Vore 5 — Jeju Mokõiha Marandu

GSAM 93.1“ÁG̃A peikuaa peteĩ techapyrã yvyra higo guiguáva: Hakã ikyrỹi aja, ha osẽ hógue, peikuaáma arahaku hi'ag̃uimba; upéicha avei peẽ, pehechávo ko'ã mba'e, peikuaa [margen-pe, ha'e] hi'ag̃uimba, okẽme voi. Añetehápe ha'e peẽme, Ko ñemoñare ndohasamo'ãi, oñemoañete peve ko'ã mba'e. Yvága ha yvy ohasáta, che ñe'ẽnguéra katu ndohasamo'ãi.”¹

GSAM 93.2Ko jehaipyrépe ñane akã oñembohape ára oñemoarandukuaahápe Hesu ouha “okẽme” jaikuaaháicha ára haku hi'ag̃uimaha jahechávo umi yvyra rogue pyahu ikyrỹiva osẽramóva. Ikatu avei jaikuaa ñaguahẽmaha pe ñemoñare ndohasamo'ãiva hembiapo apýgui Hesu voi ou meve. Og̃uahẽvo ára oñemoarandu hag̃ua pe ñe'ẽnga, añetehápe ha'e Ñandejára ára omopu'ã hag̃ua mbo'eharakuéra ombo'e hag̃ua pe ñe'ẽnga. Apóstol porandu ambue árape ojeiporu porã avei ko'ápe: “Mba'éicha piko ohendúta hikuái oĩ'ỹre peteĩ omombe'úva? ha mba'éicha piko omombe'úta hikuái, oñembou'ỹre chupekuéra?”²

GSAM 93Ára Techaukahakuéra g̃uarã

GSAM 93.3Pe vore ohasava'ekuépe jahecha mba'éichapa ojekuaa pe ára pukukue mokõi su mbohapy sa ára opa hag̃ua, ha upéva og̃uahẽha pe “iñembohovake aravópe”. Ko ñe'ẽnga ko'ápe oñemoingévape ñanemoinge Ñandejára árape g̃uarã ko ñe'ẽngápe ha pe marandu “ñembohovake” rehegua oñemoherakuã hag̃ua yvy ape ári. Oñe'ẽ rire pe “jehasa asy guasu” oúva'erãre hetãygua ári ha “oñemombykyva'erãre”, Pe Salvadór he'i: “Umi ára ñembyasýgui osẽ riremínte, kuarahy iñypytũta, jasy ndohesapémo'ãi, mbyjakuéra ho'áta yvágagui, ha yvága pu'akakuéra oñemomýita; ha upépe ojehechaukáta Yvypóra Ra'y rechaukaha yvága rupi.”³

GSAM 94.1Jesarekopyrã, ndoje'éi pe techaukaha pahague oñemombe'úvagui ha'eha peteĩ techaukaha iju hag̃ua; ha katu peteĩ techaukaha pe Yvypóra Ra'y oĩha upépe, ojehechaha oúvo. Umi mba'e ojehúva oñemoĩva ko jehaipýpe techaukaháramo oñemopyenda hag̃ua jerovia ha'e oútaha hi'ag̃uimihápe, ha'e umi techaukaha kuarahy, jasy ha mbyjakuérape. Umi ambue mba'e ojehúva upe rire oiko oñembojoajúvo ha'e oúvo añetehápe arai yvagapegua apytépe. Upéicha, mbohapyha techaukaha riremi —pe oikóva mbyjakuérape—, og̃uahẽ Ñandejára ára omopu'ã hag̃ua imbo'eharakuérape ombo'e hag̃ua Cristo oúma hína okẽme.

GSAM 94.2Ko'ág̃a katu, ára ojehechaukátahápe ko'ã techaukaha: Oikova'erã kuri pe jehasa asy riremi pe kuarahy iñypytũva'erã.⁴ Marcos ohaiháicha, oikova'erã kuri “umi árape, upe jehasa asy rire.”⁵ Ñandejára Salvadór he'i kuri umi ára imbykyvetaha. Maria Teresa rembiapoukapy rupive, ha umi Léi Tolerancia rehegua 1773 guive 1776 peve, mbykyve pe jejopyeterei tupão rehegua. Jepémo pe pokatu oporojopýva ojoko gueteri tetã sãmbyhy 1798 peve, umi jejopyi opáma rupi 1773 rupi. Ñambojojávo Salvadór ñe'ẽngue, ñamoĩta ko'ã techaukaha peteĩha 1773 ha 1798 pa'ũme.

GSAM 94Ára Pytũ ha Pyhare Pytũ

GSAM 94.3Ára 19 jasypo 1780-pe, kuarahy iñypytũmba peteĩ mba'e sobrenatural rupive. Ndaha'éi kuri peteĩ kuarahyñypytũ, jasy omyenyhẽmava'ekue ára ohasava'ekuépe. Upéicharõ jepe oĩ kuri pytũmby Estados Unidos yvate kuarahyresẽ gotyo tuichakue, 11 aravo pyhareve guive 11 aravo pyhare peve. Upe jave ndaha'éi ku kuarahýnte iñypytũva'ekue, jasy katu ndohechaukasevéi kuarahy rendy. Peteĩ pytũmby ojokóva kuarahy rendy jasy ári. Ha Noah Webster he'ihaguéicha, heta áño rire, “Ndaipóri gueteri mba'eveichagua mbohovái oñentende porãva ko pytũmby rehegua.”

GSAM 95.1Ko ára iñypytũva rehegua Herschel, pe mbyjakuaahára, he'i: “Pe Ára Iñypytũva Norteamérica-pe ha'e peteĩ umi mba'e hechapyrãva tekohágui oúva oñemoñe'ẽva'erã tapiaite vy'apópe, ha katu arandu ñe'ẽ ndaikatúiva omyesakã.”

GSAM 95.2Umi omombe'úva pe pytũ asy 19 jasypo 1780 pyharegua he'i, oĩramo jepe jasy renyhẽ, “opaite mba'e hendypúva arapýpe oñehundirire, pe pytũ ndaikatúi kuri iñypytũve”.

GSAM 95Mbyja Ho'áva

GSAM 95.3Mbohapyha ko'ã techaukágui, mbyjakuéra ho'a, oñemoañete 13 jasypateĩ 1833-pe. Upe pyharépe, térã hekopeteve, ára osẽ mboyve po aravo, oiko peteĩ mbyja ho'a aty guasu oñembojojáva oĩva rupi ysyry tata oúva yvágagui rehe; ambue katu, tatatĩndy osoróva peteĩ tata ñembosarái guasúgui rehe. Ko mba'e ojehecháva ojaho'ipa Amérika Yvate tuichakue, Golfo de México guive yvy gotyo, Bahía de Hudson peve yvate gotyo, ha Isla Sandwich guive kuarahy reike gotyo, Liverpool-gui mbovymi sa mílla mboyve kuarahyresẽ gotyo peve. Oimeraẽ hendápe ojehechahápe, ha'e kuri pe mbyja amã peteĩchaite ndopytáiva, ho'áva hetaiterei, yrypy'a amãicha peteĩ yrypy'a amápe.

GSAM 95.4Ko mbyja amangáre 1833-pe, roikuaauka jey Connecticut Observer kuatiañe'ẽgui, ára 25 jasypateĩ 1833-pegua:—

GSAM 95.5“Pe kuatiañe'ẽ Old Countryman sãmbyhyhára ojepy'apyeterei umi ‘mbyja ho'ávare’. Ha'e he'i: ‘Ro'e pe tata amã, rohechava'ekue ararundy pyhareve ohasava'ekuépe, ha'eha peteĩ techaukarã oporomongyhyjéva, peteĩ marandu oúva katuete, peteĩ techaukarã poriahuverekóva, upe ára guasu ha oporomongyhyjéva rehegua, yvy arigua kuéra ohechátava ojeipe'ávo pe sello poteĩha. Pe ára hi'ag̃uimbaite, oñemombe'úva ndaha'éi pe Testamento Pyahúpe añónte, Testamento Ymaguarépe avei; ha ndaikatúi ojehecha peteĩ ta'anga hekopeteve peteĩ fígo oityvõva hi'a yvytu mbarete ombovava jave.’”

GSAM 96Thomas Burnett Marandu Tenonderã

GSAM 96.1Umi yvypórape oñembo'e yma guare kuéra rupi oha'arõ hag̃ua ko techaukaha oikopataha he'iháichaite. Thomas Burnett, iñarandukápe hérava Theory of the Earth, oñembokuatiapyva'ekue Londres-pe, ary 1697-pe, he'i Mateo 24:29 rehegua:—

GSAM 96.2“Añetehápe oĩta opaichagua mbyja rendy upe árape; ha ambue apytépe umi ojeheróva mbyja ho'áva, umíva, peteĩteĩ ndaha'éiramo jepe mba'eguasu, oñembohetávo katu hetaiterei, ho'ávo, pe maranduhára he'iháicha, parral rogue térã higo yvyramáta higoicha, ojapóta peteĩ mba'e hechapyrãva.... Natekotevẽi jahecha ko'ã mba'e ñe'ẽñembotuicháva ha ñe'ẽpoty ramo, ha katu marandu añetegua ramo, ha mba'e oikótava añetehápe.”

GSAM 96Olmstead Marandu

GSAM 96.3Mbo'ehára Olmstead, Mbo'ehao Guasu Yale, Massachusettspegua, oje'éva hese ha'eha “Amérikape meteorólogo tuichavéva”, he'i umi mbyja ho'áva 13 jasypateĩ 1833-peguáre:—

GSAM 96.4“Pe mbyja amangy 1833-pegua tuichakue omo'ãmbaite yvy ape ári heta tenda, Atlántico mbytetégui kuarahyresẽ gotyo, Pacífico peve kuarahyreike gotyo; ha Sudamérica rembe'y yvategui umi tenda ojekuaa'ỹva peve Gran Bretaña poguýpe, yvate gotyo. Umi mbyja ovevéva jehecha ndaha'éi ojehechaukánteva, ha katu opárupi ojehecha peteĩchaite.”

GSAM 96.5Ko jehechaukágui, oñepyrũva'ekue 11 aravo pyhare rupi, 12 jasypateĩme, ha oho 4 aravo ko'ẽrupi 13 peve, pe mbo'ehára he'i:—

GSAM 96.6“Umi ipo'a va'ekue ohecha hag̃ua mbyja ho'áva jehechauka 13 jasypateĩ 1833 pyhareve, oiméne ohecha hikuái pe mbyja rendy jehechauka tuichavéva arapýpe ojehecha va'ekue arapy oñepyrũ guive, térã sa'ivéramo jepe, tembiasakue kuatiápe oñongatúva apytépe.”

GSAM 97Mbyja Ama Ojehecha Avei Európape

GSAM 97.1Peteĩ arandukápe omoherakuãva'ekue Leonard Heinrich Kelber, Stuttgart, Alemania-pe, ary 1835-pe, jaikuaa ko techaukaha ojehu jey hague upe Atlántico rembe'ýpe, upe jasy jave, ág̃a katu mbovy ára rire. Ha'e he'i:—

GSAM 97.2“25 jasypateĩ 1833-pe, ojehecha peteĩ mbyja ho'a porãitéva Európa yvyvusúpe,” ha “Minsterburg, Silesia-pe, mbyjakuéra ho'a tata amãicha. Hendivekuéra ho'a apu'a tatágui ijapopyréva, ombohesapéva pyhare, ha upévare umi tapicha oimo'ã umi óga ijerére oĩva okáihague.

GSAM 97.3“Upe árape avei Prin, Austria-pe, ho'a mbyjakuéra ojaho'íva peteĩ tenda ohasáva 500 milla cuadrada. Oĩ he'íva ha'eha tata ysyrykuéra oguejýva yvágagui. Oĩ katu he'íva hese ha'eha tata amã. Kavaju kuéra okyhyje chugui, ha ho'a yvýpe. Heta tapicha hasy kyhyje rupi.”

GSAM 97Ñe'ẽnga Jeporu

GSAM 97.4Ñañemboguejyvo ko profecía rapére, ohasávo pe techaukaha mbohapyha ñemoañete —mbyja ho'áva—, ñande Salvadór he'i: “Ko'ág̃a peikuaa peteĩ ñe'ẽnga yva higo rehegua”. Ko ñe'ẽ ndaha'éi pe generación oikóva'ekue ñane Ruvicha ome'ẽrõ guare ko ñe'ẽnga, ha katu pe generación ohechátava ko'ã mba'e oñemoañete —ndaha'éi oñemoañetéva hína, ha katu oñemoañetepámava—. Umi mba'e oikótava techaukahárõ Cristo oĩmaha okẽme ndaha'éi ijapytépe yvága ryrýi ojehecháta vove ha'e oúvo añetehápe. Ko'ã techauka iñeguahẽ mbyky rehegua oguereko ipype ko techauka mbohapyha, pe oĩva mbyjakuérape. Ñandejára omoĩva ára yvyporakuéra oikuaa hag̃ua pe ñe'ẽnga higo rehegua oñepyrũ 1833 rire. Kóva ha'e Ñandejára ára yvy tuichakue oñembopy'a hag̃ua pe añetegua guasúre Cristo jeju oĩmaha okẽme, ha ha'e outaha ohasa mboyve pe ñemoñare ohendúva upe ñe'ẽnga. Upéicha jahecha mba'éichapa oñemboguapy ára ko ñe'ẽngápe araka'épa pe marandu guasu Cristo jeju rehegua oñeme'ẽ va'erã yvy tuichakuépe.

GSAM 98Peteĩ Marandu Oparupigua

GSAM 98.1Oñemoañetévo ko he'i va'ekue, jajuhu upérõitéma 1833-pe, Ñandejára omopu'ãhague imomaranduhárape térã imba'apohárape yvy tuichakue javeve, ha'ekuéra 1833 guive 1844 peve omyasãi pe marandu Cristo ouha ag̃uimíma, “okẽme voi”; ha ko'ãva ombo'e pe parábola higo yvyra rehegua, ohechaukávo ko'ã techaukaha iju rehegua, ha'e ohekombo'e haguéicha chupekuéra ojapo hag̃ua. Ko marandu, taha'e mbo'ehára oikóva rupive térã kuatiañe'ẽ oñembokuatia rupive, og̃uahẽ opaite tenda misionero oĩháme ko yvy apére, ha opaite ygarupa oĩva ko yvy ári.

GSAM 98.2Ko marandu tuichakue oñemohesakã porã pe aranduka Voice of Truth, Rochester, N.Y.-pegua, moheñohẽhára rupive, peteĩ osẽva'ekue jasyteĩ, 1845-pe:—

GSAM 98.3“Pe marandu porã opa'ỹva, oñemombe'uháicha Apocalipsis 14:6, 7-pe, oñemomarandu opavave tetã, ñemoñare, ñe'ẽ ha tavayguápe; he'ívo ñe'ẽ hatãme: ‘Pe kyhyje Tupãgui, ha peme'ẽ chupe mimbikue; og̃uahẽma hína iñembohovake aravo: ha pemomba'eguasu pe yvága, yvy, yguasu ha yvu'akuéra omoheñóivape.’ Ndaipóri mba'eve ojehechaukaporãvéva añetegua rupive ko marandu oñeguerahahague opaite tetã ha ñe'ẽme ko yvy apére, ko'ã ary ohasaramóvape, oñemomarandu aja Cristo ouha 1843-pe [1843, judío kuéra ára—ñande ára, 1844], térã hi'ag̃uimaha. ñe'ẽsyrykuéra ha kuatiañe'ẽ oñemosarambíva rupive, pe pu ohóma yvy tuichakue javeve, ha umi ñe'ẽ yvy apy paha peve.”

GSAM 98.4Oĩ tapicha, ndoikuaáiva añetegua, ohecháva pe ñemongu'e mokõiha jeju rehegua opytaha peteĩ tenda'ípe añoite, oimo'ãvo ha'eha peteĩ tembiapo oñembojoajúva William Miller ha mbovymi sa ministro oñembojoajúva hendive Estados Unidos yvate gotyo rehe. Umípe g̃uarã ikatu oñemondýi oikuaávo pe tembiapo Amérikape, oĩhaguépe tenondépe umi Pastor Miller ha Himes, ha'e hague peteĩ pehẽngue'i añónte peteĩ tembiapo guasúgui, ha'éva, oje'ehaguéicha yvate, ohova'ekue “yvy apýra peve”.

GSAM 99MBA'ÉICHAPA OÑEPYRŨ KO ÑEMONGU'E HETA TETÃME

GSAM 99.1Oguahẽma ára Ñandejára pegua ko marandu osẽ hag̃ua yvy ape ári, ha amo mokõipa térã hetave tenda iñambuéva ko yvy ári, haimete peteĩ áraitépe, opu'ã tapichakuéra, oikuaa'ỹre ojuehe hembiapokuéra, osẽva'ekue omyasãi hag̃ua ko marandu yvy tuichakue javeve. Umi oñemombe'úva vore 4-pe, oikuaava'ekue pe tesape umi mokõi su mbohapy sa ára paha rehegua, peteĩnte iñambuéva,—A. Campbell,—ojopy'a oñepyrũ hag̃ua omyasãi pe anhel peteĩha marandu Apocalipsis 14-pegua; kóva avei oiko Tupã Espíritu pytyvõ tee rupive, ha ndaha'éi oñombohasávo hikuái pe tesape ojuehe.

GSAM 99Oñembojojávo Reforma ndive

GSAM 99.2Jaipurúramo upe tekorã peteĩcha ko ñemýi rehe D'Aubigné oipuru haguéicha pe Ñemyatyrõ Guasu sa'ary papoteĩha ñepyrũ rehe, katuete ojehechava'erã Ñandejára marandúramo ha Ñandejára árape. Upe Ñemyatyrõ tuichakue rehe pe tembiasakuehára he'i:—

GSAM 99.3“Alemania nombohasái añetegua Suizápe, ha Suizá nombohasái Francia-pe, ha Francia nombohasái Inglaterra-pe. Opa ko'ã tetã ohupyty Tupãgui, peteĩ yvy pehẽ nombohasaháicha tesape ambue pehẽme; ha katu pe kuarahy hendýva ombohasa opavave yvy ári voi. Cristo, ára resape yvatégui osẽva, yvypóra pavẽ ári tuichaiterei oñemomba'eguasúva, oĩkuri Reforma árape, Cristianismo oñemopyenda ramo guareichaite, tata marangatu ome'ẽva tekove yvy ape ári. Sa'ary pa poteĩhápe, peteĩ mbo'epy añoite oñemopyendákuri peteĩ áraitépe umi tetã mombyry ha iñambueitéva rógape ha tupãópe. Upéva ojehu pe Pytu peteĩnte omba'apógui opárupi omopu'ãvo jerovia peteĩnte.

GSAM 99.4“Pe Reforma Alemania-pegua ha pe Suiza-pegua ohechauka ko añetegua. Zwingle noñomongetái Luther ndive. Oĩkuri, katuete, peteĩ joaju ko'ã mokõi kuimba'e apytépe; ha katu tekotevẽ jaheka yvágape. Pe ome'ẽva'ekue añetegua Luther-pe yvágagui, ome'ẽ avei Zwingle-pe. Tupã ha'e pe ombojoajúva chupekuéra. ‘Añepyrũ amombe'u pe Marandu Porã,’ he'i Zwingle, ‘pe ary porã 1516-pe, ambue ñe'ẽme, peteĩ ára Luther réra ne'ĩrã gueteri oñehendu ore retãme. Che nañemoarandúi Cristo mbo'epýre Luther-gui, síno Tupã Ñe'ẽgui. Luther omombe'úramo Cristo-pe, ojapo che ajapóva; upéva mante.’”⁶

GSAM 100.1Oñe'ẽvo Farel ha Lefèvre rembiapóre Francia-pe, pe tembiasakue ohai he'i:—

GSAM 100.2“Upévare, pe Reforma Francia-pe ndaha'éi peteĩ mba'e pytagua ojeguerúva. Heñói Francia yvýpe; hokakuaa París-pe; iñypyrũmby oñemoñepyrũ pe mbo'ehaovusúpe voi, ha'éva pe mokõiha pu'aka Cristianismo Romano-pe. Ñandejára omoĩ pe tembiapo ypykuéra umi Picardía ha Dauphiné-gua yvypóra korasõ potĩme, oñepyrũ mboyve oimeraẽ ambue tetãme.

GSAM 100.3“Jahecháma pe Reforma Suíza pegua isãsõhague pe Reforma Alemania pegua-gui. Pe Reforma Francia pegua katu isãsõ avei mokõivévagui. Pe tembiapo oñepyrũ peteĩchaite ko'ã tetã iñambuéva rupi, oñomongeta'ỹre hikuái; peteĩ ñorairõguápe guáicha, opaite mbarete oĩva ñorairõhára atýpe oku'e peteĩ jave, peteĩva he'i'ỹramo jepe pe ambuévape oku'e hag̃ua, peteĩ ñe'ẽngue añoite, peteĩ Mburuvicha Guasu pegua, opavave ohendúgui. Oguahẽma ára, oñembosako'íma umi tapicha, ha Tupã omoñepyrũ iTupão ñemyatyrõ opaite tetãme peteĩ jave. Ko'ã mba'e ohechauka pe Ñemyatyrõ Guasu sa'ary papoteĩha pegua ha'e hague peteĩ Tupã rembiapo.”⁷

GSAM 100.4Reforma Inglaterra-pe oikova'ekue rehe, Thos. Bilney, Fryth, Tyndale ha ambuekuéra poguýpe, D'Aubigné he'i avei:—

GSAM 100.5“Pe Reforma Inglaterra-pegua oñepyrũ, upévare, Luther ha Zwingle'ỹre, oñembojeroviávo Tupãre añónte. Oĩkuri opa ko'ã tetã cristianokuéra ryepýpe peteĩ ñe'ẽ marangatu rembiapo oikóva oñondivepa. Reforma ñepyrũ Oxford, Cambridge, Londres-pe ha'ékuri pe Testamento Pyahu Griego Erasmus omoherakuãva'ekue. [Tyndale ha Thomas Bilney osẽ Cambridge-gui ary 1519-pe.] Oguahẽkuri peteĩ ára Inglaterra ojererovuha ko Reforma iñepyrũmby yvatére.”⁸

GSAM 101.1Pe marandu Cristo jeju rehegua ou peteĩcha avei pe ojehechaukava'ekue yvate Reforma-pe. Yvyporakuéra oñemomýi oñondivepa hetave irundy jey hetave yvy pehẽnguépe, oikuaa'ỹre térã oñomongeta'ỹre ojuehe, ha oñepyrũ omoherakuã umi Ñandejára Ñe'ẽ añetegua peteĩchagua, ndaha'éi irundy tetã yvy ariguápe añónte, ha katu opaite yvy arigua iñarandúvape.

GSAM 101Joseph Wolff Rembiapo

GSAM 101.2Iporãta ko'ápe ñamaña umi mba'e ojehúvare ohechaukáva mba'eichaitépa tuicha pe Ñe'ẽ Ñemyasãi Ñeha'arõ rehegua:—

GSAM 101.3“1831-pe Joseph Wolff, D.D., oñemondo misioneroramo Gran Bretaña-gui omba'apo hag̃ua judío-kuéra apytépe Palestina-pe. Ha'e, ijehaipyrekuéra he'iháicha, 1845 peve, oikuaaukákuri Ñandejára jeju pya'e oikótava Palestina, Egipto, Mar Rojo rembe'ýpe, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Imperio Otománo tuichakue javeve, Grecia, Arabia, Turquía, Bokhara, Afganistán, Cachemira, Hindostán, Tíbet, Holanda, Escocia, Irlanda, Constantinopla, Jerusalén, Santa Helena, avei ygarata ári Mar Mediterráneo-pe, ha táva Nueva York-pe, opaichagua jeroviahápe. Ha'e he'i oporombo'e hague judío, turco, mohamétano, parsi, hindú, caldeo, yesedi, sirio, sabeo apytépe; pasha, sheik, shah, mburuvicha guasu Organtsh ha Bokhara pegua, mburuvichavete Grecia pegua, ha ambueve apytépe.”⁹

GSAM 101.4Yemén-pe, pe tenda oikohápe Hobab remiarirõnguéra, Moisés rembireko ru, Joseph Wolff ohecha peteĩ aranduka ha péicha oñe'ẽ hese: “Umi árabe ko tendagua oguereko peteĩ aranduka hérava ‘Seera,’ oñe'ẽva ‘Cristo Jeju Mokõiha, ha Isãmbyhy Mimbipápe!’”¹⁰

GSAM 102.1Yeménpe opyta poteĩ ára umi Rechabita ndive, ha hesekuéra he'i: “Ha'ekuéra ndo'úi víno, ndoñotỹi parralty, noñemitỹi mba'eveichagua ta'ỹi, oiko karpápe, ha imandu'a Jonadab, Recab ra'y, ñe'ẽnguérare. Ha'ekuéra ndive oĩ Israel ñemoñare, Dan ypykuéra, oikóva Terim ypýpe Hatramawt-pe, oha'arõva, Recab ñemoñarekuéraicha avei, Mesías pya'e og̃uahẽtaha arai yvagapegua apytépe.”

GSAM 102.2Jahecha, ko'ã mba'e oje'éva yvategui, umi pa irundy ary pukukue, Wolff voi omyasãi hague Cristo ñemog̃uahẽ marandu okẽnguérape, mokõipa tetã ári iñambuéva rupi. Upe ára pukukue avei pe mbo'epy oñemyasãi tuichaiterei Alemania-pe, tenondaitépe Sur gotyo umi Moravo apytépe.

GSAM 102Marandu Alemáñame ha Rrusiápe

GSAM 102.3Peteĩ haihára Inglatérragua, Mourant Brock, omombe'u ñandéve “Württemberguape oĩhague peteĩ aty cristiano oguerekóva heta sa tapicha, oha'arõva Cristo ou pya'e”. Upe mbo'epy oñemyasãi ambue hendápe Alemania-pe Hengstenberg rupive, upe árape oje'éva ha'eha pe teólogo iñaranduvéva Alemania-pe.

GSAM 102.4Pe kuatiañe'ẽ Review and Herald-pe, 13 jasypakõi 1892-pe, Pastór L. R. Conradi, Alemáñagua, he'i:—

GSAM 102.5“Bengel, Alemania-pe, omyendy heta korasõme ñande Ruvicha jeju rayhu, ha upéva ogueraha heta su tapichápe ohesa'ỹijo hag̃ua ñe'ẽ he'íva tenonderã araka'eve ojejapo'ỹhaguéicha.... Tesape omimbi Alemania-pe, ha oñemyasãi upépe kuatiañe'ẽnguéra ohechaukáva mba'éichapa ojeiporu pe ára mokõi su mbohapy sa. Upéi oiko peteĩ ñemoingove jeroviapýpe, tenondaitépe Württemberg-pe, ha oñepyrũvo jejopygui, heta sa ogaygua oho Rusia Yvy gotyo, ha upépe omyasãi hetãyguakuéra apytépe, umi ova va'ekue upépe heta áño mboyve. Umi pastor ombotývo itupãongakuéra, sa'i oĩva ndoikói ramo, ojapo hikuái i-‘stunden’, térã ‘aravo’ aty, óga ñemiháme, ha heta sa tapicha ojerovia. Upe árape jepe oñeñe'ẽ kuri sábado rehe ijapytepekuéra, ha katu avave noñepyrũigui, oñemboty. Peteĩ chokokue Rrusia-gua ojerovia ‘stunden’-pe, ha upéi oñepyrũ omba'apo upéicha umi Rrusia-gua apytépe. Kóva ipahápe ogueraha pe aty guasu ‘Stundist’ ko'ág̃aguápe, ipu'aka og̃uahẽva Siberia ha Trans-Cáucaso rembe'y mombyryvéva peve.”

GSAM 103.1Kuatiañe'ẽ Review and Herald-pe, 31 jasypokõi 1891-pe, oĩ peteĩ je'e Pastór Conradi mba'e, oñe'ẽva Che ryke'y Schäche Australia-guáre, ha'éva upe jave oikóva Silesia-pe, ha omba'apóva sapy'apy'a Pa'i Gosner rembiapo misionero hetãmeguápe, peteĩ evangelista teólogo Alemáña-gua herakuã porãva. Che ryke'y Schäche-gui omoherakuã ko'ã mba'e Kelber arandukáre:—

GSAM 103.2“1836 rire, térã Bengel Arapapaha opa rire, osẽ kuatiañe'ẽme Schweidnitz-pegua peteĩ marandu pe aranduka ñemuha Karai Sommerfeldt mba'évagui, oñe'ẽva peteĩ aranduka L. Henry Kelber ojapova'ekuére, umi mba'e guasu ha vy'apavẽ oikótava ary 1843 ha 1844-pe rehegua. Ndaimandu'ái porã aranduka réra añeteguáre. Rojoguákuri pe aranduka oje'éva, ha romoñe'ẽ heta tapicha oikuaasévape ndive, okẽ ñembotýpe, ary 1839-40-pe. Pe aranduka ohechauka Daniel, Apocalipsis ha Mateo 24-gui, ipaha hi'ag̃uimaha, ha oguereko avei peteĩ kuatiarogue papapy rehegua, ohechaukáva mba'éichapa oñeg̃uahẽ pe ára oje'eva'ekue.”

GSAM 103Marandu Gran Bretaña-pe

GSAM 103.3Peteĩ kuatiañe'ẽ inglés hérava The Millennium-pe oje'e “pokõi sa presbítero Tupão Inglaterra-pegua omyasãi hague pe Redentor Jevy ñe'ẽ.” Umi pa'i iñaranduvéva apytépe upe árape oĩkuri umi omoherakuãva'ekue pe mbo'epy Ñandejára jeju rehegua Inglaterra-pe 1840 guive 1844 peve. Ko'ãvagui ñamombe'úta héra Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [iñarandukápe, Look to Jerusalem, kuatiarogue 114-pe, omoĩ pe ñe'ẽnga Mateo 24-pegua ko ñemoñare rehe], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ha ambueve.

GSAM 104Pe Marandu Holanda-pe

GSAM 104.1Pe mbo'epy Cristo jeju mokõiha rehegua oñemoherakuãkuri Holanda-pe Hentzepeter rupive, oje'éva ha'eha, upe árape, pe pa'i ikatupyryvéva upe tetãme. Ha'e oñangareko pe Museo Real-re La Haya-pe, mburuvicha guasu omoĩhaguéicha. Ha'e he'i ijehegui, peteĩ kuatiañe'ẽme ohaihaguépe pe Midnight Cry sãmbyhyhárape, jasypoteĩ, 1844-pe, peteĩ képy tuicha opokóva hese rupi oñepyrũhague ojesareko ko mba'ére. Ohesa'ỹijo Tupã Ñe'ẽngue upe mba'e rehegua, ha ary 1830-pe omoherakuã peteĩ kuatiañe'ẽ'i omyesakãhápe upe mbo'epy. Ary 1841-pe omoherakuã jey ambue kuatiañe'ẽ'i yvy apyra rehegua. Upe kuatiañe'ẽme avei he'i pe marandu peteĩha oguerekóva William Miller ha ambue tapicha oikuaaukáva opavave renondépe Cristo ou pya'etaha rehegua, ha'e hague 1842-pe, oñemongetávo peteĩ kuimba'e ouva'ekue Holanda-pe Amérikagui.

GSAM 104Marandu Tartaria-pe

GSAM 104.2Ary 1821 guive ojerovia ha oñembo'e Tartaria-pe Ñandejára jeju rehegua mbo'epy. Upe rupi oñemondo peteĩ misionero irlandés upe tetãme, ha peteĩ pa'i tartaro oporandu chupe: “¿Araka'épa ou jeýta Cristo?” Ha'e ombohovái ndoikuaaiha mba'evete upe mba'e, upéva ári pe pa'i oñemondýieterei peteĩ misionéro-gui oúva ombo'e hag̃ua chupekuéra Tupã Ñe'ẽ marangatu rembiapoukapy, ha he'i oimo'ãha “oimeraẽva ikatuha oikuaa upéva oguerekóva peteĩ Biblia”. Upéi pe pa'i omombe'u iñeimo'ã, he'ívo oimo'ãha Cristo ouvetaha ary 1844 rupi. Ko mba'e ojejuhu kuatiañe'ẽme hérava Irish Magazine, 1821-pe.

GSAM 104Marandu Amérikape, Índiape, ha Yvy Guasúpe

GSAM 104.3Aranduka hérava Advent Tracts, Vol. 2, rogué 135, 1844-pe, Mourant Brock, Inglaterra-gua, he'i:—

GSAM 105.1“Ndaha'éi Gran Bretaña-pe añónte oñeha'arõha pe Redentor jeju jey ag̃uiete, ha oñehenduha pe ñe'ẽ ñemomarandurã, ha katu avei Amérikape, Índiape, ha Európa yvyvusúpe. Amérikape, mbohapy sa ministro-kuéra ñe'ẽmegua omombe'u hína péicha ‘ko marandu porã mburuvicharetã rehegua;’ ha ko tetãme katu, pokõi sa Iglesia de Inglaterra-gua omopu avei upe sapukái.”

GSAM 105Opaite Ygarupa Yvy Ári Guápe

GSAM 105.2E. R. Pinney, Seneca Falls, N.Y.-gua, peteĩ pa'i bautista oñeme'ẽmbaitéva ome'ẽva'ekue hekove omoherakuãvo pe marandu Ñandejára jeju rehegua, iñarandukápe Exposition of Matthew 24, kuatiarogue 8 ha 9-pe, he'i:—

GSAM 105.3“Ary 1842 guive voi, oñemondóma kuatiañe'ẽnguéra mokõiha jeju rehegua opaite tenda misionero-pe Europa, Asia, Africa ha Amérikape, mokõive yke Yvytyrysýi Rocky-gui.... Ñande ygarata ruvichakuéra ha ygaratahárakuéra he'i ñandéve ndog̃uahẽiha ni peteĩ ygarupápe ko marandu og̃uahẽ'ỹhápe ha'ekuéra mboyve, ha py'ỹi oñeporandu chupekuéra hese.”

GSAM 105Mbohapy Su Omombe'úva Marandu

GSAM 105.4Pastor G. W. Mitchel, Zanesville, Ohio-gua, ambue pa'i ha'e voi omoherakuãva'ekue ko mbo'epy, he'i pe ohaiva'ekuépe peteĩ ñomongetápe Newark, Ohio-pe, 8 jasypoapy, 1894-pe, Pastor William Miller he'ihague chupe, peteĩ ñomongetápe McConnellsville, Ohio-pe, jasyporundy, 1844-pe, ha'e oguerekohague “mbohapy su pa'i réra ha oikoha yvy apére oñemombe'úva, omyasãiva hikuái, ‘Pe kyhyje Tupãgui, ha pemomba'eguasu chupe; og̃uahẽma iñembohovake aravo,’ ha hetave ko'ãvagui oĩha Norteamérica ha Gran Bretaña-pe.”

GSAM 105.5William Miller, oñe'ẽvo ko “sapukái” ñemyasãi guasúre, he'i:—

GSAM 105.6“Peteĩ térã mokõi oparupi ko yvy apére omoherakuãma ko marandu, ha opavave ojojoja pe árape,—Wolff Asia-pegua; Irving, Inglaterra-pegua yma; Mason Escocia-pegua; Davis Carolina del Sur-pegua; ha heta ko tendápe, oĩ térã oĩkuri, omoherakuãvo ko sapukái.”¹¹

GSAM 106Hutchinson Voice of Elijah Mba'éva Oñembohasáva Opárupi

GSAM 106.1Pastor R. Hutchinson, ary 1837-pe, oñembouva'ekue Inglaterra-gui misionero wesleyano-ramo Canadá-pe. Ipahápe opyta oiko hag̃ua Montreal-pe. Oikuaa hetaiterei tapichápe tetã ambuére. Ary 1843 ha 1844-pe omoherakuã peteĩ kuatiañe'ẽ hérava Voice of Elijah, upépe oñe'ẽva'ekue pe mbo'epy Cristo jeju rehegua. Oguerekógui jeporu pya'e ygaratakuéra tetã ambuépe g̃uarã, ha oguerekógui pa'ũ omondo hag̃ua heta kuatia atyguasu mba'eve'ỹre gasta ñemondo rehe, omondo hetaiterei opaite yvy apére. Ha'e he'i hembiapokuére, omondoha reiha Nova Escocia, Nuevo Brunswick, Terranova, Inglaterra, Irlanda, Escocia, Gales, Francia, Alemania, Constantinopla, Roma, ha opaite tenda Gran Bretaña ñesãmbyhy pegua ha ikoloniakuérape.

GSAM 106Ypa'ũ Sandwich-pe

GSAM 106.2Arange Midnight Cry 12 jasypa 1843 pegua, oĩkuri peteĩ kuatiañe'ẽ Kuñakarai O. S. Burnham-gui, Kaloa-gua, Ypa'ũ Kaui, Ypa'ũ Sandwich-pegua. Ha'e, iména ndive, mbo'ehára mbo'ehaópe upe tendápe. Ha'ekuéra omoneĩ ha omyasãi upépe pe mbo'epy Cristo jeju rehegua, ha peteĩ aty ojeroviáva oñembo'e hendivekuéra umi ypa'ũme.

GSAM 106Marandu Oñembojojáva Juan Bautista Marandúre

GSAM 106.3Péicha jahecha pe mbo'epy Ñandejára jeju rehegua oñemyasãi hague heta hendápe oñekotevẽháicha oñemoañete hag̃ua umi Ñandejára ñe'ẽ oñe'ẽva'ekue hese.

GSAM 106.4Pe marandu omomarandúva'erã Cristo ñeguahẽ peteĩha oñemoĩ proféta Isaías ñe'ẽ rupive péicha: “Pe osapukáiva ñu ojeiko'ỹháme ñe'ẽ: Pembosako'i pe Ñandejára rape, pemohenda porã pe ñu ojeiko'ỹháme peteĩ tape guasu ñane Diospe g̃uarã. Oñemopu'ãta opa yvykua, ha oñemboguejýta opa yvyty ha yvyty'i; ha umi karẽ oñemohendáta, ha umi tenda ipe'ỹva oñembopevýta; ha Ñandejára mimbikue ojehechaukáta, ha opaite yvypóra ohecháta oñondivepa; Ñandejára juru he'ígui.”¹² Ko ñe'ẽngue oñemoañete Juan Bautista rembiapópe, ha'e oikuaaukávo Judea yvy ojeiko'ỹháme ha he'ívo: “Peñembyasyke: yvága Ruvicha Reko hi'ag̃uimbaitéma hína.”¹³

GSAM 107.1Ko kuimba'e, ha'eño, poteĩ jasy pukukue omba'apohápe Judea retãme, omoañete ko marandu tenonderãgua hechapyrãva. Jepémo ko marandu tenonderãgua omohenda Juan rembiapo ára ha tendápe g̃uarã, ndaupeichái umi marandu tenonderãgua oñe'ẽva pe Cristo Jeju Mokõiha ñemomarandúre, tembiapo oikótava peteĩ “sapukái guasúpe”, opa ko yvy apére.

GSAM 107.2Péicha ojehecha, umi mba'e ojehúva'ekue rupive, mba'eichaitépa hekopete oñemoañetepa pe ñe'ẽngue oñe'ẽva'ekue pe marandu ou hag̃uáre. Og̃uahẽma Ñandejára ára oñembo'e hag̃ua pe parábola higo yvyra rehegua, oñeme'ẽ hag̃ua peteĩha jey pe anhel peteĩha marandu, ha ha'e omoñepyrũ imomaranduhárakuéra omyasãi hag̃ua pe sapukái opaite tetã, tavayguakuéra ha ñe'ẽme.