, pe aty, oĩháme mitã tyre'ỹva, pytyvõhára ha mbo'ehára, ijapytepekuéra oĩ jepi sa tapicha.

GSAM 370Óga Mandu'arã James White

GSAM 370.2Ko aty oñangareko ha oipytyvõvo ko'ã mitã tyre'ỹvape, oguereko avei ipoguýpe ambue tenda poriahuverekorã, hérava Óga Mandu'arã James White, oñeñangarekohápe ha oñemohenda porãhápe mokõipa rasa tapicha itujáva ha ogay'ỹva.

GSAM 370Pohãnohára Misionero

GSAM 370.3Ko tembiapo rapépe, ojejapo jey peteĩ tembiapo pyahu mbarete oñepyrũvo oñembokatupyry pohãnohára misionerokuérape. Oguerohorývo ko ñeha'ã yvypóra ñemopu'ãrã, Kuñakarai White, ohai jave Preston, Australia-gui, 16 jasyporundy, 1892-pe, he'i:—

GSAM 370.4“Aipotaiterei oĩ hag̃ua sa tapicha oñembokatupyrýva upe peteĩ oĩháme ko'ág̃a. Péicha oikova'erã. Kuimba'e ha kuña ikatu oipytyvõve pohãnohára misioneroramo, misionero pohãnohára ñemoarandú'ỹvagui.”

GSAM 370.5Hetave oñemoarandúva oikévo tembiapo puku koichaguápe oñembohetaveiterei ojehai guive ko'ã mba'e yvate.

GSAM 370Tesãi Rembiapo Okakuaa

GSAM 370.6Kuatiañe'ẽ Medical Missionary-pe, jasyteĩ, 1894-pe, oĩ peteĩ mombe'u mbyky ohechaukáva mba'e iporãva ko tembiapo tesãirã okakuaaháicha. He'i kóicha:

GSAM 371.1“Pe Tasyo Ñemyatyrõrã oñemohenda ary 1866-pe.... Ojejogua peteĩ óga yvyra apopyre michĩva, peteĩ óga ojeikoha peteĩ tenda porã ha hesãivape, yvy yvatevéva Battle Creek-pe, peteĩva umi táva okakuaáva Michigan-pe. Mokõi pohãnohára, mokõi jahuha moñangarekohára, peteĩ hasývare oñangarekóva (oñemoarandú'ỹva), mbohapy térã irundy pytyvõhára, peteĩ hasýva, ha hetaiterei apañuái, ha jerovia guasu pe temimoĩmby tenonderãre ha umi mbojojáre oñemopyendahaguépe — péva ha'e kuri ko tembiapo ko'ag̃agua ñepyrũ. Ojekuaa chupe Tasyo Ñemyatyrõrã ramo.

GSAM 371.2“Upe óga'i ypykuéra oĩhaguépe ko'ág̃a oĩ peteĩ óga guasu 312 py ipukukue ha 100 py ipypukukue, poteĩ píso ijyvatekue, oikekuaahápe mbohapy sa tapicha, oguerekóva opaite tembiporu pyahu arandu ko'ág̃agua ikatu omoĩva oñeñangareko ha oñemonguerajey hag̃ua hasývape. Pa pohãnohára, hetavéva ijapoharekatúva imba'apohápe, ha'ekuéra niko pohãnohára aty. Hasývare oñangarekóva ha ambue pytyvõhára omoheñói peteĩ ogaygua orekóva mbohapy sa ári tapicha, ha ko tendápe oúva oĩ opaite Tetãvore Joajupegua, ha heta tapicha ambue tetãgui. Iñokẽnguéra ojepe'a tapiaite misionerokuérape g̃uarã, taha'e tetãmegua térã pytagua, taha'e ha'éva héra, ha pe ogaygua sa'i jey opyta peteĩ térã hetave ko'ã tapicha'ỹre.

GSAM 371Sanatorio Tasyo

GSAM 371.3“Pe tasyo oñemopu'ãkuri 1888-pe, peteĩ óga 100 x 60 pie tuichakue, po ijyvykuéva. Mbohapy umi óga yvykuégui ijyvatevéva ojeporu pe sanatorio vore oñeopera hag̃ua, hasývakuéra koty ha sala-kuérape g̃uarã. Ojetopa avei ko'ápe umi ofisína tembiapo porãrã pe institusión pegua. Mokõipa óga'i, heta umíva apytégui oñembyakúva timbópe, ha oñemyendýva tendyry reheve, pe óga guasuicha, oñembyaty ijerére, ha henyhẽ hasývagui térã temimbo'égui. Peteĩ mbo'ehao oñembokatupyry hag̃ua hasyrerekua misionerokuérape oñemohenda 1 jasypokõi 1884-pe. Umi poteĩ jasy ñepyrũme, mbohapypa po temimbo'e oñemboguapy.”

GSAM 372Mba'apoharakuéra osẽva tenonde gotyo rehegua ñe'ẽmondo

GSAM 372.1Oñe'ẽvo pe tasyo oĩva St. Helena, Cal., rehe, Kuñakarai White, peteĩ kuatiañe'ẽme ohai va'ekue Tramelan, Suísa-gui, 6 jasykõi 1887-pe, he'i:—

GSAM 372.2“Ñandejára he'i umi kuimba'e oñembojoajúva ko temimoĩmbyre rehe oguatáramo ñemomirĩ ha ñe'ẽrendu rupi, ojapóvo Ñandejára rembipota, oikove ha okakuaáta; ha chugui oñemboukáta misionero-kuéra ohovasa hag̃ua hapichakuérape pe tesape Ñandejára ome'ẽva'ekue chupekuéra reheve. Ko'ãva, Hesu espíritu-pe, omboityvéta tupãnguéra yvate oĩva; ohechaukáta umi superstisión japu, ha oñotỹta añetegua, potĩngue ha marangatu oñeñangarekohápe ko'ág̃a jejavy, ñeme'ẽ umi hembipota teépe, tekojejoko'ỹ ha angaipavẽnte.”

GSAM 372.3Roiporu ko'ã ñe'ẽ, ojeiporukuaágui avei mbarete peteĩcha ambue aty ojoguáva ko'ãvape.

GSAM 372Oñeñe'ẽme'ẽ Jehupyty Porã Tembiapo Tesãi reheguápe

GSAM 372.4Peteĩ ñemombe'u ijojaha'ỹva oñeme'ẽva'ekue tupãópe ary 1891-pe, ñamoñe'ẽ: “Tupã jehovasa oĩta opaite ñeha'ã ári ojejapóva oñembohape hag̃ua kyre'ỹ tesãi ñemyatyrõ rehegua; oñeikotevẽgui opárupi. Tekotevẽ oiko peteĩ ñemoingove jey ko mba'e rehegua; Tupã ojaposegui heta mba'e ko tembiapo rupive.”

GSAM 372Mbo'ehao Guasu Pohãnohára Misionerokuéra Amerikagua

GSAM 372.5Mbeguekatúpe oñemohesakã pe tape arandu oñepohano hag̃ua mba'asy, ha upéicha jasypoteĩ 1895-pe oñepyrũ ojejerure oñemoheñói hag̃ua peteĩ mbo'ehao pohanokuaa rehegua. Oñeme'ẽvo ko jerure, oñemoheñói pe Mbo'ehao Guasu Pohãnohára Misionerokuéra Amerikagua, tembiaporã tee ramo oñembokatupyry hag̃ua pohanohárape omba'apo hag̃ua pe Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association poguýpe, tetã ryepýpe ha tetã ambuére. Umi ñemohenda ñepyrũrã ojejapo Battle Creek-pe, 30 jasyporundy, 1895-pe, ha mbo'ehaovusu ojepe'a ára oúvape, 1 jasypa, irundypa temimbo'e aty ndive.

GSAM 372.6Mbo'ehaovusu marandúpe ñamoñe'ẽ:

GSAM 372.6“Pe mbo'ehaovusu oñemboajéva Chicago-pe, Illinois Tetãvore léi rupive. Pe ñemoarandu rape ipypukúta umi mbo'ehao pohãnohararã iporãvéva Estados Unidos-peguaicha. Mbo'epy oñeme'ẽta vore peteĩ Chicago-pe, ha vore ambue Battle Creek, Michigan-pe.”

GSAM 373.1Umi oñembosako'íva tembiapo pohãnohára misionerorã rehegua, ñamoñe'ẽ ko'ãva kuatiañe'ẽme hérava Medical Missionary, jasypoapy, 1895-pe:

GSAM 373.1“Pe aty hasývare oñangarekóva oñembokatupyrýva ko'ág̃a Battle Creek Sanitarium Training-School for Nurses-pe oguereko hetave 250-gui; peteĩteĩva ko'ãvagui ikatupyrýva ko'ág̃a oñepyrũ hag̃ua tembiapo misionero pohãnoháraicha, oñeme'ẽma chupekuéra hembiaporã. Oñeikotevẽ hasývare oñangarekóva Ypa'ũ Mar del Sur-pe g̃uarã, India-pe, Indias Occidentales-pe, Sudamérica-pe, mokõipa po térã mbohapypa Estados Unidos Retã Yvy gotyogua g̃uarã, ha ñande táva guasukuérape g̃uarã.”

GSAM 373Tembiapo Pohãnohára Misionerokuéra Okakuaáva

GSAM 373.2Sanatorio-pegua Tasykatu Ñangarekohára Misionero aty ñemohu'ã jeroviapýpe, ojejapóva Tabernáculo-pe, 5 jasypateĩ 1895-pe, Pohãnohára Kellogg he'i:—

GSAM 373.3“Pakõi ary ohasava'ekuépe, peteĩ aty koichaguápe, mokõi hasývare oñangarekóva osẽkuri ikatupyryrõ. Ko'ág̃a katu oĩ peteĩ aty oguerekóva mbohapy sa térã irundy sa hasývare oñangarekóva rupi. Oĩ pa porundy pohãnohára pe Sanatorio-pe, ha mokõipa mokõi umi tenda ojoguávape, oñembojoajúva michĩmi pe Sanatorio ndive, ha oñangarekóva hese pe Medical Missionary and Benevolent Association. Popa mbohapy ñane hasývare oñangarekóva oĩ tetã ambuére iñambuéva rupi,—Suecia, México Tuja, Costa de Oro de África, Australia, Sudáfrica, Dinamarca, India, Nueva Zelanda, Samoa, ha Guayana Británica-pe. Oĩ poteĩpa mbohapy temimbo'e pohanokuaápe g̃uarã oñemoarandúva ko'ág̃a. Ko'ãvagui irundypa peteĩ oĩ ko'ápe, mokõipa mokõi Universidad de Michigan ha mbo'ehao ambuévape. Mokõipa mokõi hasývare oñangarekóva omohu'ã iñemoarandu ko pyharépe, oĩmbaitéva oho hag̃ua hasývare oñangarekóva oñemoneĩmbyréicha.”

GSAM 373.4Jahechávo mba'éichapa okakuaa ñande tasyo 1902 peve, jajuhu pe Sanatorio Battle Creek, iñemoaranduha pohãnohararã ha iñemoaranduha hasyrerekua oñembokatupyrývape, ha'eha pe tenda tuichavéva koichagua ko yvy apére, Adventista-kuéra pokõiha ára pegua mba'éva.

GSAM 374Óga Guasu Okáiva

GSAM 374.1Pyhare 18 jasykõi 1902-pe, pe óga guasu tenondegua, hembiporu porãita reheve, ha pe tasyo tuicháva, ojehapy paite. Oĩkuri upe jave umi óga ryepýpe irundysa hasýva ha mbohupa, ha katu pohãnohára, hasyrerekua ha pytyvõhára kuéra ñeha'ã mbarete rupive, ha Ñandejára ñangareko tee reheve, opavave oñeguenohẽ umi óga guive oñelastima vai'ỹre.

GSAM 374Sanatorio Pyahu

GSAM 374.2Oñemopu'ã ambue óga, tuichavéva ha imbaretevéva pe ymaguarégui, umi óga yma guare oĩhaguépe. Pe óga ko'ag̃agua ita ñemopyenda oñemoĩ 12 jasypo 1902-pe, ha pe óga oñeme'ẽ Tupãme 31 jasypo 1903-pe. Umi sãmbyhyhára ko tendagua he'i pe óga pyahúre: “hatã ha hi'areha ikatuháicha ojejapo peteĩ óga kuarepotígui, itágui, ladríllogui ha símentogui.

GSAM 374.3“Ko tenda rembiporu ha tembipuru ha'e opa mba'épe ipyahuvéva, iporãmbáva, ipotĩva, oñemohenda porãva ha imbaretevéva ikatúva ojejuhu; ha oje'e, oĩháicha ko'ág̃a, oñemohu'ãmbávo, pe Sanatorio Battle Creek ome'ẽha hasývape g̃uarã tenda ha mba'e oikotevẽva ndaipóriha iporãvéva.

GSAM 374.4“Mburuvichakuéra rembipota ha'e ombyaty peteĩ tendápe ha teko porãme, opaite tape pyahu ha tembiporu oñepohano hag̃ua hasývape, ojehechakuaáva pohãno arandúpe, ha oipuru hag̃ua umíva hekopete ha arandúpe.”

GSAM 374Oñemopu'ãta Heta Sanatorio

GSAM 374.5Pe tesape oñeme'ẽva ko'ã tapichápe ha'e Ñandejára oipotaha heta sanatorio michĩva oñemosarambíva yvy tuichakue javeve, oñemboheko rangue mbovymi tenda tuichaitereíva. Rovy'a rohechakuaávo oñepyrũmaha ojepe'a hag̃ua sanatorio michĩva yvy tuichakue javeve, tenondaitépe ko'ã pa ary ohasava'ekuépe. Aranduka hérava General Conference Year Book 1904-pe oĩ peteĩ tysýi popa ári ko'ã tenda michĩvéva rehegua.

GSAM 375Sanitariumkuéra Rysýi

GSAM 375.1Oiméramo jepe iporãmante ñamombe'u umi mba'e ojehúva'ekue oñemoheñói hag̃ua ko'ãva, ore roguereko sa'i rupi tendápe, roñembopytánte va'erã peteĩ tysýipe umi tetã oĩháme ha mboypa oĩ peteĩteĩme. Jajuhu Estados Unidos-pe, 35; Gran Bretaña-pe, 3; Alemania-pe, 1; Suiza-pe, 1; Dinamarca-pe, 1; Noruega-pe, 1; Suecia-pe, 1; Sudáfrica-pe, 1; Australia-pe, 2; Nueva Zelanda-pe, 1; Isla de Samoa-pe, 1; México Tuja-pe, 1; India-pe, 1; Japón-pe, 1.

GSAM 375Pohãno Renda Rysýi

GSAM 375.2Ko'ã sanatorio-kuéra ykére oĩ mokõipa mokõi koty pohãnorã, umíva apytégui papokõi oĩ Estados Unidos-pe; peteĩ Jaffa-pe, peteĩ Jerusalén, Palestina-pe; peteĩ Guadalajara-pe, México Tuja-pe; peteĩ Kimberley-pe, Sudáfrica-pe; ha peteĩ Rockhampton-pe, Australia-pe. Ko'ãva ári oĩ mokõipa poteĩ karuha so'o'ỹre, tapichakuéra ikatuha ohupyty tembi'u potĩ ha hesãiva, ha avei oñembo'e chupekuéra mba'éichapa oikova'erã hekópe.

GSAM 375.3Ko'ã papapy ohechaukáva mba'éichapa oñemotenonde tesãi ñemyatyrõ rembiapoukapy, ohechauka Ñandejára ikatuha “ojapo peteĩ tembiapo guasu ko tembiapoha rupive,” oje'ehaguéicha Tupã rupive 1866-pe; ha ohechauka avei, oje'ehaguéicha 1863-pe, mba'éichapa “tesãi ñemyatyrõ rembiapoukapy” ikatu oipytyvõ “oñembosako'i hag̃ua peteĩ tetãgua aty ojererova hag̃ua Ñandejára ou vove.” Upéicha ko'ã tenda tesãirã okakuaa sa jey, ha pya'e ojapo pe oñemoĩva'ekue chupekuéra ojapo hag̃ua.