Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Bliongel 1 — Omuchel el Mesaod

John Norton Loughborough

GSAM 21.1A le kede outechel a ongerul lemei a Jesus Kristus, e kede outechel a tekoi el kmal mla mo urrengulel a re chedal a Dios el ulemuchel er a le mlo tebed a kot el chedam me a chedil er kid er a chetemel er a Eden. A tekingel el mo er a bersoech el kmo a ngelekel a redil a mo olekalk a bdelul a mle olengchelel el kmo er a uriul e ng mo mei a chad el mo melmuut el omechelong a rokui. Ng mo omekngos er a Satan el di milngai a klemerreder el diak el kirel ngii, e mo oltaut er a uldesuel a Dios el kirel a beluulechad. Ng sebeched el omdasu el kmo a Adam me a Eua a mle omdasu el kmo tial ureor a diak bo le meruul a betok el taem e mo mo er ngii, e ta er a ngelekelir el mo mechell er uriul er tir a mo mesisiich. E ngdi er a telbilel a Dios, a telbiil el kirel a Chad er a Osobel er a re chad el mle ua el mo diak a mle meloi er a rokui a tekoi el mla chemolt er uriul er ngii er a omeltilaut er a “ngii el uldasu me a krasia, el lilsang er kid el okiu a Kristus Jesus er uchei er a le omuchel a beluulechad.”1

GSAM 21.2Lemlak a Adam me a Eua a milsa er a taem er seikid a klou el ringel me a klengiterreng el mo siich er a beluulechad er a klou el taem er a delongelel a tereklel me a bo le melmuut el mo ungil, e a klengiterreng er tir a diak el mo sebechir el oba. A Dios er a eanged, el okiu a klou el klechubchub me a llemes er ngii, a mirt er tir a tia el ues, e msang er tir a rael el mo melatk a ungil el urrenguul el kmo ng mo diak el meruul a taem e te mo ngar er a klebkall el klekedukl er a re ngelekel a Dios. A uldasu el kmo a osobel a mla kmeed a mo mesesuub er tir el lmuut el mesisiich el mengetmokl er tir el mo mekerang er tial tekoi.

GSAM 22.1Ng dirrek el mla ua isei er a re chedal a Dios er a bek el cheroll el ulemuchel er a sils er a Adam. Te mle medengei el kmo a klou me a kmal kirel el tekoi a mo mo er ngii er a medal el taem: a Kristus a mo mei e omekedmokl a rengedel. Te dirrek el mle ua a Adam me a Eua el oumera el kmo tial tekoi a mla kmeed; e te mle ua tir el diak lodengei a ngera el mo mo er ngii er a delongelel a temrir me a tial tekoi. A lsekum te milengei, e sebechel el mo mechitechut a rengrir er a lorael el mor a olangch er a nguked.

GSAM 22.2Tial uldasu a sebeched el olecholt el okiu a bebil er a klou el beches el tekoi el mla betik. A re chad el ulemechelii aika el tekoi a mle omeltilaut er a uldesuel a Dios, e ngdi tir a dimlak el lodengei. E ngdi a uldasu el mle mesesuub er tir a dimlak el mo osisiu er a rokui a belkul er a ikel te mle oumera er ngii el uldasu el ulemekrael er tir el mo meruul.

GSAM 22A Klou el Omerolel a Beches el Tekoi el Miltik a Columbus

GSAM 22.3A Montgomery, er a hong er ngii el Uchelel a Merikel,2 er sel el mlo erous er a 1902, er a llel 8, 9, a dmu el kirel a uldasu el ulemekrael er a Columbus el omuchel a melolem er a daob me a lomeltilaut er a telbilel el mo er a Indies er a Ongos el olsechekl el mor a Ngebard, el kmo:—

GSAM 22.4“A Columbus a mle omdasu el kmo ng sebechel el meruul a telbiil el lmuut el ungil er sel el telbilel a merreder er a Portugal. Ng mle kmal oumera el kmo ng ngar er ngii a rael el lmuut el mekekerei me a lmuut el ungil el mo er a Indies er a rael el mlo mechesang er ngii a Diaz. A telbilel tial chad er a Genoa el merael er a daob [Columbus] a mle klou a kesau er ngii e ng mle beches el uldasu. Ng dimlak el soal el olsechekl el mor a Ongos, me a Dimes ma Ongos, e ng soal el olsechekl el di mor a Ngebard. Er a uldesuel e ng mlar ngii a tedel el ungil me a mesisiich el uchul el kirel el meruul a tial ureor: A kot, el osisiu er a re kot el meduch el meluches el kirel a beluulechad er a temal, a Columbus a mle oumera el kmo a beluulechad a diak el klsech, el ua ikel losang a re betok el chad, e ng bita el ua a bol. A ongerul, ng mle omdasu el kmo tial beluulechad a kmal lmuut el kekerei er a klou er ngii el klemerang, e a lmuut el klou el bliongel er ngii a chutem e ng diak el daob. A ongedel, ng dimlak el medengei e ng dimlak el omdasu el kmo a klou el chutem er a Merikel me a Klou el Daob er a Pacific a ngar er ngii, me ng mle omdasu el kmo a kerekar er a Asia me a Indies a di osisiu el mengedecheduch er a Spania me a kerekar er a Ngebard er a Europa. Ng mle omdasu el kmo a rokui a kelel a daob el mor a Cipango, el ngii a Siabal, a ngodech el diak bo le lmuut er a 4,000 el mael.
GSAM 23.1“A telbilel a ua tiang: Ng mo omuchel er a Europa; e olsechekl a mlai er ngii el mor a Ngebard el mor a Siabal, e oltirakl er a bebilngii er a beluulechad el dimerkmo le mo er sel el lousiik. Er a uldesuel e ng mle ua a kldiul me a bleot er a iaes el merael el liou er a rdel a ringngo.
GSAM 23.2“A lsekum ng seiko er tial melolem, e ng mo ngar er ngii tial klou el ungil el tekoi: Ng mo soiseb er a Indies el okiu a chesimer er a medal, e ng diak el mo oltirakl er a rael el melacheb me a ua a chesimer er a bitang, el ua ikel kirel el meruul a re chad er a Portugal.

GSAM 23.3“Kede omes el kmo tial chad, el mle medengei el ousbech a osisechakl er a omeluich, me a beluulechad, me a omsechekl, el osisiu er a re meduch er a temal, a mle kedung er a kot el tekoi, el blebelel a beluulechad, e ngdi ng kmal mle klseng er a ongerul me a ongedel el tekoi.

GSAM 23A Klseng el Mlo Uchul a Ungil

GSAM 23.4“E ngdi ng kmal mengasireng el kmo a klsengel a mle ngaus er ngii er a ta el rael. A klsengel er a kelel a melolem a mle kmal ungil a uriul er ngii. Lemlak a Columbus a milengei a klou el klemerang er a beluulechad me a klemerang er a kelel tial melolem, e ngodech el diak le milechekl, ele ng mo milsa er a taem er seikid el kmo a rael el mle omdasu er ngii a re chad er a Portugal a kmal lmuut el kmeed e lmuut el kekerei a cheral. E dirrek, a lsekum ng mle sebechel el omdasu me a medengei er uchei el kmo a klou el chutem er a Merikel a di ngar er a uchelel a rael er ngii, e di tial uldasu a sebechel el diak bo le mekrael er ngii el omuchel a melolem el osiik a beches el tekoi, ele a uldesuel a diak el mo betik a beches el beluu, e ng mo betik a beches el rael el mor a beluu el mla medengei er ngii.”

GSAM 23A Klou el Urrenguul er a Bek el Taem

GSAM 23.5Me a re chedal a Dios, er a lomerael a bek el taem, a mle ousbech a urrenguul er a lemei a Kristus er a mederir “el ua a medal a oak er a reng, el kmal klemerang e mesisiich.”3 E ng blechoel el ngar er a klengiterreng me a ringel e te ko er a klengiterreng el mo cherrodech el kmo, “Ng mo tela a uchelel, e Rubak, er a mo mei a osebela?” e ngdi te mle merael el mor a medal, e te mla kmo me a dirk kmo el ua a Paulus, “Ng ngerang a urrenguul er kid, me a ungilreng, me a korona er a ungilreng? Ng diak el kemiu er a medal a Rubak er kid el Jesus Kristus er a lemei?”4

GSAM 24A Paulus a Mlo Mesisiich el Okiu a Urrenguul

GSAM 24.1A bebil el olechotel a klisichel tial urrenguul el olsechekl er a chad a kirel el mo cherrungel el kirel tial tekoi. Er a le mengai a Paulus el mor a medal a Felix el mo kerrekeriil, e le mlai a rael el mo outechel a tekingel el kirel ngii, e ng dilu el kmo, “Ak oltirakl er sel el rael el te lomekedong el osisechakl el klseng, el mengull el meluluuch er a Dios er a re chedam er ngak er a uchei, el oumera er a rokui el tekoi el mla lluches er a Llach me a re profet; e ak oureng er a Dios, el ua ikel tir a dirrek el oumera er ngii, el kmo a re mla mad, el re kedung me a re diak el kedung, a mo bekiis er a kodall.”5

GSAM 24.2Er a lomechelong a tekingel el kirel a klekedung er ngii er a le mengai el mor a medal a Agrippa, e a Paulus a dilu el kmo, “Chelechang e ak ngar tiang el debek e mla mo kerrekeriil el kirel a urrenguul er a telbiil el milruul a Dios el kirir a re chedam er kid er a uchei. A 12 el kebliil er kid a oureng el mo mo er a tial telbiil, el kmal mesisiich el omureor er a Dios er a sils me a klebesei. E ng kirel tial urrenguul, e Merreder Agrippa, e a re chad er a Judea a omeruul a tekoi el chebkak. Ng ngerang e kemiu a omdasu el kmo ng diak el sebech el oumera el kmo a Dios a mo omekbekiir a re mla mad?”6 Er a uriul, er a le mlar a Rom el mo er a medal a Kaisar, e ng dilu er a re chad er a Judea el kmo, “A urrenguul er a Israel a uchul me ak mla blechet er tial bombatel.”7

GSAM 24.3A Paulus a mle mesaod el diak a dakt el kirel tial urrenguul er a babier er ngii el mo er a Titus: “Ele a krasia er a Dios el omesang a osobel a mla chemolt el mo er a re chad el rokui. Ng osisechakl er kid el kmo kede mo medort er a tekoi el diak el oldanges er a Dios me a ngibeserreng er a beluulechad, e kede mo kiei er tial beluulechad er chelechang el mengkar er kid, e kedung, e mengull er a Dios, el omeltkel a tial cheledaol el urrenguul me a klebkall el chemoltelel a klou el Dios me a Chad er a Osobel er kid el Jesus Kristus.”8

GSAM 24A Petrus a Ungil a Rengul el Okiu a Urrenguul

GSAM 24.4A Petrus a outechel a osisiu el urrenguul el ua tiang: “A Dios el Demal a Rubak er kid el Jesus Kristus a mo cheledaol, ele ng okiu a klou el klechubchub er ngii a mla rullkid el bo luut el mechell el mo ngar er a blsech el urrenguul el okiu a le melmuut el bekiis a Jesus Kristus er a kodall, el mo melai a deukes el diak el mo mechut, e diak el mo mesekau, e diak el mo mengal. Tial deukes a mla oreked er a eanged el kirimiu, kemiu el klisichel a Dios a mengkar er kemiu el okiu a klaumerang el mor a osobel el mla mengetmokl el mo chemolt er a uriul el taem. Kemiu a kmal ungil a rengmiu er a tial tekoi, e ngdi chelechang, er a kekerei el taem, a lsekum ng kirel, e kemiu a ngar er a klengiterreng el okiu a betok el kloldasu; el kmo a omesel a klaumerang er kemiu, el kmal lmuut el melemalt er a kolt el mo diak, e ngdi ng mla omes el okiu a ngau, a mo betik el mo uchul a omengkad, me a oldanges, me a klebkall er a chemoltelel a Jesus Kristus.”9

GSAM 25A Uldesuel a Dios er a Lomeruul a Beluulechad

GSAM 25.1A Chedaol Llechukl a olecholt er a uldesuel a Dios er a le milruul a beluulechad; e kede dirrek el suub er a tekingel a ulaoch a telbilel el kirel a medal el taem: “A Rubak el milruul a eanged a kmo tiang, a Dios ngii el milruul a blebelel a beluulechad e milruul er ngii; ng mla omekedmokl er ngii, e ng dimlak el di meruul el diak a uchul, e ng milruul er ngii el mo blil a chad.”10 Er a bo le milruul a blebelel, e ng msang er a chad. A chad er a chelitakl er a Psalm a kmo, “A eanged, el eanged el rokui, a ulei er a Rubak; e ngdi a beluulechad a ngilai el msang er a re ngelekel a chad.”11 E ngdi er a le msang er a chad e a chad a mle kedung, el ua ikel le dillii a meduch el chad el kmo, “Di tial tekoi a mla betik er ngak: a Dios a milruul a chad el kedung; e ngdi tir a mla osiik a betok el uldasu er tir el meruul a tekoi.”12

GSAM 25.2Kede menguiu er a omerellel a Rubak el mo er a re chad, el kmo “er a le milsaod er a re ngelekel a Adam, e ng milnged a chuel a re beluu el oltirakl a betekerir a re ngelekel a Israel,”13 el belkul a kmo, el oltirakl a betekerir a re klemerang el Israel el mo kldibel er a uriul er a beluulechad el mo chedal a rengedel er a medal el taem. A Paulus a dilu el ua aika el tekoi: “A Dios ... a mla meruul a re rokui el beluu er a chad el okiu a tal rasech el kirir el kiei er a medal a beluulechad el rokui, e mla melilt er uchei er a taem me a chuel a blil a klengar er tir; el kirir el osiik er a Rubak, el lsekum te mo melasem el bektii el ua a lousiik el okiu a chimerir, e mo betik er ngii. E ngdi ng diak el koraikel er a bek el ta er kid; ele kede blsech e merael e ngar er ngii el okiu ngii.”14 Er a le mo er ngii a tial kot el uldasu el kirel a beluulechad, e “a re chad er kau a dirrek el mo kedung el rokui.”15 E ng dirrek el mla dilu el kirir er a tial teletelel el kmo, “A chad el kiei er ngii a diak el mo kmo, Ak smecher; a re chad el kiei er isei a mo melubet er tir a klengit er tir.”16 Ng mo se el taem er a “re ulsemuul a rengrir a mo melai a beluulechad el mo deukes er tir; e te mo kmal ungil a rengrir er a betok el budech.”17

GSAM 26A Ongerul Lemei a Jesus Kristus a Diak el Di Cheldecheduch el Uldud

GSAM 26.1Ng mla lluches er a ongerul el babier er a Petrus el kmo “aki dimlak el oltirakl er a cheldecheduch el mla ungil el uldud, er a lomsaod er kemiu a klisichel me a lemei a Rubak er kid el Jesus Kristus, e ngdi aki milsa el okiu a medam a klemerreder er ngii. Ele ng ngiluu a oldanges me a klebkall er a Dios el Demal, er a le mlo er ngii a tial tekingel er a kmal melemalt el klebkall el kmo, Tia a Ngelekek el soak, el kmal ungil a renguk er ngii. E aki milrenges tial tekingel el mlo mei er a eanged, er ser a aki mle obengkel er a chedaol el rois. E ng dirrek el ngar er ngii er kid a tekingel a ulaoch el lmuut el klemerang, e ng ungil el kirimiu el orrenges er ngii, el ua a chelecha el melomes er a delongelel a klubs, el dimerkmo le omuchel el tutau a sils, e a btuch er a tutau a bekiis er a rengmiu.”18

GSAM 26.2Er tial tekoi er a Chedaol Llechukl, e a apostol a outechel a mesmecheklel a blebelel a Jesus er a rois el mo olengchelel a ongerul lemei a Jesus Kristus. Er a uchei er a tial tekoi, e a Chad er a Osobel er kid a dilu er a re apostol er ngii el kmo, “Ng ngar er ngii a re bebil el debek er tiang el diak el mo mad, el dimerkmo te omes er a Ngelekel a Chad el mei er a rengedel”19—el ua ikel lulluches a Lukas el kmo, “Ng ngar er ngii a re bebil el debek er tiang el diak el mo mad, el dimerkmo te omes er a rengedel a Dios.”20

GSAM 26.3Tial telbiil a kmal mlo er ngii er a mesmecheklel a blebelel a Jesus el ngii. Er tial “ues” er a rois, e te milsa a Jesus el mla klebkall, el ua ikel bo le chemolt er a le mei er a rengedel. Te milsa a Elias (Elia), el mengai el mor a eanged el dimlak bo le mad, el olengchelel a re chad el mo mengai el mor a eanged—el mo mesmechokl er a sebechir el mad el mor a diak el sebechir el mad—“er a taem el di ua a omerkalk er a mad,” er a le mei a Rubak.21 A Moses a dirrek el mle ngar isei, el chad el mla mad, el olengchelel a re chad el mo melmuut el bekiis er a kodall el mo olsiuekl er a Rubak. Me er tial “ues” e te milsa a Kristus el mei er a rengedel, el ua a telbiil el milruul er tir.

GSAM 27A Ulaoch a Tekoi el Lmuut el Klemerang

GSAM 27.1A re apostol a milsa a tial klebkall el tekoi er a rois er a mesmecheklel a blebelel a Jesus, e te milrenges a tekingel a Dios el olecholt a ungil a rengul, e ngdi a apostol Petrus a dmu el melisiich el kmo: “Ng ngar er ngii er kid a tekingel a ulaoch el lmuut el klemerang.” Tial tekingel a diak el omekekerei er sel el te milsa e milrenges er a tial taem el dirk dilenges er tir. Er isei e te milrenges a tekingel a Dios el ta er a taem, e ngdi er a klou el rael er a ulaoch, el ulemuchel er a uchei el mor a ongerul lemei a Jesus Kristus, e ng ngar er ngii a tekingel a Dios el mla lluut el mesaod el betok el taem. A klemerang, a bek el ulaoch el oleketakl a tekoi el mo mo er ngii, el mla mo er ngii me a mla lluches er a uchelel a tekoi, a tekingel a Dios el mo er kid. Tial belkul a mo uchul me a tekingel a ulaoch a “lmuut el klemerang.” A Revised Version er a Biblia a odekelii el kmo, “mla melisiich a klemerang er ngii.” A klemerang er a ulaoch a mla melisiich el okiu a bek el telkib er ngii el mla mo er ngii. A bek el tekoi el mla mesaod er uchei, er a bo le mo er ngii, a mo olengchelel el kmo a re medechel el tekoi el mla mesaod er uchei a dirrek el mo mo er ngii.

GSAM 27A Teletelel a Ulaoch

GSAM 27.2A aika el tekoi er a re melemalt el chad el mesuub er a Biblia el kirel a teletelel a ulaoch a mesisiich:—

GSAM 27.3A Thomas Newton a dilu el melisiich el kmo “a ulaoch a uchelel a tekoi el mla mesaod er uchei e mla mesaod el mekekerei; a uchelel a tekoi a ulaoch el mla mo er ngii e mla mesaod el lmuut el klou a tekoi. A tekingel a re chelid el kedidai a mla ngar er a beluulechad; e ngdi a rokui el kelulau me a klemechuached er a re chad me a re chelebuul a diak el sebechel el meruul a ulaoch el ua ikel mla lluches er a Chedaol Llechukl.”

GSAM 27.4A Sir Isaac Newton a olecholt a klemerang el kmo “a orrenges er a re profet a ta er a kot el olengchelel a klemerang el ikelesia.”

GSAM 27.5A Toktang A. Keith a kmo “a ulaoch a osisiu er a di ngarang el meang el tekoi, e ng di ngii a meang.... Di a tekingel ngikel ngar er ngii a rokui el klisichel a sebechel el omekedo er a re mla mad el otebed er tir er a chimong,—e di a tekingel ngikel medengei a rokui el tekoi a sebechel el mesaod a rokui el tekoi el dirk berrotel er a medal el taem el kora klubs, el diak el sebechel a chad el mo er ngii el ua blil a re mla mad,—e a rokui er aika el eru el tekoi a osisiu el tekingel a Dios.”

GSAM 28.1A Matthew Henry a dilu el kmo “er a taem er a Dios, el kot el ungil el taem, me a rael er a Dios, el kot el ungil el rael, e a ulaoch a kmal mo mo er ngii. A bek el tekingel a Kristus a kmal mekikiid, e ng se a uchul me ng kmal klemerang.”

GSAM 28A Uldasu el Kirel a Ulaoch

GSAM 28.2Kede sebech el suub er a tekingel a Kristus el mo er a re apostol er ngii a ta er a uldesuel a Rubak er a lomsa a ulaoch. Er a le oulaoch el kirel a tekoi el mo mo er ngii er a klengar er a Judas, e ng dilu el kmo, “Ak mesaod er kemiu er uchei er a le mei, el kmo er a bo le mo er ngii, e kemiu a mo oumera el kmo ngak a ngii.”22

GSAM 28.3A Rubak a dirrek el dmu el okiu a profet Isaia el kmo, “Ngak a Dios, e ng diak a ta el ua ngak, el mesaod a uriul er a uchelel, me a tekoi el dirkak bo mo er ngii el ulemuchel er a kmal uchei el taem, el kmo, A telbiil er ngak a mo debek, e ak mo meruul a rokui el tekoi el soak.”23

GSAM 28.4E ng dirrek el kmo, “Ak mla mesaod a ikel tekoi er a uchei el ulemuchel er a uchelel, e te mlo tebed er a ngerek, e ak ulucholt er ngii; ak milruul er ngii el kmal di er a taem er seikid, e te mlo er ngii.... Ak mla mesaod er kau el ulemuchel er a uchelel; er uchei er a le mo er ngii e ak ulucholt er kau; el bo lak dmu el kmo, A chelid er ngak el mla meruul er a chad a milruul a aika, me a blebelel a chelid er ngak el mla melasech, me a blebelel a chelid er ngak el mla meruul el okiu a chaus el mla toker er a ngau, a msang a klumech el kirir aika el tekoi el mo mo er ngii. Kau a mla renges, e momes er a rokui el aika; e ng diak el kemiu a mo mesaod er ngii? Ak mla olecholt er kau a beches el tekoi el omuchel er chelechang, el dirrek el berrotel el tekoi el dimlak el mo medengei er kau. Te mla meruul er chelechang, e ng diak er a uchelel; er uchei er tial sils e kau a dimlak el renges er ngii, el bo lak dmu el kmo, Momes, ak milengei er ngii.”24

GSAM 28.5Er aika el tekoi e kede omes er a klisichel a ulaoch el mla mo er ngii el mo olengchelel el kmo a ulaoch a ngar er a Dios el mei, e ng dirrek el olechotel a klisichel a Rubak el lmuut er a rokui a chelid er a re chad el diak lodengei a Dios. Er aika el tekoi e kede dirrek el omes el kmo a ulaoch a ngar er a kmal melemalt el bliongel er a Chedaol Llechukl er a klemerang. A aika el tekoi a klemerang, me ng kmal mengasireng el kmo a re kmal betok el chad a di kekerei a uldesuir, me a diak a uldesuir, el mesuub er a ikel bliongel er a Chedaol Llechukl el kirel a ulaoch.

GSAM 29A Ulaoch a Diak le Blutek

GSAM 29.1A re diak lodengei a melekoi el kmo te diak el mla mesuub, e ngii a uchul me ng diak lesebechir el medengelii a ulaoch. E a re betok el mla mesuub, el uldimukl er tir a bebil er a re bastor, a melekoi el kmo: “A ulaoch a blutek, e ng diak el sebeched el medengelii. Kid el rokui a medengei el kmo a babier er a Chocholt a blutek el hong.”

GSAM 29.2Er a Chocholt, e a Johanes el betik a rengul a Rubak er ngii a mle besengii a ileakl el llechul el kmo lak lomutek a hong.25 Er tia el hong a dirrek el ngar er ngii a klengeltengat el milekoi el kirir a tirkel “orrenges a tekoi er tia el ulaoch, e olab aike el tekoi el llechukl er ngii.”26 Ng mo mekera sebechel el olab a tekoi el ngar er a chelsel a blutek el hong, a lsekum ng diak lodengei e diak lesebechel el medengei? A Rubak a dilu el okiu a Moses el kmo, “A ikel berrotel el tekoi a kirel a Rubak el Dios er kid; e a ikel mle chocholt el tekoi a kirekid me a rengalek er kid el mo cherechar, me bo doruul a rokui el tekoi er tia el llach.”27

GSAM 29.3A soad er a Rubak el kmo a ulaoch er a Daniel a bo le medengelii a bleketakl er a tekingel el mo er a redisaiplo er ngii el kirel. Kede menguiu el kmo: “E ngii a uchul me sel bo mes a mekngit el tekoi el uchul a temall el mle losaod a profet el Daniel, el medecheduch er a chedaol el basio (a chad el menguiu a bo medengei),”28 e a belkul a kmo, Modengelii a profet el Daniel.

GSAM 29.4A Rubak a olecholt a telemall er a tekingel a tirkel melekoi el kmo ng diak el sebeched el medengelii a ulaoch, er aika el tekoi: “A rokui el ues el ngar a Dios el mei a mla mo er kemiu el ua tekoi er a hong el blutek, el lbesii a chad el medengei el menguiu, e ledu er ngii el kmo, Adang, menguiu er tiang; e ng melekoi el kmo, Ng diak el sebechek, e le ng blutek. E a hong a kuk bo le besii a chad el diak lodengei el menguiu, e ledu er ngii el kmo, Adang, menguiu er tiang; e ng melekoi el kmo, Ak diak el medengei el menguiu. E ngii a uchul me a Rubak a dilu el kmo, Aika el chad a mengedecheduch er ngak el okiu a ngerir, e a chural a ngerir a lomengull er ngak, e ngdi a rengrir a mla mo cheroid er ngak, e a dak er tir el mo er ngak a di osisechakl er a llechul a chad; e ngii a uchul me omes, ak mo lmuut el meruul a chelebuul el ureor er a delongelir aika el chad, el kmal chelebuul el ureor me a tekoi el mo ouchais a rengrir; e le a llomeserreng er a re mellomes el chad er tir a mo mereked, e a klaodengei er a re medengei el chad er tir a mo berrotel.”29 A lsekum a re chad el losaod a profet er tiang a oltirakl er a ulterekokl el tekoi er a ulaoch, e ng diak el kirelir el merael el mo cheroid er a llach er a Dios, e mo ousbech er a llechul a chad el mo techil a llechul a Dios.

GSAM 30A Ulaoch a Diak el Kirel a Chad el Di Ngii el Mesaod a Belkul

GSAM 30.1Ng diak el uchul a kmo a belkul a ulaoch a kmal chemelel, e berrotel, e meringel el medengei, me a re betok el chad a diak lsebechir el medengelii. A apostol el Petrus a dilu el kirel el kmo, “A kot el kom mo medengei a tiang, el kmo ng diak a ulaoch er a Chedaol el Llechukl el sebechel a chad el di ngii el mesaod a belkul. E le a ulaoch er a irechar a dimlak el mle mei el okiu a uldesuel a chad; e ngdi a re chedaol el chad er a Dios a millekoi el ua le mekrael er tir a Chedaol el Reng.”30 Aika el tekoi a bleketakl el olecholt el kmo, me bo el sebeched el medengelii a ulaoch, e ng kirekid el mengai a sel Reng el millekoi el okiu a re profet. A kirel a sel Reng, el mla mo telbiil el mo er a rokui el chad el osiik er ngii, e ng llechukl el kmo, “Ng mo omekrael er kemiu el mo er a rokui el klemerang.”31

GSAM 30A Otutel a Ulaoch

GSAM 30.2Er a dosuub a ulaoch a ngar er ngii a bebil el tekoi el kirekid el blechoel el melatk er ngii: a Dios, el diak el sebechel el telemall, a uchul a ulaoch, e sel le mei a taem er a otutel a ulaoch, e a sel tekoi el mlara ulaoch a meral mo duubech. E lmuut, a Rubak, el sebechel el medengei er a uchei a tekoi el mo loruul a chad, a lsekum ng omelilt er a taem el bo duubech a tekoi, e sel le mei a sel taem, e a ulaoch a meral mo tmaut. A bebil el tekoi el belkul, ng diak a chiollel a kmo a telemall el otutel a ulaoch a mo er ngii er a sel taem el mle milt el kirel a meral otutel. El oltirakl er tia el klemerang, e ng sebeched el melekoi el kmo, sel le mei a taem er a Rubak el mo omerek er a klumech er ngii el klemerang el mo er a beluulechad, e a klumech a di blechoel el mei.

GSAM 30.3Er a ta el taem, sel bo le mlo merek a chad el meluches el mesaod a otutel a ulaoch, e a chad el diak loumerang el mle ngar ngii a mlo er ngii e melekoi el kmo, “Ng kirek el omengeltengat er kemiu el re chad el mesaod a ulaoch, e le kom kmal ngeltengat. Er a dosuub er kemiu el kirel a cheldechedechal a irechar, e ng ua kmo ng kmal beot er kemiu el mo mes a tekoi el kmal melemalt er a ulaoch.” “Ochoi,” a nger er kemam, “ng melemalt e le ng mle rirellii el mo melemalt. A lsekum ke mo er a stoang er a tebkuro el mo omechar a ta el kelam el tebkuro, e ng diak el soam el mo mes a tebkuro el melemalt er a chimam?” Ng dilu el kmo, “Ng meral kirek, e le ng mle rirellii el mo melemalt.” E a chad el meluches a dilu el kmo, “Ng ua isei a Dios el mle medengei a tekoi el mo loruul a chad, e ng millekoi a ulaoch el kirir; e sel le mei a tirka el chad el mo meruul aike el tekoi el luldung er tir, e a chad el ulterekokl el meluches a cheldechedechal a irechar a meluches a omerellir; e sel de omekesiu er ngii el mo er a ulaoch, e ng kmal melemalt.”

GSAM 31A Ulaoch a Llomes er a Ilkolk

GSAM 31.1A apostol el Petrus a melekoi el kmo ng kirekid el orrenges a ulaoch el ua llomes el omekllomes er a milkolk el basio. A lsekum ng diak a tuich er a ulaoch, e a ngar er a medad el sils a di mo milkolk el rokui. A urerel a llomes a mo melai a ilkolk—sel de merael er a milkolk el basio, e ng olecholt a rael, e kmal bleketakl el olecholt a rael, me a chad el merael a mo sebechel el omes me a mongilt a rael er a bek el ochil. “A tekoi er kau,” a chad el meluches a Psalm a melekoi, “a tuich el mo er a ochik, e llomes el mo er a rolek.”32 A mellomes el chad a melekoi el kmo, “A rolel a melemalt el chad a ua llomes el omekllomes, el lmuut e lmuut el mellomes el mo er a meral sils.”33 Ng ua isei e kede mes, er a derael el oltirakl a taem, el kmo a tekingel a Dios, el lmuut el kirel a otutel a ulaoch, a lmuut e lmuut el mo bleketakl; e a chad el mesuub a Biblia a lmuut e lmuut el medengei el kmo ng meral ngar er a rael el mo er a llomes el mo cherechar me a sils el diak a ulebengelel.

GSAM 31A Edei el Meklou el Tekoi el Duubech el Omuchel er a Eden el Mo er a Ulebengelel

GSAM 31.2Sel de melatk er a rolel a chedal a Rubak el omuchel er a Eden el mo er a ulebengelel, el okiu a llomes er a Chedaol el Llechukl, e ng ngar er ngii a edei el tekoi el kmal meklou el duubech. A kot a kot el lemei a Kristus, el mlo chad, el lemei a Immanuel, el Dios el mlo chocholt er a bedengel a chad; a ongeru a meklou el omelodech er a ikelesia er a uriul er a milkolk el taem—ikel 1260 el rak er a omelsemai, el taem el a tekingel a Rubak a kmal mlo keai er a re chad—el mochu tmech a ikelesia er a deseng el teletelel er ngii, e a Chedaol el Llechukl a mo ngar er a basio el sebechir a rokui el menguiu e medengelii a rengul a Dios; a onged a ongerul lemei a Jesus el Rubak er kid, el mo oba a taem er a lmuut el omekungil er a rokui el tekoi el mle losaod a rokui el chedaol el profet er ngii el omuchel er a uchelel a beluulechad; tiang a mo mengesimer a “mekemad er a rokui el taem,” el mekemad er a delongelel a klengit me a klungil, e mo oba a taem er a klori el moktek er a rokui el taem el mla merael.

GSAM 32A Ulaoch a Olecholt a Olangch er a Rael el Mo er a Ulebengelel

GSAM 32.1Sel de orrenges a ulterekokl el tekoi er a ulaoch el ua llomes el mo omekrael er a ochid, el olecholt er kid a melemalt el rael el okiu a ilkolk, e kede meral mo mes a rael el kmal bleketakl a olangch er ngii er a tekoi er a ulaoch, el oltirakl a rokui el taem el mo er a ongerul lemei a Jesus el Kristus. E le ng ua isei, e a tirkel kmal oltirakl a llomes er a ulaoch a diak di mo medengelii a olangch me a tekoi el olecholt el kmo a meklou el sils a kmeed; te dirrek el mo medengelii a urerel a Rubak el di blechoel el merael er a medal el okiu a klumech er a klemerang, el mo omecheld a re chad el mo omes er ngii el oba a budech sel le mei.

GSAM 32.2A Chedaol el Llechukl a melekoi el kmo a sils er a Rubak a mo mei el mo er a re betok el chad el ua “merechorech er a klebesei,”34 e ng dirrek el melekoi el kirir a tirkel medecheduch er a ulekrael er a Rubak el kmo, “Kemiu, el rekleldek, a diak kom ngar er a ilkolk, me a sel sils a mo ngemedemiu el ua merechorech. Kemiu el rokui a rengalek er a llomes, e rengalek er a sils.”35

GSAM 32Molemechum a Ulekrael er a Rubak

GSAM 32.3Sel de molemechum a ulekrael er a Rubak er a cheldebechel er a ongerul lemei a Jesus, e ng ungil el melatk el kmo a Dios a di blechoel el soad el kmo a chedal a molemechum a chochotel a omesiungel me a klisichel el kirir. A chad el meluches a Psalm, sel le mesaod a uchul me a Israel a mlo cheroid er a Dios, a melekoi el kmo, “Te milebes er a Dios el Osobel er tir, el mle meruul a meklou el tekoi er a Ekipten; a chelebuul el ureor er a beluu er a Ham, me a tekoi el uchul a dak er a Bekerkard el Daob.”36 A lsekum ng ungil el kirel a Israel el molemechum a ulekrael er a Rubak el obengkel, e ng diak el dirrek el ungil el kirekid? A chad el meluches a Psalm, el kmal chetir a rengul, a lmuut el melekoi el kmo, “A renguk, modanges er a Rubak, e lak a obes er a rokui el ungil el tekoi er ngii.”37

GSAM 33.1Er a rokui el taem, e a Rubak a bla ngar er ngii a meklou el klemerang, el moktek el kmo ng mo omekrael er a re chad el mo tmech er a kelebus er a klengit el okiu a krasia er ngii, e mo omecheld er tir el mo soiseb er a Kanaan er a eanged; e ng klungioled el melatk er a omerellir a Rubak el mo er a tirkel mla omerek er aika el klemerang.

GSAM 33A Meklou el Otut el Okiu a Kot el Kekerei el Klekedall—A Tekoi er a D’Aubigné el Olecholt a Klemerang

GSAM 33.2A D’Aubigné, er a hong er ngii el Cheldechedechal a Omelodech er a Ikelesia, a melekoi el kmo, “A Dios, el omecheld a urerel el okiu a rokui el taem, a melemolem er ngii el okiu a kot el mechitechut el klekedall sel le mei a taem er ngii. A mo meruul a meklou el otut el okiu a kot el kekerei el klekedall, a ngii a llach er a Dios. Tia el llach, el merael er a bek el basio er a rokui el teletelel a chutem, a dirrek el moues er a cheldechedechal a irechar.”38

GSAM 33.3Er a irechar, sel bo le omuchel a Dios el mongilt a ileakl el re chad el mo omekedecherur er tir el mo re chedal el ileakl el beluu, e ng ngmai a ta el chad—Abraham—el mle kiei er a delongelir a re diak lodengei a Dios, er a Ur er a Kaldea. Er ngii a mlo chels a re kmal betok el rengalek; e ngdi sel bo le mlo meklou el beluu, e a Dios er a eanged a dilu el kmo: “A Rubak a dimlak el uldurukl er kemiu a rengul, e ngiltkemiu el uchul a kmo kom lmuut el betok er a re ngodech el chad; e le kemiu a kot el kekerei er a rokui el chad.”39

GSAM 33.4E lmuut, sel bo le soal el olsobel er a chedal er a kelebus er tir er a Ekipten, e ng ngilt er a chad el mo omekrael er tir, el er a lengalek a mle berrotel el edei el buil er a blil a delal, e er a uriul a mlo uldimukl er a di kekerei e lekuu el baks el mle rirellii er a kerengimes e mle uldak er ngii a delechudech, e mlo uldurukl er a omesiungel a ralm er a Nile. E ngdi a tiang el Moses, sel bo le mlo klou e mo medengei, a ngilt er a rolel a reng el ngar er a eou el mo meringel el obengkel a chedal a Dios, er a kldiul el mo ngeltengat er a “deurreng er a klengit el di kirel a kekerei el taem.”40

GSAM 34A Klisichel a Gideon er a Mekemad

GSAM 34.1Er a uriul, sel bo le soal a Rubak el olsobel er a Israel er a re chad er a Midian me a re chad er a Amalek, el mle merael el mo er a beluu er tir el “betok el ua re chebud,” e te melekngit er a otutel a chutem, e “dimlak a kall el medechel el kirel a Israel, me a sib, me a kerbou, me a asno,” e a Rubak a ulludes er a anghel el mo er a Gideon. Tia el ngelekel a Joash a kmal mlo meringel el mo mengelebed er a kekerei el uit e mo omereched er ngii er a re ouketui er ngii. Sel bo le dilu er ngii a anghel el kmo ng mo olsobel er a Israel, e a Gideon a kmal milechar e ker el kmo, “Ak mo ousbech er a ngarang el olsobel er a Israel? Omes, a kebliil er ngak a chebuul er a Manase, e ngak a kot el kekerei er a blil a demak.”41 Tia el diak a ududel e ngar er a eou a rengul el chad a mlo merael el obengkel a re 300 el chad er ngii, el oba a di ngikelel el llomes me a ollumel (el omeruul el locha mo ua olechotel a diak a llomeserreng er a kerrekeriil er a chad), e el ngmai a Dios el mo klisichelir, e te mlo mesisiich er a meklou el mekemad. Er a uchei er a osobel, e a Gideon a locha sebechel el mo melekoi a tekoi er a klengiterreng el ua a profet el Amos, sel le ker el kmo, “A Jakob a mo mekiis el okiu a techang? E le ng kekerei.”42

GSAM 34A Kekerei el Ngalek er a Blil a Kall er a Charm

GSAM 34.2Er a taem el mle milt er a Rubak, e a Osobel er a klechad a mlechell, e a re chad el omes er a sib a mlo mes er ngii el kiei er a blil a kall er a charm. A rechelir er tia el chutem a ulemei er a reng el ngar er a eou e a ungil el ureor er a klengar. El kirel a diak a ududel er a klengar er ngii er tia el chutem, e a Osobel a dilu el kmo, “A re kitsune a ngar er ngii a chelduklir, e a re suebek el charm er a eanged a ngar er ngii a lukel; e ngdi a Ngelekel a Chad a diak a basio el sebechel el melecha a bdelul.”43 Ng ngilt er a re apostol er ngii “er a delongelir a re chad er a eou el teletelel, el alta diak le kot el ngar er a eou, e ngdi diak el mo er a teletelel a re chad er a delongelel. A rokui a mle moktek el mo olecholt er a beluulechad el kmo a ureor a dimlak el mla er a chad, e ngdi ng mla er a Dios.”

GSAM 35Te Diak el Betok a Re Mellomes el Mle Ngmai

GSAM 35.1A Paulus a dilu el kirel a ureor er a temel a kot el ikelesia el kmo: “A klebelung er a Dios a lmuut el mellomes er a chad; e a chelitechut er a Dios a lmuut el mesisiich er a chad. E le kemiu el rekleldek a mes a ongmai er kemiu, el kmo te diak el betok a re mellomes el oltirakl a bedengel a chad, e diak el betok a re mesisiich, e diak el betok a re meklou a ngklelir, el mla ngmai. E ngdi a Dios a ngilt er a kebelung el tekoi er a beluulechad el mo omekerras er a re mellomes; e a Dios a ngilt er a re mechitechut er a beluulechad el mo omekerras er a re mesisiich; e a Dios a ngilt er a re ngar er a eou er a beluulechad, me a tekoi el diak el mengull er ngii, e meral a ikel diak er ngii, el mo omekemed er a ikel ngar er ngii; me bo diak a chad el mo ngar er a bab a rengul er a delengchoklel.”44

GSAM 35A Re Chad el Ngar er a Eou a Rengrir er a Omelodech er a Ikelesia

GSAM 35.2Kede mes a tiang el uchul el mlo chocholt er a klengar er a re meklou el chad er a omelodech er a ikelesia er a taem el omuchel er a 1501 el mo er a 1600. A chad el meluches a cheldechedechal a irechar a melekoi el kmo: “A Zwingle, el chad er a omelodech, a mlo tmech er a di kekerei el blil a chad el omes er a sib er a rois er a Alps; a Melanchthon, el chad el medengei a osisechakl er a Dios er a omelodech, a mla er a blil a ureor er a chad el meruul a bilel a mekemad; e a Luther a mla er a kekerei el blil a diak a ududel el chad el mo er a eou er a chutem el osiik a mesil.” A Luther a dilu el kirir a rengul el kmo: “A demak me a delak a kmal diak a ududir. A demak a diak a ududel el chad el mengerem a idungel (er a uriul ng mlo chad el osiik a mesil er a eou er a chutem), e a delak a mlo betok el ulsobel a idungel er a derekel, me bo el sebechel el mengai a kirel a omeklungil er a rengalek er ngii. Te ulekangel a kot el meringel el ureor el kemam a uchul.”

GSAM 35.3A apostol el Jakobus, el melekoi el kirel a ongmai er a re chad el mo er a urerel a Rubak, a melekoi el kmo, “Morrenges, kemiu el rekleldek el betik er a renguk, ng diak a Dios a mla mongilt er a re diak a ududir er tia el beluulechad, el meraur er a klaumerang, e mo mengai a renged el mle telbiil er ngii el mo er a tirkel betik a rengrir er ngii?”45

GSAM 35A Kot el Re Chad er a Metodist

GSAM 35.4Sel de oltirakl a merael er a medal el rechad er a omelodech el mo er a kot el taem er a Metodist, el taem el a osisechakl er a krasia el di bes a kmal mereched el mla omerek er ngii, e kede mes el kmo ng mle obengkel a klisichel a Dios. Sel bo le mle ulterekokl el uldak er a medal a re chad, el oba a medemedemek el bltikerreng er a Kristus, e mle ngmai el okiu a klaumerang el ngar er ngii a klengar, e a re oumerang a dimlak di el mla mes a omeltkangel a klengit er a uchei; te dirrek el mle ngmai a klisichel el mo omekchedaol er tir, el mo uchul me te sebechir el kiei er a chedaol el klengar. A Metodist a mle ngar er a eou el omuchel, e ng mle ngeltengat el oltirakl a klaumerang me a di ulterekokl el reng er a re bastor me a re chad er a ikelesia.

GSAM 36.1Sel de oltirakl a tekoi el mla duubech me a klemedengei el kirel a cheldebechel er a ongerul lemei a Jesus, e kede mes el kmo, el ua a bek el urerel a Rubak el lousbech a chad el melemolem er ngii, e ng mle omuchel er a delongelir a re diak a ududir me a re diak le medengelii. E ngdi lak a chad el mo ngmai a kerrekeriil el diak longil er ngii el tiang a uchul, er a uchei er a loltekokl el merritel a olangch el uchul tia el meklou el ureor, me lak te mo ua a tirke el mla ker er tir a Rubak el kmo, “Ng techa el diak el mengull er a sils er a remekekerei el tekoi?”46

GSAM 36A Nger er a Eck el Mo er a Luther

GSAM 36.2El mo ungil er a tirkel locha soal el mongilt el kmo ng melemalt malechub ng telemall a ta el osisechakl el okiu a kekerei malechub a betok el chad el mengai er ngii, e kede mo menguiu a bebil er a kaudellel a Luther me a Eck. Sel bo le uldak a Luther a tekingel er a Chedaol el Llechukl, e ng bekeu el meskid a ker el kirel a kirelir a re chad el omengerebereb a uldesuir el mo er a tekingel a Dios, e a Eck a ngmai a nger el oba aika el millenguul el tekoi: “Ak kmal milechar er a reng el ngar er a eou me a reng el diak el ngar er a bab el lousbech a delengmes el Doktor el bo di ngii el lemei el mo kaudim er a re kmal betok el meklou el chedam er a ikelesia, e melekoi el kmo ng lmuut el medengei er a re meklou el papa, me a cheldebechel, me a re doktor, me a re skuul er a klou! ... Ng meral mo chelebuul a lsekum a Dios a mle omereched er a klemerang er a re kmal betok el chedaol el chad me a re mle meched el klaumerang er tir a uchul, el mo er a lemei tia el delengmes el Badre.”

GSAM 36.3Tia el nger a sebechel el mo ungil el nger er ngii a tekingel a Zwingle el mo er a John Faber, er a Zurich, sel bo le dilu ngii el kmo ng “milechar er a teletelel a tekoi el mla mo ua ngii, sel le mla mo keai a elolem el siukang el mle ngar er ngii el 12 el dart el rak, e ng mla mo bleketakl el kiltmokl el kmo a re Kristiano a mla telemall el 1400 el rak.” A Zwingle a mereched el dilu el kmo “a telemall a diak el mo kekerei a telemall er ngii el uchul a kmo a klaumerang er ngii a mla ngar er ngii el 1400 el rak, e er a omengull er a Dios a kemanget el taem er a siukang a diak a belkul, a lsekum ng diak a uchul malechub a kengei er ngii el sebechel el mes er a Chedaol el Llechukl.”47

GSAM 37A Tekingel a Rubak me a Llomeserreng er a Chad

GSAM 37.1A kengaol er a domiliuekl er a uldesuir a re chad, e diak el mongilt a nger er a ker el kmo, “Ng ngera a klemerang?” el okiu a tekingel a Rubak, a kmal bleketakl el smaod a profet el Hosea sel le melekoi el kmo, “Kom mla mesib a mekngit, e mla meridm a klengit; kom mla mengang a redechel a debull; e le kau a mle oumerang er a rolem, me a kebetikil a re mesisiich el chad er kau.”48 A rengul a chad a di blechoel el soad el oumerang er a chad; e ngdi el kede mereched el mo er a taem el a Rubak a mo “mekiis e kmal omdesiu er a chutem,” e a profet el Isaia a melisiich el melekoi el kmo, “Di mo merek el oumerang er a chad, el a telil a di ngar er a isngel; e le ng ngarang a uchul e ng kirel el mengull er ngii?”49

GSAM 37.2E le kede mla uchais el ua tiang er a Chedaol el Llechukl el kirel a kengaol el mo er kid er tial rolel, e lak a chad el di mereched el mo melekoi el kmo a cheldebechel er a ongerul lemei a Jesus a mekngit, el ua kmo ng diak el kirel el melatk er ngii el uchul a kmo a uchelel a mle ngar er a eou, malechub el uchul a kmo a re chad el mo le kmo te meklou er a delengchoklel a beluulechad a dimlak el mla mengai a ureor. E ngdi a rokui a bo ungil el merritel a tekingel er ngii. A klemerang a kmal meklou el diak el sebeched el omelilt a cheral; e sel de omekesiu er a di uldesuir a re chad el mo er ngii, e te di ua a diak a cheral el budel a uit.

Notes

  1. 2 Timothy 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Kot el Tekoi el Klemerang er a Uchelel a Merikel, el mlo erous er a 1902, me a llel 8, 9, ↩
  3. Hebru 6:19. ↩
  4. 1 Thesalonika 2:19. ↩
  5. Rellir 24:14, 15. ↩
  6. Rellir 26:6-8. ↩
  7. Rellir 28:20. ↩
  8. Titus 2:11-13. ↩
  9. 1 Petrus 1:3-7. ↩
  10. Isaia 45:18. ↩
  11. Psalm 115:16. ↩
  12. Olisechakl 7:29. ↩
  13. Duteronomi 32:8. ↩
  14. Rellir 17:26-28. ↩
  15. Isaia 60:21. ↩
  16. Isaia 33:24. ↩
  17. Psalm 37:11. ↩
  18. 2 Petrus 1:16-19. ↩
  19. Mateus 16:28. ↩
  20. Lukas 9:27. ↩
  21. 1 Korinth 15:51, 52 ↩
  22. Johanes 13:19 ↩
  23. Isaia 46:9, 10 ↩
  24. Isaia 48:3-7 ↩
  25. Chocholt 22:10 ↩
  26. Chocholt 1:3 ↩
  27. Duteronomi 29:29 ↩
  28. Mateus 24:15 ↩
  29. Isaia 29:11-14 ↩
  30. 2 Petrus 1:20, 21 ↩
  31. Johanes 16:13 ↩
  32. Psalm 119:105 ↩
  33. Osisechakl 4:18 ↩
  34. 1 Thesalonika 5:2; 2 Petrus 3:10 ↩
  35. 1 Thesalonika 5:4, 5 ↩
  36. Psalm 106:21, 22 ↩
  37. Psalm 103:2 ↩
  38. Cheldechedechal a Omelodech er a Ikelesia, 2 el hong, 1 el bliongel, 1 el bliongel er a llechukl ↩
  39. Duteronomi 7:7 ↩
  40. Hebru 11:25 ↩
  41. Re Kerreker 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amos 7:2 ↩
  43. Mateus 8:20 ↩
  44. 1 Korinth 1:25-29 ↩
  45. Jakobus 2:5 ↩
  46. Sakaria 4:10 ↩
  47. Cheldechedechal a Klechelid er a Protestant er a Wylie, 12 el bliongel, 16, 17 el bliongel er a llechukl; omeluches er a Cassel, 458 el llel ↩
  48. Hosea 10:13 ↩
  49. Isaia 2:22 ↩

Note

Back