Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
19 / 31
19 / 31

Chitsauko 16 — Shoko Romutumwa Wechitatu

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Mutumwa wechitatu akavatevera, achiti nenzwi guru, Kana munhu achinamata chikara nomufananidzo wacho, achigamuchira mucherechedzo wacho pahuma yake kana paruoko rwake, iyeye achanwa waini yokutsamwa kwaMwari, yakadirwa isina kusanganiswa mumukombe wehasha dzake; uye achatambudzwa nomoto nesarufa pamberi pevatumwa vatsvene nepamberi peGwayana; utsi hwokutambudzwa kwavo hunokwira nokusingaperi-peri; havana zororo masikati kana usiku, ivo vanonamata chikara nomufananidzo wacho, nomunhu wose anogamuchira mucherechedzo wezita racho. Pano ndipo pane kutsungirira kwevatsvene; pano ndipo pane vanochengeta mirairo yaMwari nokutenda kwaJesu.”1

GSAM 247Yambiro Yakakomba Kupfuura Dzose muBhaibheri

GSAM 247.2Iyi ndiyo yambiro yakakomba kupfuura dzose dziri muBhaibheri, uye zvirokwazvo nhoroondo yenyika yedu haina uchapupu hwokuti shoko iri rakambonzwika kare. Sezvo zvakaratidzwa kuti mutumwa wokutanga nowechipiri vechikwata ichi ndevechizvarwa chiripo zvino, izvi zvinonyatsosimbisa kuti shoko iri harisi renguva dzakare.

GSAM 247.3Mukuru J. V. Himes akati muna 1847:—

GSAM 247.4“Chitsauko chechigumi nechina [chaZvakazarurwa] chinotaura nezvemhere inoshamisa, ichiri kuzofanira kunzwika, kuti iyambire vanhu panguva iyoyo yokuedzwa kukuru. Ndima 9-11. Hakuna kumwe kuziviswa kwokutsamwa kunotyisa kudai kunowanikwa mubhuku raMwari kunze kweuku. Ko, kudiwa kweyambiro inotyisa kudai hakuratidzi here kuti pachava nokuedzwa kukuru?”2

GSAM 248Temberi Inovhurwa—Areka Inoonekwa

GSAM 248.1J. N. Andrews akati nezveshoko iri, “Kuvhurwa kwenzvimbo tsvene-tsvene mutemberi yokudenga, kunoita kuti areka ionekwe, chinhu chinoitika pakuridzwa kwehwamanda yomutumwa wechinomwe. Sezvo basa roMuprista wedu Mukuru kwazvo richichinjirwa muimba iyoyo panopera mazuva 2300, tinonzwisisa kuti kuvhurwa kwetemberi kunoratidzwa nokupera kwenguva iyoyo, sezvakaziviswa nomutumwa wokutanga. Kupinda kwoMuprista Mukuru wedu munzvimbo tsvene-tsvene kuti ashumire pamberi peareka yaMwari kunoita kuti chechi itarire mirairo yaMwari iri mukati meareka iyoyo. Kubvira panguva iyoyo mirairo yaMwari yave ichipenya ichibva munzvimbo tsvene yokudenga.

GSAM 248Kuchinjwa kweSabata

GSAM 248.2“Ichokwadi chisingarambiki kuti, mazana emakore akapfuura, murairo wechina wakachinjwa kubva pazuva raShe rokuzorora uchiiswa pamutambo wechihedheni wezuva rokutanga revhiki. Kuchinja uku kwakaitwa kuchipesana zvakananga naMagwaro Matsvene, ayo kwose kwose anobvuma zuva rechinomwe kuti ndiro chete Sabata raShe revhiki nevhiki. Kwakaitwa nomutsauki mukuru pakutenda, uyo Dhanieri akaporofita kuti ‘achafunga kushandura nguva nemirairo.’ Simba iri ndiro rimwe chete nechikara chaifanira kunamatwa nenyika yose. Chinhu chinokosha zvikuru ndechokuti murairo uyu, wakatsikwa-tsikwa kwenguva refu kudai, wava kutsigirwa zvino, uye vanhu vaMwari vava kutanga kuuchengeta pamwe chete nemimwe mipfumbamwe. Mwari ngaaongwe nokuti ari kugadzirira vakasara kuti varwe kurwa kwavo kwokupedzisira neshato, uye kuti vapinde nomumasuo muguta dzvene. Zvakazarurwa 12:17; 22:14. Kutsigirwa kwomurairo wechina uchipikisa Sabata rokutsauka pakutenda, nokuparidzwa kwemirairo yose yaMwari, uchapupu hwakajeka hwokuti nguva ino ndiyo nguva yokutsungirira kwevatsvene neyeyambiro yomutumwa wechitatu.”3

GSAM 249.1Muzvitsauko zvakapfuura takatarira shoko rokutanga nerechipiri pamashoko aya, sezvaakazadziswa mukuziviswa kukuru kwokuuya kwechipiri kusvikira pana 22 Gumiguru, 1844. Rugwaro rwuri pakutanga kwechitsauko chino runoti, “Mutumwa wechitatu akavatevera,” kureva kuti, akatevera mutumwa wokutanga nowechipiri. Panyaya iyi, zvingafadza kutarira matangiro eshoko rechitatu.

GSAM 249Vachengeti veSabata Vokutanga Pakati pemaAdventist

GSAM 249.2Panguva ye“mhere yepakati pousiku,” muna 1844, Ishe akatanga kutungamirira pfungwa dzavanhu vake pakuchengeta Sabata rezuva rechinomwe. Dzidziso iyi yakatanga pakati pemaAdventist nenzira iyi: Rachel Preston, muBaptist wezuva rechinomwe, akatamira kuWashington, N.H., kwaiva nechechi yemaAdventist. Akagamuchira dzidziso yokuuya, uye chechi iyoyo, yaiva nenhengo dzinenge makumi mana, yakagamuchira Sabata romurairo wechina nokuda kwebasa rake roumishinari.4 Izvi zvakaita kuti nyaya iyi iongororwe. MuMhere yomusi wa5 Gunyana, 1844, tinoverenga kuti, “Vanhu vazhinji vari kufungisisa zvikuru pamusoro pechinofungidzirwa kuti chisungo chokuchengeta zuva rechinomwe.” Mashoko aya aiva muchinyorwa chomupepeti, umo makaitwa kuedza kusina kusimba kutsigira kuchengetwa kwezuva rokutanga revhiki. Nyaya iyi yakaenderera mberi muchinyorwa cha12 Gunyana, umo tinowana mashoko anotevera anokosha, akaita kuti vazhinji vanyatsodzidza nyaya iyi nomwoyo wose:—

GSAM 249Zuva Rechinomwe Ndiro Chete Zuva Rakatarwa Nomurairo

GSAM 249.3“Vhiki rapfuura takasvika pamhedziso iyi: Hapana chikamu chakati chenguva icho vaKristu vanorairwa nomurairo kuti vatsaure senguva tsvene. Kana mhedziso iyi isina kururama, zvino tinofunga kuti zuva rechinomwe ndiro chete zuva rine murairo wokuti richengetwe.”

GSAM 250Chinyorwa chaT. M. Preble

GSAM 250.1Nyaya yeSabata yakaiswa pamberi pemaAdventist ose nechinyorwa chaT. M. Preble pamusoro payo, chaiva nomusi wa13 Kukadzi, 1845, chakabudiswa muTariro yaIsraeri, kuPortland, Maine, musi wa28 Kukadzi, 1845. Pashure pokuratidza zvinorairwa neBhaibheri pamusoro peSabata, uye kuti rakachinjwa richiitwa zuva rokutanga revhiki nokutsauka kukuru pakutenda, anoti: “Naizvozvo tinoona Dhanieri 7:25 achizadziswa, runyanga ruduku ruchichinja ‘nguva nemirairo.’ Saka zvinoita kwandiri kuti vose vanochengeta zuva rokutanga revhiki seSabata vachengeti vezuva rokutanga revhiki rapapa uye vaputsi veSabata raMwari.”5

GSAM 250J. B. Cook Pamusoro peNyaya yeSabata

GSAM 250.2Nguva pfupi pashure peizvi kwakabuda chinyorwa chaJ. B. Cook, umo akaratidza kuti hapana uchapupu hweMagwaro hwokuchengeta zuva rokutanga revhiki seSabata, uye akashandisa mashoko mapfupi aya: “Saizvozvo mhepo yose inobviswa zviri nyore mumaseiri avaya vanofamba nechikepe, zvichida vasingazivi, vari pasi pomureza weSabata wapapa.”

GSAM 250.3Kunyange zvazvo varume ava vaviri vakachengeta Sabata kwenguva pfupi, vakanga vatanga chinhu chaisagona kumiswa zviri nyore. Mashoko aibata pfungwa okuti, “vachengeti vezuva rokutanga revhiki rapapa,” “vaputsi vemirairo yaMwari,” uye “kufamba nechikepe pasi pomureza weSabata wapapa,” aiva pamiromo yamazana avanhu vaida zvikuru kuziva chokwadi chenyaya iyi. Ndizvo zvakabata pfungwa dzaMukuru Joseph Bates, weFairhaven, Mass., uye akagamuchira Sabata muna 1845.

GSAM 250Joseph Bates Anogamuchira Sabata

GSAM 250.4Zvakaitika kwaari zvakanga zvakadai: Paakanzwa nezveboka raiva kuWashington, N.H., raichengeta Sabata, akafunga kushanyira chechi iyoyo kuti aone kuti zvairevei. Akaita saizvozvo, uye paakadzidza nyaya iyi navo akaona kuti vakanga vakarurama, akabva agamuchira chiedza pamusoro peSabata. Paakadzokera kuNew Bedford, Mass., akasangana pane zambuko riri pakati peNew Bedford neFairhaven neimwe hama yaizivikanwa zvikuru, iyo yakamubvunza ichiti, “Kaputeni Bates, mune nhau dzipiko?” Mukuru Bates akapindura achiti, “Nhau ndedzokuti zuva rechinomwe ndiro Sabata raShe Mwari wedu.” “Zvakanaka,” akadaro murume uyu, “ndichaenda kumba ndinoverenga Bhaibheri rangu, ndione nezvazvo.” Akaita saizvozvo, uye pavakasanganazve, hama iyi yakanga yagamuchira chokwadi cheSabata uye ichichichengeta.

GSAM 251Bhuku Rokutanga Pamusoro peSabata

GSAM 251.2Mukuru Bates akabva atanga kuparidza chokwadi ichi achibva kune rimwe dunhu achienda kune rimwe. Pasina nguva akaona kuti bhuku, kana kunyange turakiti, pamusoro peSabata raizomubatsira zvikuru mubasa rake, uye mweya wake wakasundwa noMweya waMwari kuti anyore nokubudisa chimwe chinhu pamusoro penyaya iyi. Asi mubvunzo waiva wokuti izvi zvaizoitwa sei asina mari, sezvo zvose zvaaiva nazvo zvaiva shiringi rimwe reYork (masendi gumi namaviri nehafu). Zvingafadza muverengi kurondedzera zvakaitika kwaari panyaya iyi sezvaakazvitaura kwandiri muna 1855.

GSAM 251Mapaundi Mana Oupfu

GSAM 251.3Akataura kuti paakanga achinyengetera pamberi paMwari, akasarudza kunyora bhuku, akava nechivimbo chokuti nzira yaizovhurwa yokuribudisa. Naizvozvo akagara padhesiki rake, aine Bhaibheri nebhuku rinoratidza panowanika mashoko muBhaibheri, kuti atange basa rake. Awa isati yapera, Mai Bates vakapinda mumba vakati, “Joseph, handina upfu hwakakwana kuti ndipedze kubika,” vachibva vataurawo zvimwe zvinhu zviduku zvavaida. “Muri kushayiwa upfu hwakawanda sei?” akabvunza Kaputeni Bates. “Anenge mapaundi mana,” vakapindura. “Zvakanaka,” akapindura. Pavakanga vabuda mumba, akaenda kuchitoro chaiva pedyo, akatenga mapaundi mana oupfu nezvimwe zvinhu, akauya nazvo kumba, ndokugarazve padhesiki rake rokunyorera. Nenguva isipi Mai Bates vakapinda, vakaona zvinhu zvaiva patafura, vakadanidzira vachiti, “Upfu uhwu hwabvepi?” “Ko,” akadaro kaputeni, “hahuna kukwana here? Mati manga muchida mapaundi mana.” “Hongu,” vakadaro, “asi mahuwana kupi?” “Ndahutenga,” akadaro; “hahusi ihwohwo here hwamanga muchida kuti mupedze kubika?” “Hongu,” vakaenderera mberi Mai Bates, “asi imi Kaputeni Bates, murume akafambisa zvikepe zvichibva kuNew Bedford zvichienda kumativi ose enyika, mabuda mukanotenga mapaundi mana oupfu here?” “Hongu, hahusi ihwohwo here hwamanga muchida kuti mupedze kubika?” “Hongu,” vakadaro Mai Bates, “asi matenga mapaundi mana(!) oupfu here?”

GSAM 252Madhora 11,000 Akashandiswa paChokwadi

GSAM 252.1Mumwe muedzo wakatevera nokukurumidza. Kaputeni Bates paakasiya basa romugungwa, akatengesa mugove wake muchikepe nemadhora $11,000, asi zvino akanga apedza zvose zvaaiva nazvo kufambisira mberi basa rechokwadi. Kusvikira panguva iyi Mai Bates vakanga vasingazivi mamiriro ake chaiwo emari, asi akanzwa kuti zvino aifanira kuvaudza, saka akataura akadzikama achiti, “Mudzimai, mari yandatenga nayo zvinhu izvozvo ndiyo yokupedzisira yandinayo panyika.” Vachichema zvinorwadza, Mai Bates vakabvunza kuti, “Tichaita sei?” Kaputeni akasimuka, achiratidza chiremera chose chomukuru ari kutungamirira chikepe chake, akati, “Ndichanyora bhuku; ndichariparadzira, ndigoisa chokwadi ichi cheSabata pamberi penyika.” “Zvakanaka,” vakadaro Mai Bates, misodzi ichivatadzisa kuona, “tichararama nei?” “Ishe achativhurira nzira,” ndiyo yaiva mhinduro yaKaputeni Bates achinyemwerera. “Hongu,” vakadaro Mai Bates, “Ishe achativhurira nzira! Ndizvo zvamunogara muchitaura,” vakabva vatanga kuchema zvikuru vachibuda mumba.

GSAM 252Rubatsiro Rusingatarisirwi

GSAM 252.2Kaputeni Bates paakanga aenderera nebasa rake kwehafu yeawa, akanzwa mumwoyo make kuti aende kuposvo, nokuti kwaiva netsamba yake ikoko. Akaenda, uye zvechokwadi kwaiva netsamba. Mumazuva iwayo kutumira tsamba kwaibhadharwa masendi mashanu, uye munhu aigona kusarudza kubhadhara isati yatumirwa. Munyori wetsamba iyi akanga asina kubhadhara mari yokuitumira nokuda kwechimwe chikonzero. Pano Kaputeni Bates akanyadziswa zvakare, nokuti aitofanira kuudza mukuru weposvo, VaDrew, vaaizivana navo zvikuru, kuti aisagona kubhadhara mari yetsamba, sezvo akanga asina mari; asi akati, “Mungandibvumira here kuti ndione kwayabva?” “Endai nayo,” akadaro mukuru weposvo, “mozobhadhara pane imwe nguva.” “Kwete,” akadaro kaputeni, “handingabudisi tsamba iyi muposvo kusvikira mari yayo yabhadharwa.” Paakanga akabata tsamba muruoko rwake, akati, “Ndinofunga kuti mutsamba iyi mune mari,” ndokutendeukira kumukuru weposvo akabvunza kuti, “Mungavhurawo here? Kana mune mari, mungabvisamo mari yetsamba; kana musina, handizoiverengi.” Mukuru weposvo akaita sezvaakakumbira, uye tarirai! maiva nebepa remari remadhora gumi. Paakaiverenga, akaona kuti tsamba iyi yaibva kumunhu akati Ishe akanga aisa zvakasimba mupfungwa dzake kuti Mukuru Bates aida mari, zvokuti akakurumidza kumutumira; uye pakukurumidza ikoko zvichida akakanganwa kubhadhara mari yokutumira tsamba.

GSAM 253.1Pashure pokubhadhara mari yetsamba, akaenda kuchitoro chezvokudya, akatenga dhiramu roupfu nemadhora $4, pamwe chete nembatatisi, shuga nezvimwe zvinhu zvaidiwa. Paakapa mirayiridzo yokuendesa zvinhu izvi, akati, “Zvichida mudzimai achati hazvisi zvepamba ipapo, asi musateerera zvaachataura; burutsai zvinhu izvi pavharanda repamberi.”

GSAM 253.2Akabva aenda kuimba yokudhinda akaronga kuti padhindwe makopi ane chiuru eturakiti rine mapeji anenge zana, vachinzwisisana kuti paaizovapa zvaakanga anyora, vadhindi vaifanira kuronga mabhii okudhinda nokukurumidza sezvavaikwanisa, vachimutumira zvakanga zvatanga kudhindwa kuti azviongorore. Aizobhadhara basa racho sezvaaizogamuchira mari, uye mabhuku aisafanira kubviswa paimba yokudhinda kusvikira mari yose yabhadharwa.

GSAM 253.3Kaputeni Bates ainyatsoziva kuti hapana aiva nemari yaaifanira kumubhadhara, asi ainzwa kuti raiva basa rake kunyora bhuku iri, achitenda kuti Ishe aizobata mwoyo yavanhu kuti vatumire mari payaizodiwa. Pashure pokutenga mapepa, zvinyoreso, nezvimwe, achipa nguva yokuti zvinhu zvomumba zvimutungamirire kusvika, akaenda panotangira mugwagwa unoenda kumba kwake. Paakaona kuti zvinhu zvakanga zvasvika, akapinda mumba nesuo rokumashure, ndokugarazve padhesiki rake. Mai Bates vakapinda vachiti nezwi rakasimuka, “Joseph, chingotarisai pavharanda repamberi! Zvinhu zviya zvabvepi? Mumwe mutakuri wezvinhu nengoro auya pano akaramba achida kuzviburutsa. Ndamuudza kuti hazvisi zvepano, asi angoramba achizviburutsa.” “Zvakanaka,” akadaro Kaputeni Bates, “ndinofunga kuti zvose zvakanaka.” “Asi,” vakadaro Mai Bates, “zvabvepi?” “Haa,” akadaro Kaputeni, “Ishe vazvitumira.” “Hongu,” vakadaro Mai Bates, “Ishe vazvitumira; ndizvo zvamunogara muchitaura.” Akabva apa mudzimai wake tsamba, achiti, “Verengai iyi, mugoziva kwazvabva.” Vakaiverenga, ndokubudazve kuti vanochema, asi kuchema uku kwakanga kwakasiyana nekwokutanga; uye pavakadzoka vakamukumbira ruregerero nokuzvininipisa nokuda kwokushayiwa kwavo kutenda.

GSAM 254Mari Inouya Yokudhinda Bhuku

GSAM 254.1Basa rokunyora nokudhinda zvaraienderera mberi, Kaputeni Bates aigamuchira mari nguva nenguva netsamba nedzimwe nzira, dzimwe nguva ichibva kuvanhu vaakanga asina kumbosangana navo. Paaigamuchira mari, aiipa vadhindi, ichiiswa pakubhadhara bhuku. Pakupedzisira zuva rakasvika apo mabhuku ose akanga adhindwa, uye mari yakanga yasara yakabhadharwa ichibva kwavaisatarisira Hama Bates; nokudaro kuparadzirwa kwemabhuku hakuna kumbononoka kunyange nezuva rimwe chete.

GSAM 254Mari Yokupedzisira Inobhadharwa

GSAM 254.2H. S. Gurney, weMemphis, Mich., akandiudza muna Kurume, 1884, kuti mangwanani chaiwo apo bhuku raMukuru Bates rakapedzwa, akagamuchira madhora $100 pachikwereti chaiva norugwaro, chakanga chisisagoni kumanikidzwa kubhadharwa nomutemo nokuda kwokupfuura kwenguva, kubva kumurume akanga ambotaura kuti haazombomubhadhari. Paakagamuchira mari iyi, akaona semufaro kushandisa imwe yayo kubhadhara mari yokupedzisira yeturakiti reSabata raMukuru Bates. “Asi,” vakadaro VaGurney, “kusvikira pazuva rokufa kwavo Hama Bates havana kumboziva kuti ndiani akabhadhara mari yakanga yasara pabhuku.” Zvakaitika izvi kuna Mukuru Bates pakudhinda chokwadi cheSabata zvakaita sokunge zvaiti kuvanhu vedu, kubvira pakutanga chaipo pokudhinda chokwadi pamusoro peSabata, “Endererai mberi nebasa iri, muchitarisira kuti Mwari achakuvhurirai nzira nokuchengeta kwake sezvamunofambira mberi.”

GSAM 255Mukuru Bates Vanokahadzika Pamusoro peZviratidzo

GSAM 255.1Mashoko anotevera, akapfupikiswa kubva muNhoroondo Pfupi dzoUpenyu, acharatidza kuti chipo chechiporofita nokudzorerwa kwokuchengetwa kweSabata zvakabatanidzwa sei:—

GSAM 255.2Pavakanga vachishanya kuNew Bedford, Mass., muna 1846, Muzvare Harmon vakazivana naMukuru Joseph Bates. Akanga akurumidza kugamuchira kutenda kwokuuya, uye aiva mushandi aishingaira mubasa iri. Aiva murume wechiKristu wechokwadi, ane tsika dzakanaka nomwoyo munyoro. Aibata Muzvare Harmon nounyoro sokunge vaiva mwana wake chaiye. Nguva yokutanga yaakavanzwa vachitaura, akaratidza kufarira kukuru, uye pavakanga vapedza, akasimuka akati, “Ndiri Tomasi anokahadzika. Handitendi muzviratidzo. Asi kudai ndaigona kutenda kuti uchapupu hwataurwa nehanzvadzi manheru ano zvechokwadi hwaiva inzwi raMwari kwatiri, ndaizova murume anofara kupfuura vose vapenyu. Mwoyo wangu wabatwa zvikuru. Ndinotenda kuti mutauri uyu ari kutaura nomwoyo wose, asi handigoni kutsanangura kuratidzwa kwavakaitwa zvinhu zvinoshamisa zvavatiudza.”

GSAM 255Muzvare Harmon Vanogamuchira Sabata

GSAM 255.3Mukuru Bates vakanga vachichengeta Sabata, uye vaisimbisa kukosha kwaro. Panguva iyoyo Muzvare Harmon vakanga vasingaoni kukosha kwaro, uye vaifunga kuti Mukuru Bates vairasika nokunyanya kugara pamurairo wechina kupfuura mimwe mipfumbamwe. Asi Ishe vakavapa chiratidzo chenzvimbo tsvene yokudenga. Temberi yaMwari yakazarurwa kudenga, uye vakaratidzwa areka yaMwari yakafukidzwa nechigaro chenyasha. Vatumwa vaviri vakanga vakamira, mumwe kumugumo mumwe nomumwe weareka, mapapiro avo akatambanudzwa pamusoro pechigaro chenyasha, zviso zvavo zvakatarira kwachiri. Mutumwa aifamba navo akavaudza kuti izvi zvaimiririra hondo yose yokudenga yakatarira nokutya kunoremekedza kumurairo waMwari wakanga wanyorwa nomunwe waMwari. Jesu vakasimudza chifukidziro cheareka, uye vakaona mahwendefa amabwe akanga akanyorwa mirairo ine gumi. Vakashamiswa pavakaona murairo wechina uri pakati chaipo pemirairo ine gumi, wakapoteredzwa nechiedza chinyoro. Mutumwa akati, “Ndiwo woga pakati pegumi unozivisa Mwari mupenyu akasika matenga nenyika nezvinhu zvose zviri mazviri. Pakaiswa nheyo dzenyika, ndipo pakaiswawo nheyo yeSabata.” Vakaratidzwa kuti dai Sabata rechokwadi rakanga rachengetwa, pangadai pasina kumbova nomunhu asingatendi kana anoramba kuvapo kwaMwari. Kuchengetwa kweSabata kungadai kwakadzivirira nyika pakunamata zvifananidzo.

GSAM 256.1Murairo wechina wakatsikwa-tsikwa, naizvozvo tinodanwa kuti tigadzire pakaputsika pamurairo, uye tireverere Sabata rakatsikwa. Munhu wechivi, akazvikwidziridza pamusoro paMwari, akafunga kushandura nguva nemirairo, ndiye akaita kuti Sabata ribviswe pazuva rechinomwe richiiswa pazuva rokutanga revhiki. Nokuita izvi akaputsa murairo waMwari.

GSAM 256.2Zuva guru raMwari rava pedyo, shoko rinotumirwa kuti riyambire vanhu kuti vadzokere pakuteerera murairo waMwari wakaputswa naAntikristu. Vanhu vanofanira kuratidzwa pakaputsika pamurairo nokudzidziswa uye nomuenzaniso. Vakaratidzwawo kuti mutumwa wechitatu waZvakazarurwa 14, anoparidza mirairo yaMwari nokutenda kwaJesu, anomiririra vanhu vanogamuchira shoko iri, vanosimudza inzwi rokunyevera nyika kuti ichengete mirairo yaMwari nomurairo wake semboni yeziso, uye kuti vazhinji vaizogamuchira Sabata raIshe nokuda kweyambiro iyi.6

GSAM 256.3Zvakaitika izvi kuna Muzvare Harmon naMukuru Bates zvaienderana nenzira yaIshe yokushanda. Mukuru Bates ndivo vakaita kuti Muzvare Harmon naMukuru White vafunge pamusoro penyaya yeSabata, vachivaratidza muMagwaro zvinodiwa nomurairo waMwari usingashanduki. Kunyange zvazvo Muzvare Harmon vakanga vakomborerwa nokuratidzwa zvinhu zvinoshamisa naIshe kwemwedzi inenge gumi nesere, hapana chavakanga vamboratidzwa pamusoro penyaya iyi. Zvino nguva yaIshe yakanga yasvika, apo vatendi vaisimudzirwa kuti vachengete murairo wake, yokupa vatendi ivavo chiedza nechipo chechiporofita; nokudaro, nenzira yake pachake yokushanda, shoko romutumwa wechitatu, “mirairo yaMwari, nouchapupu hwaJesu Kristu,” zvakabatanidzwa.

GSAM 257Kutanga kweShoko Romutumwa Wechitatu

GSAM 257.1Kubva panguva iyoyo shoko romutumwa wechitatu, rakabatanidzwa nemamwe maviri, rakatanga kuparidzwa. Chokwadi cheSabata, chakabatanidzwa neareka yaMwari uye nechiedza chairamba chichiwedzera pamusoro penzvimbo tsvene, chakasimbisa zvakanga zvamboratidzwa—kuti sangano rokuuya rakapfuura rakanga rakarurama, uye richitevedza urongwa hwaIshe. Zvino vakanga vava kunzwisisa zvizere kupfuura kare zvinorehwa ne“nhanho nhatu dzokukwira kupinda munzira inoenda kuguta raMwari.”

GSAM 257Mukuru Bates Vanogamuchira Zviratidzo seZvinobva kuna Mwari

GSAM 257.2Mumwedzi waMbudzi, 1846, musangano wakaitwa muTopsham, Maine, Mukuru Bates varipowo. Pamusangano iwoyo Mai White (kuroorana kwaMuzvare Harmon naMukuru James White kwambotaurwa) vakava nechiratidzo chakaita kuti Mukuru Bates vagutsikane zvizere kuti zviratidzo izvi zvaibva kuna Mwari. Vaiva murume akanga ashanda mugungwa kwemakore makumi mashanu, akaita mabasa ose kubva pamukomana aishandira mumakamuri engarava kusvika pakuva mukuru nomuridzi wengarava. Kunzwisisa kwavo nyeredzi kwakanga kwakadaro zvokuti, sezvavakandiudza, vaigona kuziva pedyo chaipo nepavakanga vari mugungwa, vachiziva kuti vakanga vari kure zvakadini kuchamhembe kana kumaodzanyemba nokumabvazuva kana kumadokero, nokucherechedza mitumbi yokudenga. Munhu akadaro aingofarira hake kutaura pamusoro penyaya dzenyeredzi.

GSAM 257.3Pakutaura navo, vakandiudza kuti vakazova nechokwadi sei chokuti zviratidzo zvaibva kuna Mwari. Vakati rimwe zuva vakaedza kutaura naMai White pamusoro penyeredzi, asi vakakurumidza kuona kuti hapana chavaiziva pamusoro poruzivo rwenyeredzi; zvirokwazvo, sezvavakavaudza, vaisayeuka kana vakanga vambotarira mubhuku raitaura nezvenyaya iyoyo. Vakanga vasingadi kutaura pamusoro payo, ndokushandura nhaurirano vachitaura pamusoro penyika itsva, nezvavakanga varatidzwa muchiratidzo pamusoro payo.

GSAM 258“Matenga Anozaruka”

GSAM 258.1Mugore rakanga rapfuura, musi wa19 Kubvumbi, 1845, Nhau dzeLondon Dzine Mifananidzo dzakanga dzabudisa mashoko aifadza zvikuru vaongorori venyeredzi aibva kuna Ishe Rosse, pamusoro pezvinhu zvinoshamisa zvavakanga vawana neteresikopu yavo huru kwazvo, zvikurukuru kuona chinonzi nevaongorori venyeredzi “mukaha uri kudenga.” Mamwe manheru, pamusangano wambotaurwa, mumba maVaCurtiss uye Mukuru Bates varipo, avo vakanga vachiri kusava nechokwadi pamusoro pokuratidzwa kwezvinhu izvi, Mai White, vari muchiratidzo, vakatanga kutaura pamusoro penyeredzi. Vakatsanangura zvakanaka kwazvo mitsetse yakaita ruvara rweruva rerosi yavaiona ichiyambuka pamusoro perimwe puraneti, vakawedzera vachiti, “Ndinoona mwedzi mina.” Mukuru Bates vakati, “Aa, vari kuona Jupiter!” Zvino, vaita mafambiro aiita sokunge vari kufamba munzvimbo iri pakati penyeredzi, vakatanga kutsanangura mitsetse nezvindori norunako rwazvo rwairamba ruchichinja, vakati, “Ndinoona mwedzi minomwe.”7 Mukuru Bates vakadaidzira vachiti, “Vari kutsanangura Saturn.” Zvadaro vakati, “Ndinoona mwedzi mitanhatu,” uye pakarepo vakatanga kutsanangura “matenga anozaruka,” nokubwinya kwawo, vachiti aiva mukova unoenda kune imwe nzvimbo ine chiedza chikuru kupfuura iyi. Mukuru Bates vakati kutsanangura kwavo kwakapfuura nokure nhoroondo ipi neipi yematenga anozaruka yavakanga vamboverenga kubva kumunyori upi noupi.

GSAM 258.2Mai White pavakanga vachitaura uye vachiri muchiratidzo, Mukuru Bates vakasimuka vakamira, ndokudaidzira vachiti, “Haiwa, ndinoshuva kwazvo kuti dai Ishe John Rosse vari pano manheru ano!” Mukuru White vakabvunza kuti, “Ishe John Rosse ndivanaani?” Mukuru Bates vakati, “Aa, ndiye muongorori mukuru wenyeredzi wokuEngland. Ndinoshuva kuti dai ari pano kuti anzwe mukadzi iyeye achitaura nezvenyeredzi, uye anzwe kutsanangurwa ikoko kwe‘matenga anozaruka.’ Kunopfuura chinhu chipi nechipi chandati ndamboverenga panyaya iyi.” Kubva manheru iwayo Mukuru Bates vakagutsikana zvizere kuti zviratidzo zvaMai White zvaipfuura ruzivo rwavo uye vaisagona kuzvidzora. Izvi, pamwe chete nomhando yokutsiurwa nokurayirwa kwaipiwa, zvakavapwisa kuti zvaibva kuna Mwari.

GSAM 259.1Chinhu ichi chokudenga chakatsanangurwa saizvozvo naMai White muchiratidzo ichocho, inyaya isingawanzotaurwi nevanyori vanonyora nezvenyeredzi. Huygens, akatanga kuchiwana, anochitsanangura sezvinotevera:—

GSAM 259Chiedza Chinobwinya muMunondo waOrion

GSAM 259.2“Vaongorori venyeredzi vanoisa nyeredzi nhatu dziri pedyo nepedyo mumunondo waOrion; pandakatarira iri pakati neteresikopu, mugore ra1656, panzvimbo peimwe iyoyo pakaonekwa dzimwe nyeredzi gumi nembiri; pakati padzo, nhatu dzaipotsa dzabatana, nedzimwe ina dzakaonekwawo, dzichibwaira sokunge dziri seri kwegore, zvokuti nzvimbo yakadzipoteredza yairatidzika kuva nechiedza chikuru kupfuura mamwe matenga ose. Mamwe matenga acho airatidzika kuva matema chose nemhaka yokuti denga rakanga rakachena, asi nzvimbo iyi yaionekwa sokunge nomuchidzitiro chakazaruka, umo munhu ainyatsoona pasina chinomudzivisa imwe nzvimbo yakanga ine chiedza chikuru kupfuura iyi.”

GSAM 259.3William Herschel anotaura nezvomukaha uyu uri kudenga achiti:—

GSAM 259.4“Kana mutsetse unoyambuka pakati pawo kubva kumucheto kusvika kumucheto, uri kure kudai, uchiita kona ye10 ° patinoutarira, sezvaunopotsa waita, kukura kwawo kunofanira kunge kusingambofungidziriki. Zvakaenzaniswa zvikawanikwa kuti unofanira kunge wakakura kupfuura zuva kakapetwa matiririyoni maviri.”

GSAM 259Une Chiedza Kupfuura Zuva

GSAM 259.5Thomas Dick, muzivi wouchenjeri, anotaura nezvegore iri renyeredzi rinopenya achiti:—

GSAM 259.6“Dai taiswa pedyo naro, tiri kure nehafu yomufambo uri pakati pedu nenyeredzi iri pedyo kupfuura dzimwe, kunyange mufambo iwoyo wakakura zvakadaro, kubva panzvimbo yakadaro raizopenya zvichiswedera pakupenya kwezuva; uye kuzvisikwa zviri pedyo zvikuru naro, raizozadza chikamu chikuru chedenga, richiratidzika nokubwinya kusingatauriki. Asi chinangwa chokupedzisira chechinhu chakadaro, mumativi acho ose noukama hwacho nezvimwe zvinhu, zvichida chingazongozivikanwa mumazera anouya oupenyu husingaperi; uye, sezvimwe zvinhu zvakawanda zviri munzvimbo dziri kure dzezvakasikwa, chinomutsa mupfungwa chishuvo chikuru chokuona zvinhu zvinobwinya uye zvakavanzika zvedenga nenyika zvichizarurwa zvishoma zvakare.”8

GSAM 260.1Mukuru Bates, vachipedzisa chinyorwa pamusoro penyaya iyi, vakati:—

GSAM 260.2“Naizvozvo tinobva pauchapupu hwose hwapiwa (uye taigona kupa humwe huzhinji, dai zvaidiwa), tichiona kuti pano pane chinhu chinoshamisa zvikuru uye chisingatsananguriki chiri mumatenga; mukaha uri kudenga une mufambo unoupoteredza unopfuura mamaira mabhiriyoni gumi nerimwe nemazana matatu negumi namana [11,000,000,314]. Huygens ane mukurumbira anoti, ‘Handina kumbobvira ndaona zvakadai pakati pedzimwe nyeredzi dzisingachinji nzvimbo—kunyatsoona pasina chinodzivisa imwe nzvimbo ine chiedza chikuru kupfuura iyi.’”

GSAM 260Humwe Uchapupu pamusoro peChiratidzo cheMapuraneti

GSAM 260.3Tinotora zvakare mashoko aMai Truesdail, avo vakanga varipo pakapiwa chiratidzo chataurwa. Vanoti:—

GSAM 260.4“Hanzvadzi White vakanga vasina simba zvikuru mumuviri, uye pavakanga vachinyengetererwa, Mweya waMwari wakauya pamusoro pedu. Takakurumidza kuona kuti vakanga vasingachazivi zvinhu zvepanyika. Uku ndiko kwaiva kutanga kwavo kuona nyika yemapuraneti. Pashure pokuverenga zvinonzwika mwedzi yaJupiter, uye nguva pfupi pashure pacho iya yaSaturn, vakatsanangura zvakanaka zvindori zvaSaturn. Ipapo vakati, ‘Vanogaramo vanhu varefu, vanokudzwa pakuonekwa, vakasiyana zvikuru navanhu vepanyika. Chivi hachina kumbopinda muno.’ Chiso chainyemwerera chaHama Bates chairatidza pachena kuti kusava nechokwadi kwavaimbova nako pamusoro pekwakabva zviratidzo zvavo kwaikurumidza kupera. Tose taiziva kuti Kaputeni Bates vaifarira zvikuru ruzivo rwenyeredzi, nokuti vaiwanzotiratidza paiva nemitumbi yakawanda yokudenga vachitidzidzisa. Apo Hanzvadzi White vakapindura mibvunzo yavo pashure pechiratidzo, vachiti vakanga vasina kumbodzidza kana kugamuchira ruzivo rwenyaya iyi neimwe nzira, vakazadzwa nomufaro nokufarisisa. Vakarumbidza Mwari, vakataura kutenda kwavo kuti chiratidzo ichi pamusoro pemapuraneti chakapiwa kuti varege kuzombova nokusava nechokwadi zvakare.”9

GSAM 261Bhiza Rine Hasha Rinongoerekana Rava Nyoro

GSAM 261.1Nguva pfupi pashure pomusangano uyu muTopsham, chimwe chiitiko chinoshamisa chakaitika chine chokuita nezviratidzo, chandicharondedzera sezvandakaudzwa naMukuru Bates:—

GSAM 261.2Mukuru White vakanga vapiwa kushandisa bhiza duku rakanga risati ranyatsopingudzwa nengoro yokuendesa zvinhu kumusika yaiva nezvigaro zviviri. Yakanga yakagadzirwa isina chidzitiro chokudzivirira chiri mberi, asi iine chitsiko chakayambuka mberi kwengoro, nechitsiko chesimbi chaibva pamatanda maviri aienda kumativi ebhiza. Paifanira kungwarirwa zvikuru pakutyaira bhiza duku iri, nokuti kana tambo dzokuritungamirira kana chimwe chinhu chaibata mativi aro, raibva rarova zvine hasha nemakumbo aro eshure. Raifanirawo kugara rakabatwa netambo dzakadhonzwa zvakasimba kuti risamhanya. Bhiza duku iri raiva romunhu ane musha wavaida kuenda kwauri, uye sezvo Mukuru White vakanga vajaira kutungamirira mabhiza maduku asina kupingudzwa, vaifunga kuti vaisazova nedambudziko guru neiri. Zvisinei, dai vakanga vaziva kuti pakutsamwa kwaro kukuru rakanga rambouraya varume vaviri, mumwe richimumanikidzira pamatombo aiva parutivi penzira, zvichida vangadai vasina kuzvivimba zvakadaro.

GSAM 261.3Panguva iyi mungoro maiva navanhu vana, Mukuru White nomudzimai wavo pachigaro chapamberi, uye Mukuru Bates naIsrael Damon pachigaro cheshure. Mukuru White pavakanga vachingwarira zvikuru kuti bhiza rirambe richiteerera, Mai White vakanga vachitaura pamusoro pechokwadi, ipapo simba raMwari rakaburukira paboka iri, uye vakapinda muchiratidzo vakagara mungoro. Panguva chaiyo yavakadaidzira vachiti “Kubwinya!” vachipinda muchiratidzo, bhiza duku rakangoerekana ramira risina kana kufamba, rikadzikisa musoro waro. Panguva imwe cheteyo Mai White vakasimuka vachiri saizvozvo, maziso avo akatarira kumusoro, ndokutsika vachiyambuka mberi kwengoro, vachidzika pamatanda aiva kumativi ebhiza, maoko avo ari pamagaro ebhiza duku. Mukuru Bates vakadaidzira kuna Mukuru White vachiti, “Bhiza duku richauraya mukadzi iyeye nokumurova nemakumbo.” Mukuru White vakapindura vachiti, “Ishe ndivo vava kutarisira bhiza iri zvino; handidi kupindira.” Bhiza duku rakamira rakapfava sebhiza rakwegura. Parutivi penzira paiva nomutumburu wakakwirira anenge mafiti matanhatu, uye pedyo noruzhowa paiva nenzvimbo ine uswa. Mai White, maziso avo achiri kumusoro, vasina kana kutarira pasi kamwe chete, vakakwira mutumburu vachienda panzvimbo yaiva nouswa, ndokufamba vachidzoka nokudzokazve kwemaminitsi mashomanana, vachitaura nokutsanangura kunaka kwenyika itsva. Zvino, musoro wavo uchakamira saizvozvo, vakadzika pamutumburu, vakasvika pangoro, vakakwira pazvitsiko, ruoko rwavo ruri pagaro rebhiza duku, vakabva vakwira pamatanda, ndokupindazve mungoro. Panguva chaiyo yavakagara pachigaro vakabuda muchiratidzo, uye pakarepo bhiza, risina kana chiratidzo charapiwa nomutyairi, rakatanga kufamba, rikaenderera mberi nenzira yaro.

GSAM 262.2Mai White pavakanga vari kunze kwengoro, Mukuru White vakafunga kuti vaizoedza bhiza, vaone kana rakanga rava nyoro zvechokwadi. Pakutanga vakangoribata netyava; pane dzimwe nguva bhiza ringadai rakabva rarova nemakumbo, asi zvino harina kana kufamba. Vakabva varirova zvine simba, ndokurova nesimba rakawanda, nokutowedzera simba zvakare. Bhiza duku harina kana kuteerera kurohwa uku, asi rakaita serisina ngozi seshumba dzakavharwa miromo nadzo navatumwa usiku hwakapedzwa naDhanieri mugomba radzo. Mukuru Bates vakati, “Yaiva nzvimbo yaityisa nokuremekedzeka, uye zvaiva pachena kuti Simba rimwe chete rakaita kuti pave nezviratidzo, ndiro rakanga rakurira hutsinye hwebhiza duku panguva iyoyo.”

GSAM 262.3Kana chiratidzo ichi chaingova mugumisiro wohumwe urwere hwomuviri wavo, mubvunzo unongomuka ndewokuti, Bhiza racho rakanga richirwarawo saizvozvo here?

GSAM 262Uchapupu hwaIsrael Damon

GSAM 262.4Ndichapa pano mashoko anotevera, kuti asimbise nhoroondo yandakaudzwa naMukuru Bates:—

GSAM 262.5“Anenge makore makumi maviri apfuura, ndichangotanga kuchengeta Sabata, Israel Damon vakandiudza zvakaitika apo Hanzvadzi White vakava nechiratidzo ivo, Mukuru Bates, naMukuru White nomudzimai wavo vachifamba mungoro isingaremi yaidhonzwa nebhiza duku risingateereri. Nhasi ndaverenga tsananguro yechiitiko ichi iri pamusoro apa, yakanyorwa naMukuru Loughborough, uye inowirirana chaizvo nezvandakaudzwa naMukuru Damon.” Yakasainwa ichinzi, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., 9 Kukadzi, 1891.”

GSAM 263Uchapupu hwaMukuru Bates pamusoro peZviratidzo

GSAM 263.1Mukuru Bates vanorondedzera zvakaitika kwavari vachiti:—

GSAM 263.2“Kunyange zvazvo ndaisaona chinhu mazviri chaipesana neshoko, zvakadaro ndainzwa kutya nokunetseka zvikuru, uye kwenguva refu ndakanga ndisingadi kutenda kuti zvaiva chimwe chinhu chaipfuura zvakanga zvichikonzerwa nokuva nomuviri usina simba kwenguva refu.

GSAM 263.3“Naizvozvo ndakatsvaka mikana, vamwe varipo, yokuvabvunza nokuvabvunzisisa, apo pfungwa dzavo dzairatidzika kunge dzakagadzikana (kunze kwemusangano), pamwe chete neshamwari dzavaifamba nadzo, zvikurukuru mukoma wavo, kuti kana zvichibvira ndiwane chokwadi. Pakushanya kwavakaita kakawanda kuNew Bedford nokuFairhaven kubvira ipapo, ndakavaona vari muchiratidzo kakawanda pamisangano yedu, uyewo muTopsham, Maine; uye vaya vaivapo pane zvimwe zvezviitiko izvozvo zvinobaya mwoyo vanonyatsoziva kufarira nokushingaira kwandaiita pakuteerera shoko rimwe nerimwe, nokucherechedza kufamba kwose, kuti ndione kana paiva nounyengeri kana simba rokukotsirisa nokutonga pfungwa dzomunhu. Uye ndinotenda Mwari nokuda kwomukana wandakava nawo pamwe chete navamwe wokupupurira zvinhu izvi. Zvino ndinogona kutaura pachangu nechivimbo. Ndinotenda kuti basa iri nderaMwari, uye rakapiwa kuti rinyaradze nokusimbisa vanhu vake ‘vakapararira,’ ‘vakabvarurwa,’ uye ‘vakasvuurwa,’ kubvira pakupera kwebasa redu ... muna Gumiguru, 1844. Kuvhiringidzika kwokuti ‘Tarirai, ari pano!’ nokuti ‘Tarirai, ari apo!’ kubvira panguva iyoyo kwavhiringidza zvikuru vanhu vaMwari vakatendeseka, vane mwoyo unoda, uye kwaita kuti zvinhu zviomere kwazvo vaya vaisagona kutsanangura magwaro mazhinji anopesana akanga aunzwa pamberi pavo. Ndinobvuma kuti ndakagamuchira chiedza nedzidziso pamusoro pendima zhinji dzandakanga ndisingakwanisi kunyatsonzwisisa kare. Ndinotenda kuti ivo mwana waMwari anozvipira, akatendeseka, uye ane mwoyo unoda.”10

GSAM 263.4“Munyori uyu ha‘wani pfungwa’ dzezviratidzo zvake ‘mudzidziso dzaakambonzwa kana pakudzidza.’ Paakagamuchira chiratidzo chake chokutanga, muna Zvita, 1844, iye neboka rose raiva muPortland, Maine (maigara vabereki vake panguva iyoyo), vakanga vasiya ‘kuchema kwepakati pousiku’ vachiti kwakanga kwapfuura. Ndipo Ishe pavakamuratidza muchiratidzo kukanganisa kwaakanga awira iye neboka raiva muPortland. Akazoudza boka iri chiratidzo chake, uye vakabvuma kuti zvakanga zvaitika kwavari mumwedzi wechinomwe raiva basa raMwari.”11

GSAM 264Maonerwo Aiitwa Mashoko Matatu muna 1847

GSAM 264.1Mashoko anotevera akanyorwa naMukuru James White muna Kubvumbi, 1847, acharatidza maonerwo aiitwa mashoko matatu panguva iyoyo:—

GSAM 264.2“Mapoka ose evatendi vokuuya kwechipiri anobvumirana kuti mutumwa anoratidzwa mundima yechitanhatu neyechinomwe dzechitsauko ichi (Zvakazarurwa 14), anomiririra shoko rokuuya rinopiwa kuchechi nokunyika.... Basa romutumwa wechipiri raiva rokuratidza hondo yevatendi vokuuya kuti Bhabhironi rakanga rawa. Uye sezvo chikamu chikuru chavo chisina kuziva chokwadi ichi kusvikira simba re‘kuchema kwepakati pousiku’ ravamutsa panguva chaiyo yokuti vatize machechi zuva regumi risati rasvika, zvinoreva kuti kubvira mumwedzi wechinomwe, 1844, shoko romutumwa wechitatu raiva, uye richiri, yambiro kuvatsvene kuti ‘vabatisise,’ varege kudzokera shure uye varege ku‘gamuchira’ micherechedzo yakanga yaraswa neboka remhandara pakudanidzira kwomutumwa wechipiri.

GSAM 264.3“Uye shoko rechokwadi kuvanhu vaMwari, kubvira mumwedzi wechinomwe, 1844, harina kungova yambiro yakadaro here?—Chokwadi rakadaro.... Ndima yegumi nembiri inoti, ‘Pano ndipo pane kutsungirira kwavatsvene: pano ndipo pane vanochengeta mirairo yaMwari nokutenda kwaJesu.’ Makavaona kupi, Johani?—Hekani, ‘pano,’ panguva yeshoko romutumwa wechitatu. Sezvo nguva yokumirira nokutsungirira yave iripo kubvira mumwedzi wechinomwe, 1844, uye sezvo boka rinochengeta Sabata, nezvimwewo, rakaonekwa kubvira panguva iyoyo, zviri pachena kuti tinorarama munguva yeshoko romutumwa wechitatu.”12

Notes

  1. Zvakazarurwa 14:9-12. ↩
  2. Chokwadi Pamusoro peChitendero cheRoma, peji 112. ↩
  3. Vatumwa Vatatu vaZvakazarurwa 14:6-12, mapeji 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston akafira kuVernon, Vt., musi wa1 Kukadzi, 1868, ava namakore 59. ↩
  5. Nhoroondo yeSabata yaAndrews, peji 506, chinyorwa cha1887. ↩
  6. Nhoroondo Pfupi dzoUpenyu hwaEllen G. White, mapeji 95, 96. ↩
  7. MuKusimuka noKufambira Mberi, zvinonzi vakaona mwedzi misere paSaturn. Shanduko iyi yakaitwa pashure pokunge mapepa okururamisa okudhinda abva mumaoko angu. Kubvira ipapo mimwe mwedzi yakawanikwa paJupiter nepaSaturn. ↩
  8. Matenga eNyeredzi, raDick, peji 96. ↩
  9. Tsamba yaMai Truesdail yomusi wa27 Ndira, 1891. ↩
  10. Shoko kuBoka Duku, peji 21. ↩
  11. Mubhuku rimwe chetero, 22. ↩
  12. Mubhuku rimwe chetero, 10, 11, Brunswick, Maine, Chivabvu 1847. ↩

Note

Back