Bliongel 5 — Klumech er a Ongerul Lemei a Jesus
GSAM 93.1“Momekes a uldasu er a ulongel: er a taem el medakt a bedengel me a lmuut el mlai a lechub, kom mesaod el oumera el mo er a omengeder; me kau, el uai er ngii, er a kom mesaod a tekoi e ngii, kom mesaod el ua ngii er a chelsel a chelsimer. Ak meral melekoi er kemiu el kmo a rechad er tia el telecheroll a diak el mo mad el rokui er uchei er a le rokui ikal tekoi el mo cherrungel. A eanged me a beluulechad a mo diak, e a tekoi er ngak a diak el mo diak. ”1
GSAM 93.2Er a cheldecheduch el ngar er a Biblia, a uldasu er a taem a lmuut el mo er a chelsel a chelsimer, me a lemei a Jesus a ngar er a chelsel a chelsimer, el ua a kom mesaod el ngii a omengeder er a omengull. Ng dirrek el beot el medengei el kmo de mla er a telecheroll el diak el mo diak er uchei er a le mei a Christ el di ngii. Er a taem el mo er a omesang a uldasu, a taem er a Dios el mo omes a re chad el ousbech el omesub. A tekoi er a aposel a mo er ngii: “Ngera me a rechad el mo er a omes a tekoi el diak le ngar a chad el ousbech? Me ng mo ua ngera el kmo te mo mengedecheduch a lsekum a diak a chad el oldurokl er tir?”2
GSAM 93Taem er a Olangch
GSAM 93.3Er a bliongel el mla mo bleketakl, de milsa a rolel el mlo medengei a ullebongel a taem er a 2300 el sils, me ngii a mo er a “kerrekeriil el merritel a klechad.” Er a uldasu el mo er ngii, a Dios a medengei a taem er a klumech me a “kerrekeriil” el mo er a beluu. Me a Jesus a omesiou el kirel a “ringel” el mo er a re chad, el ngar er ngii a “omelilt,” me a chad el mo er a cheldebechel a Dios a mo meruul a uldasu: “Er a le merek a ringel er aikal sils, e a sils a mo mereched el milkolk, e a buil a diak el mo omekllomes, e a btuch a mo merechorech el me er a eanged, e a klisiich er a eanged a mo mesmesim; e muri e a olangch er a Ngalek er a chad a mo duum er a eanged.”3
GSAM 94.1Momekes, a tekoi diak lemecholt el mo er a ongedel el olangch el uai er a olangch er a lemei a Jesus; ngii a olangch el uai er a Ngalek er a chad a ngar er ngii, el ngar er a lmuut el mo er a chelsel a eanged. A tekoi el mla mo er a sils, er a buil me er a btuch, a olangch el kirel a lemei a Jesus. A tekoi el mo er a beluu el mo er a chelsel a eanged a mo melemalt er a taem el lemei a Jesus. Me er a le merek a ongede el olangch — el ngii a olangch er a btuch — e a taem er a Dios el mo omekrael a rechad er ngii el mo olsisechakl el kmo a lemei a Christ a ngar er a chelsel a chelsimer a mo mereched el mei.
GSAM 94.2E a taem el lecholt a olangch a mo er a ringel el mlai.4 Er a tekoi er a Markus, a mo er “er a sils er a ringel, e a ringel a mla mo.”5 A Jesus a mla mesaod el kmo a sils a mo melilt. Er a llechul Maria Theresa me a llach el kongei a rechad el ousbech er a siukang er a klaumerang er tir el mo er a 1773 me a 1776, a ringel er a omekrael er a ikelesia a mlilt. Me a omekrael a dirk lemecholt er a llemelt er a 1798, a omekrael a mla mechad el mo er a 1773. Er a omes a tekoi er a Jesus, a kot el olangch a mo er a beluu er a 1773 me a 1798.
GSAM 94A Sils me a Klebesei el Milkolk
GSAM 94.3Er a 19 er a Mei, 1780, a sils a mlo milkolk el ua a diak el siukang er a klechad. Ng dimlak el a buil a mlo er a medal a sils el oumilkolk er ngii, ele a buil a mlo cherrungel er a sils el mla mo. Me a diak lemecholt, a beluu er a diluchesungos er a United States a mlo milkolk er a 11 el obis er a tutau el mo er a 11 el obis er a klebesei. Er a taem e ngii, a sils a mlo milkolk, me a buil a dimlak el omekllomes el obang a llemesel a sils. A ilkolk a dimlak el kongei a llemesel a sils el mo er a medal a buil. Me a Noah Webster a mla mesaod er a betok el klebesei er ngii: “A diak lemecholt el tekoi el mo omes a uldasu er a ilkolk er a sils.”
GSAM 95.1Er a milkolk el sils, Herschel el chad er a omes a olangch a mesaod: “A Milkolk el Sils er a America er a diluches a ta er a re tekoi er a klechad el meruul a uldasu er ngii el seles a chad, e a omesub er a klechad a diak lemecholt el kmo ngera me ngii.”
GSAM 95.2A re chad el mo mesaod er a klebesei er a Mei 19, 1780, a mesaod el kmo, me a buil a mla mo er a omengeder, “a lsekum a rokui el klalo el omekllomes er a beluulechad el rokir a mlo diak, e a ilkolk a diak el sebechel el mo lmuut el milkolk er tia.”
GSAM 95A Btuch el Merechorech
GSAM 95.3A ongedel er a re olangch, el merechorech er a btuch, a mla mo bleketakl er a 13 er a Novembel, 1833. Er a klebesei er ngii, me ng lmuut el melemalt el kmo er a eim el obis er uchei er a le mellomes, a chull er a btuch a mla mo er a beluu; a re chad a mla mes a uai er a ngau el mlai er a eanged, me a re chad a mla mes a lechub el ngau el mlai er a chelsel a meruul. A tekoi e a mla mo er a America er a diluches el mo er a Gulf er Mexico er a dimes me a Hudson’s Bay er a diluches, me er a Sandwich Islands er a ngebard el mo er a basio el ngar er a bebil el dart el mil er a Liverpool er a ongos. A re chad el ngar er a beluu a mla mes a ta el chull er a btuch el merechorech, el mla merael el ua a lechub el medakt el mla mo er a omelilt er a lechub.
GSAM 95.4Er a chull er a btuch er a 1833, a lmuut el mo er a Chad el Omes er a Connecticut er a Novembel 25, 1833:—
GSAM 95.5“A chad el omes a babier er a Chad er a Beluu el Mla Mo a mla meruul a tekoi el klou el kirel a ‘merechorech er a btuch.’ Ngii a mesaod: ‘Ami a oumera el kmo a merael er a ngau el mla mes er a sils er a omengeder el mla mo, a uldasu el medakt, a chad el mo er a chelsel a Dios, a olangch el kirel a sils el klou el melemalt er a beluu er a chad er a chelsel a ongelolem el stamb. A taem a mla mo, el mla mesaod er a Testament el Melechesi me a Testament el Lomekes; me a uldasu el melemalt er a ulongel el olterau a medad el ua e a omelilt a klou el merael, a diak lemecholt el mo er a omes.’”
GSAM 96Ulaoch er a Thomas Burnett
GSAM 96.1A re chad a mla mo er a omes a uai el blekeradel er a olangch, el ua a osisechakl er a rechad er a taem el mla mo. Thomas Burnett, er a Uldasu er a Beluu, el mla mo er a London er a A.D. 1697, a mesaod er a Mateus 24:29:—
GSAM 96.2“A diak lemecholt el kmo a betok el uai er a btuch el merael el obang a ngau a mo er a taem e ngii; me a rebebil a mo er a btuch el merechorech, el diak lemecholt er a sils, me a diak lemecholt el betok el mla mo er a omengeder, el merael el ua a lechub er a ulungel er a grape me a ulongel, a mo meruul a uldasu el klou. Diak lemechad el mo omes a tekoi el ua a tekoi el klou me a cheldecheduch el uldasu, e ngii a ulaoch el melemalt, me a tekoi el mo melemalt el ua e a Dios a mesaod.”
GSAM 96Olecholt er a Olmstead el chad el osisechakl
GSAM 96.3Chad el osisechakl Olmstead, er a Yale College, Mass., el mla mes a “a chad el lmuut el meduch er a rokui el chad el omesuub er a teletelel a eanged er a America,” a mesaod er a btuch el merechorech er a Novembel 13, 1833:—
GSAM 96.4“A beluu el mla mo er a chull er a btuch er a 1833 a klou el mo er a beluu er a medal, er a chelsel er a Atlantic er a ongos me a Pacific er a ngebard; me er a dellomel a daob er a diluches er a America er a dimes el mo er a basio el diak el mle olechotel el ngar er a beluu el klalo er a Britania er a diluches. A btuch el merechorech a mla melemalt el mo er a beluu er a medal, e a re chad a mla mes a ta el blekeradel er a tekinged.”
GSAM 96.5Er a omes e ngii a mla mecholt er a 11 P.M. er a Novembel 12, me a mla mo er a 4 A.M. er a 13, a chad el osisechakl a mesaod:—
GSAM 96.6“A re chad el mla mes a btuch el merechorech er a sils er a Novembel 13, 1833, a mla mes a omes er a meruul el ngau er a eanged el klou el mo er a medad er a klechad, el me er a taem el mlo rruul a beluulechad, me ng diak el mo diak e er a rokui el taem el ngar er a babier er a uchelel a tekoi.”
GSAM 97Merechorech er a btuch el Mla Mecholt er a Europe
GSAM 97.1Er a babier el mla mo er a Leonard Heinrich Kelber, er a Stuttgart, Germany, er a 1835, a mla medengei el kmo a olangch e ngii a lmuut el mla mo er a ngerang er a Atlantic, er a ta el buil e a re sils a mla mo. Ngii a mesaod:—
GSAM 97.2“Er a Novembel 25, 1833, a mla mecholt a btuch el merechorech er a beluu el klou er a Europe,” me “er a Minsterburg, Silesia, a btuch a mla merechorech el ua a merael er a ngau. Me a ngau el merael a mla mo er a beluu, me a sueleb a mla mo er a olangch el ua e a blai a kmard.
GSAM 97.3“Er a taem e ngii, er a Prin, Austria, a btuch a mla merechorech el mo er a beluu el klou er a 500 el skak el mil. A rebebil a mesaod el ua a merael er a ngau el mlai er a eanged. A rebebil a mesaod el merael er a ngau. A uos a mlo medakt er ngii, me ng mlo merechorech el mo er a chutem. A betok el chad a mla mo er a smecher el kirel a medakt.”
GSAM 97Omekeraol er a Uldasu
GSAM 97.4Er a ulaoch el mlai er a chelsel a ongedel el olangch, el merechorech er a btuch, a Jesus a mesaod: “Momekes a uldasu er a ulongel.” A tekoi e ngii a diak el kirel a telecheroll el mle kiei er a taem el a Rubak er kid a mle melekoi, e ng kirel a telecheroll el mo mes aikal tekoi el mla cherrungel — el mla merek a klecherrungel, el diak el dirk mocha cherrungel. A tekoi el mo bleketakl el kirel a olangch er a lemei a Jesus a diak lemecholt er a omelilt er a eanged, er a taem el mo mes a Jesus el merael. A re olangch er a lemei a Jesus a mo er a ongedel el olangch, el ngar er a btuch. A taem er a Dios el mo omes a re chad el ousbech el omesub er a uldasu er a ulongel a mla mo er a omengeder er a 1833. Ngii a taem er a Dios el mo melilt a beluu el mo er a klou el klemerang el kmo a lemei a Jesus a ngar er a chelsel a chelsimer, me a lemei a mo er a telecheroll er a rechad el rongesii a uldasu el dirkak el mlo diak. E ngii a uldasu el kmo a taem a mla mo er a ulaoch el mo er a klou el klumech er a lemei a Jesus.
GSAM 98Klumech er a Beluu er a Medal
GSAM 98.1Er a omelecholt er a ulaoch e ngii, er a 1833, a Dios a mla omes a re chad el mo meruul a klumech er a chelsel a beluu; er a 1833 me a 1844 a re chad a mla merael el mo er a beluu el mesaod el kmo a lemei a Jesus a ngar er a chelsel a chelsimer. A re chad e ngii a mla osisechakl er a uldasu er a ulongel, el mo er a re olangch er a lemei a Jesus, el ua a Jesus a mla omesiou el mo er a re chad. A klumech e ngii, el mo er a chad el ousbech me a babier, a mla mo er a blil a misio er a beluu me a ongel er a beluu er a medal.
GSAM 98.2A klou er a klumech a mla mecholt el ua e a chad el omes a babier er a Cheldecheduch er a Klemerang, er a Rochester, N.Y., a mla mesaod er a babier er a Janueri, 1845:—
GSAM 98.3“A Ebangkelio el diak lemechad, el mla mesaod er a Ulaoch 14:6, 7, a mla mo er a renged me a chad, me a ker me a beluu; me a mesaod el klou: ‘Kom mo mengkar er a Dios me kom mo omekrael er ngii; e a taem er a kerrekeriil er ngii a mla mo; me kom mo mengull er a Dios el mla meruul a eanged me a beluulechad me a daob me a madedok er a ralm.’ Diak lemecholt a tekoi el mo er a re beluu me a ker el diak lemecholt el kmo a klumech e ngii a mla mo er a chelsel a beluu me a ker er a medal a eanged, el mo er a ta el taem er a lemei a Jesus er a 1843 [1843, taem er a Judah—taem er a chelechang, 1844], me a taem el ngar er a chelsel. Er a cheldecheduch me a babier, a klumech a mla mo er a medal, me a tekoi a mla mo er a beluu el mo er a ullebongel a beluulechad.”
GSAM 98.4A rebebil el chad, el diak lemedengei er a tekoi e ngii, a mla omes a cheldebechel er a ongerul lemei a Jesus el mo er a ta el beluu, el uai e ngii a ureor er a William Miller me a bebil el dart el bastor el mla obengkel ngii er a diluches er a United States. Ngii a mo er a omes el klou el kmo a cheldebechel er a America, el ngar er a Rubak Miller me a Rubak Himes, a ta el betik el tekoi er a klou el cheldebechel el mla mo er a ullebongel a beluulechad.
GSAM 99A ROLEL EL MLO OMUCHEL A CHELDEBECHEL ER A RE BELUU EL KAKEROUS
GSAM 99.1A taem er a Dios a mla mo el kirel a klumech el mo er a beluu, me er a ta el taem er a lluich me a lechub e ng lmuut el betok el basio er a beluulechad, a re chad a mla mo bleketakl; diak lemedengei er a ureor er a rebebil, a mla merael el mo er a beluu el mesaod a klumech. A re chad el mla mesaod er a bliongel 4, el mla omes a klemerang er a omengeder er a 2300 el sils, el di a A. Campbell a dimlak, a mla mo er a ureor er a klumech er a kot el anghel er a Ulaoch 14; a Dios a mla ousbech a Reng er a Dios, me a diak lemecholt el kmo a re chad a mla omes a klemerang er a rebebil.
GSAM 99Omekeraol er a ulebel er a ikelesia
GSAM 99.2Me a re chad a ousbech a llechul er ngii er a cheldebechel e ngii el ua e D’Aubigné a mla ousbech er a ulebel er a klou el ulebel er a ikelesia er a ongeteruich me a ongelolem el dart el rak, a mo meruul el kmo ngii a klumech er a Dios me a taem er a Dios. Er a ulebel er a ikelesia e ngii, a chad el omes a uchelel a tekoi a mesaod:—
GSAM 99.3“Germany a diak lemlau a klemerang er ngii er a Switzerland, me a Switzerland a diak lemlau er a France, me a France a diak lemlau er a England. A re beluu e ngii a mla omes a klemerang er a Dios, el ua e ta el beluu a diak lemlau a olangch er a rebebil; e a ta el olangch a mla mo er a beluu. Christ, el llomes er a tutau el me er a bab, el kmal kedidai er a rokui el rechad, a mle ngau er a Dios el msa a klengar er a beluulechad er a taem er a ulebel er a ikelesia el ua er a omuchel er a Kristiano. Er a ongeteruich me a ongelolem el dart el rak, a ta el osisechakl a mla mo er a blai me a ikelesia er a re beluu el diak lemelemalt. A tekoi er ngii e a ta el Reng a mla ureor er a beluu el meruul a ta el klaumerang.”
GSAM 99.4“A ulebel er a ikelesia er a Germany me a Switzerland a mla omes a klemerang e ngii. Zwingle a dimlak el mengedecheduch er a Luther. Ng meral mle ngar ngii a delongelel tial terul chad, e ng di kirel el dosiik er a bab er a beluulechad. Ngii el mla msa a klemerang er a Luther el me er a eanged a dirrek el mla msa er a Zwingle. A Dios a mle rolel a klaudeleongel er tir. ‘Ak milechelii a omengedecheduch er a Ebangkelio,’ a mesaod Zwingle, ‘er a rak er a kengei el 1516, el sel taem el a rechad er a beluu er mam a dimlak el mla rongesii a ngklel a Luther. Ak dimlak el nguu a osisecheklel a Christ er a Luther, e ak ngiluu er a tekoi er a Dios. A lsekum a Luther a mengedecheduch er a Christ, e ng meruul a osisiu el ureor er ngak; ng di ngii.’”6
GSAM 100.1Er a ureor er a Farel me a Lefèvre er a France, a chad el omes a uchelel a tekoi a mesaod:—
GSAM 100.2“A ulebel er a ikelesia er a France a diak lemelei er a beluu er a rebebil. Ngii a mla ulebel er a beluu er a France; a mla mo bleketakl er a Paris; a mla omes a uchelel er a skuul el klou, el mla mo er a ongerul el llemelt er a cheldebechel er a Rome. A Dios a mla omes a uchelel a ureor er a reng er a re chad er a Picardy me a Dauphiny, er a taem el dirk lemecholt er a rebebil el beluu.”
GSAM 100.3“A mla medengei el kmo a ulebel er a ikelesia er a Switzerland a diak el mla me er a ulebel er a ikelesia er a Germany. A ulebel er a ikelesia er a France a dirrek el diak el mla me er a ulebel er a ikelesia er a re beluu e ngii. A ureor a mla ulebel er a beluu e ngii er a ta el taem, el diak el chachedecheduch er a rebebil; el ua a oreor el ngar er a chelsel a omekrael, me a re chad el meruul a ureor a merael er a ta el taem, e a ta el chad a diak lemecholt er a rebebil, e a ta el llemelt a mla mo er a re chad. A taem a mla mo, a re chad a mla mo uldasu, me a Dios a mla ulebel a ulebel er a ikelesia er a ikelesia er a beluu e ngii er a ta el taem. Aikal tekoi a olecholt el kmo a klou el ulebel er a ikelesia er a ongeteruich me a ongelolem el dart el rak a mle ureor er a Dios.”7
GSAM 100.4Er a ulebel er a ikelesia er a England, er a taem er a Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, me a rebebil, D’Aubigné a lmuut el mesaod:—
GSAM 100.5“A ulebel er a ikelesia er a England a mla ulebel el diak el mla me er a Luther me a Zwingle, e a Dios a blil a llemelt. Er a re beluu er a cheldebechel er a Rome, a tekoi er a Dios a mla ureor er a ta el taem. A uchelel a ulebel er a ikelesia er a Oxford, Cambridge, London, a Testament er a Greek el Melechesi er a Erasmus. [Tyndale me a Thomas Bilney a mlo merael el me er a Cambridge er a 1519.] A ta el sils a England a mla omekrael er a klou el uchelel a ulebel er a ikelesia.”8
GSAM 101.1A klumech er a lemei a Jesus a mla ulebel el ua e a ulebel er a ikelesia e ngii el mla mesaod. A re chad a mla mo ureor er a ta el taem er a basio er a beluulechad el a betokel a lmuut er a eua el taem er a betokel a beluu er a ulebel er a ikelesia, el diak lemedengei er a rebebil me a diak el chachedecheduch er a rebebil el kirel a uldesuir, me a mla ulebel a klumech er a tekoi er a Biblia, el diak el di er a eua el beluu er a beluulechad, e er a beluulechad el rokir el ngar er a siukang er a klengar el mla mlo klou.
GSAM 101Urerel a Joseph Wolff
GSAM 101.2Er chelecha e ng ungil el deterekeklii a klemerang el kirel a mekera le klou a chelsel a ouchais er a lemei a Jesus:—
GSAM 101.3“Er a 1831 a Joseph Wolff, D.D., a mla iles er a Great Britain el mo chad er a ureor er a ebangkelio er a delongelel a re chad er a Judea er a Palestine. A ilechukel a olecholt el kmo, el mo er a rak er a 1845, ng mle ouchais er a mereched el lemei a Rubak er a Palestine, Egypt, er a chelechol er a Red Sea, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, er a rokui el Renged er a Ottoman, er a Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, er a Holland, Scotland, Ireland, er a Constantinople, Jerusalem, St. Helena, me er a chelsel a mlai er a daob er a Mediterranean, me er a klou el beluu er a New York, el mo er a rokui el bedengel a klechelid. Ng dmu el kmo ng mla mengedecheduch er a delongelel a re chad er a Judea, re chad er a Turkey, re chad el oltirakl er a Mohammed, re chad er a Parsi, re chad er a Hindu, re chad er a Chaldea, re chad er a Yesedi, re chad er a Syria, re chad er a Sabea, el mo er a re pasha, re sheikh, re shah, re king er a Organtsh me a Bokhara, me a rubakldil el merreder er a Greece, me a rebebil.”9
GSAM 101.4Er a Yemen, el beluu el kiei er ngii a re ngelekel a Hobab, el demal a bechil a Moses, a Joseph Wolff a milsa a ta el hong el ng mengedecheduch er ngii el ua tiang: “A re chad er a Arabia er tia el beluu a ngar er tir a hong el ngklel a ‘Seera’, el mengedecheduch er a ‘Ongerul Lemei a Kristus me a Rengedel er a Klebkall!’”10
GSAM 102.1Er a Yemen e ng mle 6 el klebesei el obengterir a re chad er a Rechab, el ng dmu er tir el kmo: “Te diak el melim er a bilong, e diak el melalem er a sers er a bilong, e diak el omriid er a chius, e te kiei er a tento, me te melatk er a tekingel a Jonadab el ngelekel a Rechab. Er tir e ng mle ngar er ngii a re ngelekel a Israel, er a kebliil er a Dan, el kiei el kmeed er a Terim er a Hatramawt; tir, el dirrek el ua re ngelekel a Rechab, a mengiil er a mereched el lemei a Mesias er a eabed er a eanged.”
GSAM 102.2Aike el mla dmu er a uchei a olecholt er kid el kmo, er a 14 el rak, a Wolff el di ngii a mla ouchais er a chisel a lemei a Kristus el mla mekmeed, er a lmuut er a 20 el ngodech el beluu. Er se el taem e tia el osisechakl a kmal mle chedechedechaol er a Germany, el kot el klou er a dimes er a delongelel a re chad er a Moravia.
GSAM 102Klumech er a Germany me a Rosia
GSAM 102.3A Mourant Brock, el chad er a England el chad er a oluches, a ouchais er kid el kmo, “er a Württemberg e ng mle ngar er ngii a cheldebechel er a re Kristiano el betok el dart a bechesir, el te mle mengiil er a mereched el lemei a Kristus.” Tia el osisechakl a mle ulechais er a rebebil el basio er a Germany el ulkiu a Hengstenberg, el er se el taem e a chad a dmu el kmo ngii a kot el meduch el chad er a omesuub er a tekoi er a Dios er a Germany.
GSAM 102.4Er a Lmuut el Omesuub me a Chad er a Ouchais er a 13 er a 12 el buil, 1892, a Bastor L. R. Conradi er a Germany a dmu el kmo:—
GSAM 102.5“A Bengel er a Germany a ulekerngii a bltikerreng er a lemei a Rubak er kid er a rengrir a betok el chad, me ng uldureklii a betok el telael el chad el mo omesuub er a tekingel a ulaoch el di dimlak el ua se er a uchei.... A diich a ulterekeklii a Germany, me a re chad a mle merous er a babier el olecholt er a belkul a 2300 el klebesei. Me a rengrir a re chad a mlo mekar er a klechelid, el kot el klou er a Württemberg; me se el lo muchel a omeringel er tir, e ng betok el dart el telungalek a milrael el mo er a dimes er a Rosia, me er ngii e te milengederous er tia el osisechakl er a re chad er a belurir el mla milrael el mo er ngii er a betok el rak er a uchei. A re bastor a mle mengesimer er a blil a ikelesia er tir; me, el di mekekerei a diak el mle ua se, e tir a milrullii a cheldecheduch er tir el ‘stunden’, el ‘sikang’ er a cheldecheduch, er a blil a chad, me ng betok el dart el chad a mlo oumera er a Dios. Er se el taem e a Ulengull el Sils a dirrek el mla mle chedechedechaol er a delongelel a cheldebechel, e ng di diak a chad el omuchel, me ng mlo diak a omengedecheduch er ngii. A ta el chad er a Rosia el chad er a sers a mlo oumera er a Dios er aike el ‘stunden’ el cheldecheduch, me ng omuchel er a tia el ureor er a delongelel a re chad er a Rosia. Tia a uriul el omuchel er a klou el cheldebechel er a re Stundist er chelechang, el a klisichel a uldimukl er a kot el cheroid el basio er a Siberia me a beluu er a bitang er a Caucasus.”
GSAM 103.1Er a Lmuut el Omesuub me a Chad er a Ouchais er a 31 er a 7 el buil, 1891, e ng ngar er ngii a tekingel a Bastor Conradi el kirel a Ochellei Schäche er a Australia. Er se el taem el lodmengedecheduch er ngii e a Schäche a mle kiei er a Silesia, me er a bebil el taem e ng mle ourreor el olengeseu er a ureor er a ebangkelio er a beluu er a Chedam Gosner, el chad er a Germany el mle medengei el chad er a ouchais er a ebangkelio me a omesuub er a tekoi er a Dios. A Conradi a omesodel a tekingel a Ochellei Schäche el kirel a hong er a Kelber el ua tiang:—
GSAM 103.2“Er a uriul er a 1836, el se el mla merek a taem el miltil a Bengel, e ng mlo er ngii a babier er a ouchais er a blil a olterau a hong er a Sommerfeldt er a babier er a chais er a renged er a Schweidnitz. Tia el babier a mle kirel a ta el hong er a L. Henry Kelber, el kirel a meklou me a ungil el tekoi el mo er ngii er a re rak er a 1843 me a 1844. A melemalt el ngklel a hong a diak ak lmatk er ngii. Aki milnguu aike el hong, me aki obengterir a bebil el chad el soal el mo medengei er ngii el menguiu, e a chesimer a mle chelsimer, er a rak er a 1839-40. A hong a ulousbech er a Daniel, me a Ocholt, me a Mateus 24, el olecholt el kmo a ulebengelel a mla mekmeed; me ng dirrek el mle ngar er ngii a sunga er a omtil el olecholt er a rolel el mle miltil er aike el rak.”
GSAM 103Klumech er a Great Britain
GSAM 103.3Er a ta el hong er a England el ngklel a Ta el Telael el Rak e ng dmu el kmo “700 el bastor er a Ikelesia er a England a mle ouchais el mesisiich er a lmuut el lemei a Chad er a Olsobel.” Er a delongelel a kot el meduch el re bastor er se el taem e ng mle ngar er ngii tirke el ouchais er a osisechakl er a ongerul lemei a Jesus er a England el omuchel er a 1840 el mo er a 1844. Er tir e kede mo mesaod a ngklel a Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Doktor Nisbett, Bastor A. Dallas, M.A. [er a hong er ngii, el Momes el Mo er a Jerusalem, llel 114, e ng olecholt er a belkul a cheldecheduch el okesiul er a Mateus 24 el mo er tia el telecheroll], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, me a rebebil.
GSAM 104Klumech er a Holland
GSAM 104.1A osisechakl er a ongerul lemei a Jesus a mle ulechais er a Holland el ulkiu a Hentzepeter, el a re chad a dmu el kmo ngii a kot el meduch el bastor er se el beluu er se el taem. Ng mle chad er a omengkar er a Blil a Olsechall er a King er a The Hague, el a king a tiltkii. Er a babier er ngii el milluches el mo er a chad er a omesmechokl er a Cherrodech er a Sueleb er a Klebesei, er a 6 el buil, 1844, e ng mengedecheduch er ngii el kmo a ta el berrus el kmal ulekerngii a rengul a kot el olecholt er ngii er tia el tekoi. Ng milsiseb er a Chedaol el Llechukl el kirel tia el tekoi, me er a rak er a 1830 e ng ulmeruul me a omerous er a ta el kekerei el hong el olecholt er tia el osisechakl. Er a 1841 e ng lmuut el ulmeruul me a omerous er a ta el kekerei el hong el kirel a ulebengelel a beluulechad. Er a se el babier e ng dmu el kmo er a 1842 a kot el chais el ng ulnguu el kirel a William Miller me a rebebil el mle ouchais er a delongelel a re chad el kirel a mekmeed el lemei a Kristus, el ng ulnguu er a omengedecheduch er a ta el chad el mle milrael er a America el mo er a Holland.
GSAM 104Klumech er a Tartary
GSAM 104.2Er a dirk di 1821 e a osisechakl er a lemei a Rubak a mla mle klaumerang me a chedechedechaol el mo er a chad er a Tartary. Er a kmeed er se el taem e a ta el chad er a Ireland el chad er a ureor er a ebangkelio a mla iles el mo er se el beluu, me a ta el prist er a Tartar a ulker el kmo, “Ngera el taem e a Kristus a mo mei er a ongerul?” Ng ulterek el kmo ng kmal diak lodengei er ngii. Me a prist a kmal mlo chasireng er a ulderekel a chad er a ureor er a ebangkelio el mla mei el mo osisechakl er tir er a tekoi er a Biblia; me ng dilu el kmo ng mle omdasu el kmo “a rebek el chad el ngar er tir a Biblia a sebechir el mo medengei er ngii.” Me a prist a uldersii a uldesuel, el ng dmu el kmo ng oumera el kmo a Kristus a mo mei el kmeed er a rak er a 1844 A.D. Tia el klemerang a ngar er a Hong er a Chais er a Ireland, 1821.
GSAM 104Klumech er a America, India me a Klou el Chutem er a Europe
GSAM 104.3Er a Mekekerei el Hong er a Ongerul Lemei a Jesus, Ongeraol 2, llel 135, 1844, a Mourant Brock er a England a dmu el kmo:—
GSAM 105.1“Ng diak el di er a Great Britain a ngar er ngii a chioll er a mekmeed el lmuut el lemei a Chad er a Olsobel me a mesisiich el ngerel a omeketekakl; ng dirrek el ngar er a America, India me a klou el chutem er a Europe. Er a America e ng kmeed er a 300 el bastor er a tekoi a ua tiang el mengedecheduch er ‘tia el ebangkelio er a renged’; e er tia el beluu e ng kmeed er a 700 er a Ikelesia er a England a ouchais el mesisiich er a se el klumech.”
GSAM 105El Mo er a Rebek el Omekuul er a Beluulechad
GSAM 105.2A E. R. Pinney er a Seneca Falls, N.Y., el bastor er a Ikelesia er a Omelecholbchelid el mle mesisiich a klaumerang er ngii me a ulmes a klengar er ngii el kirel a ouchais er a osisechakl er a ongerul lemei a Jesus, a dilu er a hong er ngii el Omesodel a Belkul a Mateus 24, llel 8, 9, el kmo:—
GSAM 105.3“Er a dirk di 1842 e a babier el kirel a ongerul lemei a Jesus a mla iles el mo er a rebek el blil a ureor er a ebangkelio er a Europe, Asia, Africa me a America, er a bitang me a bitang er a Rocky Mountains.... A re bderrir a mlai er kid er a daob me a re chad er a diall a dmu er kid el kmo ng diak a omekuul el te mo er ngii el diak el mla dimuul er tir tia el ouchais, me a re chad a blechoel el ker er tir el kirel ngii.”
GSAM 1053000 el Chad el Ouchais er a Klumech
GSAM 105.4A Bastor G. W. Mitchel er a Zanesville, Ohio, el ta er a re bastor el di ngii a mla ouchais er tia el osisechakl, a dilu er a chad el milluches er tia el hong er a omengedecheduch er a Newark, Ohio, er a 8 er a 8 el buil, 1894, el kmo a Rubak William Miller a dilu er ngii, er a omengedecheduch er a McConnellsville, Ohio, er a 9 el buil, 1844, el kmo ng mle ngar er ngii a “ngklel me a blil a 3000 el bastor er a ngodech el basio er a beluulechad el ouchais el kmo, ‘Kom mo medakt er a Dios, me kom mo mesa a klebkall el mo er ngii; ele a sikang er a kerrekeriil er ngii a mla mei,’ e a lmuut el betok er tir a mle ngar er a diluches er a America me a Great Britain.”
GSAM 105.5A William Miller, el se el lodmengedecheduch er a mekera le klou a chelsel a omerous er tia el “cherrodech”, a dilu el kmo:—
GSAM 105.6“A ta me a lechub e terung er a rebek el chimo er a beluulechad a mla ouchais er a chais, me te rokui el ta a rengrir er a taem,—a Wolff er a Asia; a Irving el mle kiei er a England; a Mason er a Scotland; a Davis er a South Carolina; me a betok er tia el beluu a ouchais er tia el cherrodech chelechang, me a lechub e te mla ouchais er ngii er a uchei.”11
GSAM 106Ngerel a Elia er a Hutchinson a Mla Iles el Mo er a Rokui el Beluu
GSAM 106.1A Rubak R. Hutchinson a mla iles er a England er a 1837 el mo chad er a ureor er a ebangkelio er a cheldebechel er a Wesley er a Canada. Ng uriul el mlo kiei er a Montreal. Ng mle medengelterir a kmal betok el chad er a ngodech el beluu. Er a re rak er a 1843 me a 1844 e ng ulmeruul me a omerous er a babier er a chais el ngklel a Ngerel a Elia, el ng mengedecheduch er ngii er a osisechakl er a ongerul lemei a Jesus. Ng mle beot el mo er a mlai er a daob el mo er a ngodech el beluu, me ng mle sebechel el mes a meklou el blekerdelel a babier er ngii el diak el omekrael er a udoud er a omerous, me ng iles a kmal betok er ngii el mo er a rokui el chimo er a beluulechad. Ng dilu er a urerel el kmo ng mle mes aike el babier el diak a cheral el mo er a Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome me a rokui el basio er a rengedel a Great Britain me a beluu el ngar er a uchul a klisichel.
GSAM 106Er a Iungs er a Sandwich
GSAM 106.2Er a Cherrodech er a Sueleb er a Klebesei er a 12 er a 10 el buil, 1843, e ng mle ngar er ngii a babier er a redil el O. S. Burnham er a Kaloa, er a iungs er a Kaui, er a Iungs er a Sandwich. Ngii me a bechil a mle sensei er a skuul er se el beluu. Te mle kengei me a ouchais er a osisechakl er a ongerul lemei a Jesus er ngii, me a ta el cheldebechel er a re oumera a mle obengterir el mengull er a Dios er aike el iungs.
GSAM 106Omekesiul er a Klumech me a Klumech er a Johanes el Chad er a Techolb
GSAM 106.3Me kede omes el kmo a osisechakl er a ongerul lemei a Jesus a mla ulechais er a klou el chelsel el mla melai a belkul a ulaoch er a Chedaol el Llechukl el kirel ngii.
GSAM 106.4A klumech el mo ouchais er a kot el lemei a Kristus a mla dilu a chad er a ulaoch el Isaia er aike el tekoi: “Ngerel a chad el kerredech er a beluu el diak a chad er ngii: Kom mo mechedechuul er a rael er a Rubak; kom mo omeklemalt er a klou el rael er a Dios er kid er a beluu el chemis. A rokui el deliobech a mo kedidai, e a rokui el rois me a bukl a mo kedeb; e aike el chebirukel a mo melemalt, me aike el mekngit el rael a mo ungil me a melemalt. Me a klebkellel a Rubak a mo medengei, me a rokui el chad a mo omes er ngii el di du el mo ta: ele a ngarel a Rubak a mla melekoi er ngii.”12 Tia el ulaoch a mla melai a belkul er a urerel a “Johanes el Chad er a Techolb, el mengedecheduch er a beluu er a Judea el diak a chad er ngii, me ng dmu el kmo, Kom mo mengodech a rengmiu er a klengit: ele a renged er a eanged a mla mekmeed.”13
GSAM 107.1Tia el chad, el di ngii, er a 6 el buil el ourreor er a di ta el beluu er a Judea, a ulrullii tia el kmal meang el ulaoch el mo melai a belkul. Tia el ulaoch a ulebeklii a urerel a Johanes er a taem me a basio, e ng di ng diak el ua se er aike el ulaoch el kirel a ouchais er a ongerul lemei a Jesus; ele a ureor a mle kirel el ouchais er a “mesisiich el ngerel”, el mo er a rokui el beluulechad.
GSAM 107.2Me er a diich er a klemerang el mla uldersii, e ng mo medengei el kmo a ulaoch el kirel a klumech er a ongerul lemei a Jesus a mla melai a melemalt el belkul. A taem er a Dios a mle mei el kirel el mo osisechakl er a cheldecheduch el okesiul er a kerrekar el fig, me el mo mes a kot el ouchais er a klumech er a kot el anghel; me ng ulekisterir a re chad er a klumech er ngii el mo ouchais er tia el cherrodech el mo er a rokui el beluu, re chad me a ngodech el tekoi.
Notes
- Mateus 24:32-35. ↩
- Roma 10:14, 15. ↩
- Mateus 24:29, 30. ↩
- Mateus 24:29. ↩
- Markus 13:24. ↩
- Uchelel er a Ulebel er a Ikelesia, babier 8, bliongel. 1, rebel. 2, 3. ↩
- Ibid., babier 12, bliongel. 3, rebel. 10. ↩
- Ibid., babier 18, bliongel 2, rebel. 12. ↩
- Ngerel a Ikelesia, llel 343. ↩
- Urerel a Wolff er a Ebangkelio er a Bokhara. ↩
- Osisechakl er a William Miller, llel 238, 1843. ↩
- Isaia 40:3-5. ↩
- Mateus 3:1, 2. ↩