Chitsauko 5 — Shoko Rokuuya Kwechipiri
GSAM 93.1“Zvino dzidzai mufananidzo womuonde: Kana davi rawo richiri nyoro, richibudisa mashizha, munoziva kuti zhizha rava pedyo; saizvozvo nemiwo, kana muchiona zvinhu izvi zvose, zivai kuti kwava pedyo [pamucheto wepeji, iye ava pedyo], pamikova chaipo. Zvirokwazvo ndinoti kwamuri, Rudzi urwu harungatongopfuuri kusvikira zvinhu izvi zvose zvazadziswa. Denga nenyika zvichapfuura, asi mashoko angu haangatongopfuuri.”1
GSAM 93.2Murugwaro urwu tinoratidzwa nguva yatinogona kuziva kuti kuuya kwaKristu kwava “pamikova,” tine chokwadi chakafanana nechatinacho chokuti zhizha rava pedyo kana tichiona mashizha okutanga manyoro achibuda. Zvinogonawo kuzivikanwa kuti tasvika kurudzi rusingazopfuuri panyika kusvikira Kristu pachake auya. Kana nguva yokudzidza mufananidzo yasvika, ichokwadi kwazvo kuti ndiyo nguva yaShe yokumutsa vadzidzisi kuti vadzidzise mufananidzo iwoyo. Mubvunzo wakabvunzwa nomuapostora pane imwe nguva unoshanda pano saizvozvowo: “Vanganzwa seiko kana pasina muparidzi? Uye vangaparidza seiko kana vasina kutumwa?”2
GSAM 93Nguva Yezviratidzo
GSAM 93.3Muchitsauko chakapfuura takaona kuti zivo pamusoro pokuguma kwenguva yamazuva 2300 yakawanikwa sei, uye kuti nguva iyoyo yaisvika pa“nguva yokutonga kwake.” Mumufananidzo watinounzwa pano, tinosvika panguva yaShe yokuti mufananidzo uyu neshoko ro“kutonga” zviziviswe kunyika. Pashure pokutaura nezvo“kutambudzika” kukuru kwaizouya pamusoro pavanhu vake uye kwaizo“pfupiswa,” Muponesi akati, “Pakarepo shure kwokutambudzika kwamazuva iwayo, zuva richasvibiswa, nomwedzi hauchazopi chiedza chawo, uye nyeredzi dzichawa kudenga, namasimba okudenga achazununguswa; zvino chiratidzo choMwanakomana womunhu chichaonekwa kudenga.”3
GSAM 94.1Cherechedzai kuti nezvechiratidzo chokupedzisira chataurwa, hazvinzi chiratidzo chokuuya kwake, asi chiratidzo chokuti Mwanakomana womunhu avapo, ari kuonekwa achiuya. Zviitiko zvinopiwa murugwaro urwu sezviratidzo zvatingavakira kutenda kwedu pakuswedera kwokuuya kwake, ndizvo zviratidzo zviri muzuva, mumwedzi nomunyeredzi. Zvimwe zviitiko zvinotevera zvinoitika pamwe chete nokuuya kwake chaiko mumakore okudenga. Naizvozvo, pakarepo pashure pechiratidzo chechitatu pazviratidzo izvi—chiya chomunyeredzi—panosvika nguva yaShe yokumutsa vadzidzisi vake kuti vadzidzise kuti kuuya kwaKristu kwava pamikova.
GSAM 94.2Zvino pamusoro penguva yokuoneka kwezviratidzo izvi: Zuva raizofanira kusvibiswa pakarepo pashure pokutambudzika.4 Sezvakanyorwa naMako, zvaizova “mumazuva iwayo, shure kwokutambudzika ikoko.”5 Muponesi wedu akanga ati mazuva acho aizopfupiswa. Nomurayiro waMaria Theresa, uye neMitemo Yokushivirirana kubva muna 1773 kusvika muna 1776, hasha dzokutambudza chechi dzakapfupiswa. Kunyange zvazvo simba raitambudza rakaramba richitonga masimba ehurumende kusvika muna 1798, kutambudza kwaro kwakaguma munenge muna 1773. Tichienzanisa mashoko oMuponesi, tinowana kuti chokutanga chezviratidzo izvi chaizova pakati pa1773 na1798.
GSAM 94Zuva Nousiku Zverima
GSAM 94.3Pana 19 Chivabvu, 1780, zuva rakasvibiswa nenzira isiri yenguva dzose yezvisikwa. Hakuna kuva kuora kwezuva, nokuti mwedzi wakanga wazara zuva rakanga ratangira iroro. Kunyange zvakadaro, rima rakafukidza rutivi rwose rwokuchamhembe kwakadziva kumabvazuva rweNyika Dzakabatana dzeAmerica kubva nenguva yegumi neimwe mangwanani kusvika nenguva yegumi neimwe usiku. Panguva iyoyo zuva harina kungosvibiswa chete, asi nomwedzi wakarambawo kudzorera chiedza chezuva. Raiva rima rakadzivisa zuva kupenya pachiso chomwedzi. Uye sezvakataurwa naNoah Webster makore mazhinji pashure pacho, “Hapana kumbopiwa chikonzero chinogutsa cherima iri.”
GSAM 95.1Nezvezuva iri rerima, Herschel, mudzidzi wezvenyeredzi, akati: “Zuva Rerima muAmerica Yokuchamhembe raiva chimwe chezvinhu zvinoshamisa zvezvisikwa izvo zvicharamba zvichiverengwa zvichifadza vanhu, asi izvo uzivi hunoshaya nzira yokutsanangura.”
GSAM 95.2Vaya vairondedzera rima rousiku hwa19 Chivabvu, 1780, vakati, kunyange zvazvo mwedzi wakanga wakazara, “dai chinhu chose chinopenya munyika yose nokudenga chakanga chabviswa pakuvapo, rima ringadai risina kuva guru kupfuura iroro.”
GSAM 95Kuwa Kwenyeredzi
GSAM 95.3Chiratidzo chechitatu pazviratidzo izvi, kuwa kwenyeredzi, chakazadziswa pana 13 Mbudzi, 1833. Usiku ihwohwo, kana kuti kubva pamaawa mashanu zuva risati raedza, kwakava nokunaya kwenyeredzi dzinopfurika, kwakafananidzwa navamwe nehova dzomoto dzaiburuka kudenga; vamwe vachikufananidza nepfarivari dzomoto dzaibhururuka dzichibva pachinhu chikuru chinoputitsa marambi omoto. Chiitiko ichi chakafukidza America Yokuchamhembe yose, kubva muGungwa reMexico kumaodzanyemba kusvika muGungwa reHudson kuchamhembe, uye kubva kuZvitsuwa zveSandwich kumadokero kusvika panzvimbo yaiva mamaira mazana mashomanana kubva kuLiverpool kumabvazuva. Kwose kwachaionekwa kwaiva kunaya kumwe chete kwenyeredzi kusingamiri, dzichiwa dzakawanda semazaya echando mudutu rechando.
GSAM 95.4Pamusoro pokunaya kwenyeredzi uku muna 1833, tinotorazve mashoko muMucherechedzi weConnecticut wa25 Mbudzi, 1833:—
GSAM 95.5“Mupepeti weMukuru Wokumaruwa anokoshesa kwazvo nyaya ye‘nyeredzi dzinowa.’ Anoti, ‘Tinoti mvura yomoto yatakaona mangwanani oChitatu chapfuura mufananidzo unotyisa, chiziviso chechokwadi chinotangira, chiratidzo chengoni, chezuva guru iro rinotyisa richaonekwa navagari venyika pachazarurwa chisimbiso chechitanhatu. Nguva iyoyo yava pedyo chaipo, inorondedzerwa kwete muTestamende Itsva chete, asi nomuTestamende Yekarewo; uye zvakanga zvisingabviri kuona mufananidzo wakanyatsofanana nomuonde unozunza michero yawo kana uchipeperetswa nemhepo ine simba kupfuura watakaona.’”
GSAM 96Zvakafanotaurwa naThomas Burnett
GSAM 96.1Vanhu vakanga vadzidziswa navaya venguva dzakapfuura kutarisira kuzadziswa kwechiratidzo ichi sezvachakanyorwa. Thomas Burnett, mubhuku rake rinonzi Dzidziso yeNyika, rakadhindwa muLondon mugore raShe 1697, akati nezvaMateo 24:29:—
GSAM 96.2“Hapana mubvunzo kuti kuchava nezvinhu zvamarudzi ose zvinopfuta zvichipfuura kudenga panguva iyoyo; uye pakati pazvo kuchava nezvinonzi nyeredzi dzinowa, izvo, kunyange zvisinganyanyi kukosha kana zviri zvoga, dai zvaiwanda zvikuru, zvichiwa, sezvinotaura muporofita, semashizha pamuzambiringa kana maonde pamuonde, zvaizova chinhu chinoshamisa kuona.... Hatifaniri kuona zvinhu izvi semashoko okunyanyisa kana enhetembo, asi souporofita huri pachena, nezvinhu zvichaitika chaizvoizvo sezvakataurwa.”
GSAM 96Uchapupu hwaPurofesa Olmstead
GSAM 96.3Purofesa Olmstead, wepaKoreji yeYale, Mass., uyo akadanwa kuti “nyanzvi yezvemamiriro okunze huru kupfuura dzose muAmerica,” akati pamusoro penyeredzi dzakawa pana 13 Mbudzi, 1833:—
GSAM 96.4“Kunaya kwenyeredzi kwa1833 kwakanga kwakapararira zvokufukidza chikamu chikuru chepasi, kubva pakati peAtlantic kumabvazuva kusvika kuPacific kumadokero; uye kubva kumhenderekedzo yokuchamhembe yeAmerica Yokumaodzanyemba kusvika kunzvimbo dzisinganyatsozivikanwi dziri munyika dzaidzorwa neBritain kuchamhembe. Kuoneka kwenyeredzi dzaipfurika hakuna kungoonekwa chete, asi kwose kwose kwairatidzika nenzira imwe chete.”
GSAM 96.5Nezvechiitiko ichi, chakatanga nenguva dzinenge 11 usiku, pana 12 Mbudzi, chikaramba chiripo kusvika nenguva dzinenge 4 mangwanani omusi wa13, purofesa anoti:—
GSAM 96.6“Vaya vakaita rombo rakanaka rokuona nyeredzi dzaipfurika mangwanani a13 Mbudzi, 1833, pamwe vakaona kuoneka kukuru kwazvo kwemarambi omoto okudenga kwakamboonekwa kubva pakusikwa kwenyika, kana kuti kubvira panguva dzakanyorwa mumapeji enhoroondo.”
GSAM 97Kunaya Kwenyeredzi Kwakaonekwawo muEurope
GSAM 97.1Mubhuku rakabudiswa naLeonard Heinrich Kelber, muStuttgart, Germany, mugore ra1835, tinodzidza kuti chiratidzo ichi chakadzokororwa kurutivi irworwo rweAtlantic, mumwedzi iwoyo, asi kwapera mazuva mashomanana. Anoti:—
GSAM 97.2“Pana 25 Mbudzi, 1833, kwakava nokuoneka kwakanaka kwenyeredzi dzinowa mukondinendi yeEurope,” uye “muMinsterburg, Silesia, nyeredzi dzakawa semvura yomoto. Pamwe chete nadzo pakawa mabhora omoto, zvichiita kuti usiku huve nechiedza chakanyanya zvokuti vanhu vakafunga kuti dzimba dzaiva pedyo navo dzinofanira kunge dzaibvira moto.
GSAM 97.3“Panguva imwe cheteyo muPrin, Austria, kwakava nokuwa kwenyeredzi kwakafukidza nzvimbo yaipfuura mamaira amakwere mazana mashanu. Vamwe vakakurondedzera sehova dzomoto dzaiburuka kudenga. Vamwe vakakudana kuti mvura yomoto. Mabhiza akatyiswa nazvo, akawira pasi. Vanhu vazhinji vakarwara nokutya.”
GSAM 97Kushandiswa KwoMufananidzo
GSAM 97.4Tichitevera urongwa uhwu hwouporofita kusvika pashure pokuzadziswa kwechiratidzo chechitatu—kuwa kwenyeredzi—Muponesi wedu anoti, “Zvino dzidzai mufananidzo womuonde.” Mashoko aya haashandi kurudzi rwakanga ruripo panguva iyo Ishe wedu akapa hurukuro iyi, asi kurudzi rwaizoona zvinhu izvi zvazadziswa—kwete zvichiri kuzadziswa, asi zvazadziswa. Zvinhu zvaifanira kuzadziswa sezviratidzo zvokuti Kristu ava pamukova hazvisanganisi kuzununguswa kwamatenga paachaonekwa achiuya chaizvoizvo. Zviratidzo izvi zvokuswedera kwokuuya kwake zvinosanganisira chiratidzo chechitatu ichi, chiya chomunyeredzi. Nguva yakatarwa naShe yokuti vanhu vadzidze mufananidzo womuonde inotangira pashure pa1833. Iyi ndiyo nguva yaShe yokuti nyika imutswe kuti ione chokwadi chikuru chokuti kuuya kwake kwava pamikova, uye kuti achauya rudzi runonzwa mufananidzo iwoyo rusati rwapfuura. Naizvozvo tinoona kuti muuporofita uhwu munoratidzwa sei nguva iyo kuzivisa kukuru kwokuuya kwaifanira kupiwa kunyika.
GSAM 98Kuzivisa Kunyika Yose
GSAM 98.1Mukuzadziswa kwezvakafanotaurwa izvi, tinoona kuti ipapo chaipo muna 1833, Ishe akanga achimutsa nhume dzake kana vashumiri munzvimbo dzakasiyana dzenyika, avo kubva muna 1833 kusvika muna 1844 vakadanidzira kuti kuuya kwaKristu kwava pedyo, “pamikova chaipo;” uye vakadzidzisa mufananidzo womuonde, vachinongedzera kuzviratidzo izvi zvokuuya kwake, sezvaakanga avarayira kuita. Shoko iri, ringava nomudzidzisi aiparidza pachake kana kuti kuburikidza nemapeji akadhindwa, rakasvika pamusha wose wamamishinari munyika, napachiteshi chose chengarava panyika.
GSAM 98.2Kuwanda kwakaita nzvimbo dzakasvikwa neshoko kwakaratidzwa pachena nomupepeti weInzwi reChokwadi, reRochester, N.Y., muchinyorwa chaNdira, 1845:—
GSAM 98.3“Evhangeri isingaperi, sezvainorondedzerwa muna Zvakazarurwa 14:6, 7, yakaparidzwa kumarudzi ose, nokuhama dzose, nokundimi dzose, nokuvanhu vose; ichiti nenzwi guru, ‘Ityai Mwari, mumukudzei; nokuti nguva yokutonga kwake yasvika; namatai iye akasika denga, nenyika, negungwa, namatsime emvura.’ Hapana imwe nyaya ingasimbiswa nezvinoitika zvakajeka kupfuura yokuti shoko iri rakaendeswa kurudzi rwose norurimi rwose pasi pedenga, mumakore mashomanana achangopfuura, mukuparidzwa kwokuuya kwaKristu muna 1843 [1843, pakuverenga nguva kwavaJudha—pakuverenga kwedu nguva, 1844], kana kuti kwava pedyo. Kuburikidza nehurukuro nezvinyorwa, inzwi rakasvika panyika yose, namashoko kumugumo wenyika.”
GSAM 98.4Vamwe vanhu, vasingazivi zvakaitika, vakaona sangano rokuuya kwechipiri serakanga riri munzvimbo imwe chete, vachifunga kuti raiva basa rakabatana naWilliam Miller navashumiri mazana mashomanana vaishanda naye kurutivi rwokuchamhembe rweNyika Dzakabatana dzeAmerica. Vanhu vakadaro vangashamisika kuziva kuti sangano raiva muAmerica, umo Vakuru Miller naHimes vaiva vatungamiriri vakakurumbira, raingova chikamu chiduku chesangano guru iro, sezvataurwa pamusoro, rakasvika “kumigumo yenyika.”
GSAM 99KUTANGA KWAKAITA SANGANO MUMARUDZI AKASIYANA
GSAM 99.1Nguva yaShe yakasvika yokuti kuzivisa uku kuende kunyika, uye munzvimbo makumi maviri kana kupfuura dzakasiyana panyika, panguva inenge imwe cheteyo, pakamutswa varume avo, vasingazivi basa romumwe nomumwe wavo, vakabuda kunodanidzira shoko iri kumativi ose enyika. Vaya vakataurwa muchitsauko 4, vakagamuchira chiedza pamusoro pokuguma kwamazuva 2300, kunze kwomumwe chete—A. Campbell—vakakurudzirwa kupinda mukuparidza shoko romutumwa wokutanga waZvakazarurwa 14; izvi zvakaitikawo nokushanda kwakananga kwoMweya waMwari, kwete nokupana chiedza pakati pavo.
GSAM 99Kuenzaniswa NokuVandudzwa kweChechi
GSAM 99.2Kana tikashandisa pasangano iri chiyero chimwe chete chakashandiswa naD’Aubigné pakusimuka kwoKuvandudzwa kukuru kweChechi kwomuzana ramakore rechigumi nenhanhatu, zvirokwazvo rinofanira kunzi ishoko raShe rakauya panguva yaShe. Achitaura nezvoKuvandudzwa ikoko kwose, munyori wenhoroondo akati:—
GSAM 99.3“Germany haina kupa Switzerland chokwadi, kana Switzerland kupa France, kana France kupa England. Nyika idzi dzose dzakachigamuchira kubva kuna Mwari, sokuti rumwe rutivi rwenyika harupi rumwe rutivi chiedza; asi bhora rimwe chetero rinopenya rinopa chiedza chakananga kunyika yose. Kristu, chiedza chamambakwedza chinobva kumusoro, uyo akakwidziridzwa zvisingaperi pamusoro pavanhu vose, panguva yoKuvandudzwa kweChechi, sapanguva yokutangwa kwechiKristu, akanga ari moto wouMwari wakapa nyika upenyu. Muzana ramakore rechigumi nenhanhatu, dzidziso imwe chete yakasimbiswa panguva imwe cheteyo mumisha nomumachechi amarudzi aiva kure zvikuru nomumwe nomumwe uye akasiyana zvikuru. Chikonzero chacho ndechokuti Mweya mumwe chete akanga achishanda kwose kwose achibereka kutenda kumwe chete.
GSAM 99.4“Kuvandudzwa kweChechi muGermany nokwomuSwitzerland zvinoratidza chokwadi ichi. Zwingle akanga asingadyidzani naLuther. Hapana mubvunzo kuti pakanga pane chisungo pakati pavarume vaviri ava; asi tinofanira kuchitsvaka kumusoro kwenyika. Iye akapa Luther chokwadi achibva kudenga, akachipawo Zwingle. Mwari ndiye akanga ari nzira yokukurukurirana pakati pavo. ‘Ndakatanga kuparidza evhangeri,’ anodaro Zwingle, ‘mugore renyasha 1516, nemamwe mashoko, panguva iyo zita raLuther rakanga risati rambonzwikwa munyika yedu. Handina kudzidza dzidziso yaKristu kubva kuna Luther, asi kubva mushoko raMwari. Kana Luther achiparidza Kristu, anoita zvandinoita; ndizvo zvoga.’”6
GSAM 100.1Achitaura nezvebasa raFarel naLefèvre muFrance, munyori wenhoroondo anoti:—
GSAM 100.2“Naizvozvo Kuvandudzwa kweChechi muFrance hakuna kuva chinhu chakabva kune imwe nyika. Kwakaberekerwa panyika yeFrance; kwakamera muParis; midzi yokutanga yebasa iri yakanga iri muyunivhesiti pachayo, iyo yaiva simba rechipiri munyika dzechiKristu cheRoma. Mwari akaisa misimboti yebasa iri mumwoyo yakatendeka yavarume vePicardy neDauphiny risati ratanga mune imwe nyika ipi neipi.
GSAM 100.3“Takaona kuti Kuvandudzwa kweChechi kwomuSwitzerland kwaizvimirira pasina kutsamira paKuvandudzwa kweChechi kwomuGermany. Kuvandudzwa kweChechi kwomuFrance kwaizvimirirawo pasina kutsamira pazvose zviri zviviri. Basa rakatanga panguva imwe chete munyika idzi dzakasiyana, pasina kutaurirana pakati padzo; sapahondo, apo mapoka ose akasiyana anoumba uto anofamba panguva imwe chete, kunyange rimwe risingaudzi rimwe kuti rifambe, nokuti murayiro mumwe chete, unobva kuMukuru Mumwe Chete weHondo, unonzwikwa navose. Nguva yakanga yasvika, vanhu vakanga vagadzirirwa, uye Mwari akatanga Kuvandudzwa kwechechi yake munyika dzose panguva imwe chete. Zvinhu zvakadai zvinoratidza kuti Kuvandudzwa kukuru kweChechi kwomuzana ramakore rechigumi nenhanhatu kwaiva basa raMwari.”7
GSAM 100.4NezvoKuvandudzwa kweChechi muEngland, pasi paThos. Bilney, Fryth, Tyndale, navamwe, D’Aubigné anoti zvakare:—
GSAM 100.5“Naizvozvo Kuvandudzwa kweChechi muEngland kwakatanga pasina kutsamira pana Luther naZwingle, kuchitsamira pana Mwari bedzi. Munyika idzi dzose dzechiKristu maiva nokushanda kweshoko raMwari panguva imwe chete. Mavambo oKuvandudzwa kweChechi muOxford, Cambridge, London, aiva Testamende Itsva yechiGiriki yakabudiswa naErasmus. [Tyndale naThomas Bilney vakabva kuCambridge mugore ra1519.] Rakasvika zuva apo England yakadada namavambo aya akakwirira oKuvandudzwa kweChechi.”8
GSAM 101.1Kuzivisa kwokuuya kwakasimuka nenzira yakafanana neyateverwa pamusoro muKuvandudzwa kweChechi. Varume vakakurudzirwa kubuda panguva imwe chete munzvimbo dzenyika dzinopfuura kakapetwa kana pakuwanda kwenyika ina dzeKuvandudzwa kweChechi, vasingazivani, kana kutaurirana zvavaifunga, vakatanga kuzivisa chokwadi chimwe chete cheMagwaro, kwete mumarudzi mana enyika chete, asi kunyika yose yakanga yabudirira.
GSAM 101Mabasa aJoseph Wolff
GSAM 101.2Panguva ino zvingava zvakanaka kuti titaure nezvezvinhu zvine chokuita nekupararira kwekuziviswa kwokuuya kweShe:—
GSAM 101.3“Muna 1831 Joseph Wolff, D.D., akatumwa semumishinari kubva kuGreat Britain kuti ashande pakati pavaJudha vePalestine. Maererano nemabhuku ake ezvinyorwa, kusvikira mugore ra1845 akazivisa kuuya kwaShe kwava pedyo muPalestine, muEgypt, pamahombekombe eGungwa Dzvuku, muMesopotamia, muCrimea, muPersia, muGeorgia, muumambo hwose hweOttoman, muGreece, muArabia, muTurkey, muBokhara, muAfghanistan, muCashmere, muHindostan, muThibet, muHolland, muScotland, muIreland, muConstantinople, muJerusalem, muSt. Helena, uyewo ari mungarava muMediterranean, nomuNew York City, kumapoka ose ezvitendero. Anoti akaparidza pakati pavaJudha, vaTurkey, vaMohammedan, vaParsee, vaHindu, vaChaldea, vaYesede, vaSiria, vaSabea, kumapasha, masheikh, mashah, madzimambo eOrgantsh neBokhara, namambokadzi weGreece, nezvimwewo.”9
GSAM 101.4MuYemen, nharaunda yaigara vazukuru vaHobab, mukarahwa waMosesi, Joseph Wolff akaona bhuku raakatsanangura achiti: “MaArabhu enzvimbo ino ane bhuku rinonzi ‘Seera,’ rinotaura nezve‘Kuuya Kwechipiri kwaKristu, uye Kutonga Kwake Mukubwinya!’”10
GSAM 102.1MuYemen akapedza mazuva matanhatu ari pamwe navaRekhabhi, avo vaakataura nezvavo achiti: “Havanwi waini, havadyari minda yemizambiringa, havadyari mbeu, vanogara mumatende, uye vanorangarira mashoko aJonadhabhi mwanakomana waRekhabhi. Vaiva pamwe navo vana vaIsraeri, vorudzi rwaDhani, vaigara pedyo neTerim muHatramawt, vaitarisira, pamwe chete navana vaRekhabhi, kusvika kwaMesiya nokukurumidza ari mumakore okudenga.”
GSAM 102.2Kubva pane zvataurwa pamusoro apa tinoona kuti mumakore iwayo gumi nemana, Wolff pachake akanga azivisa munyika dzinopfuura makumi maviri dzakasiyana mashoko okuti kuuya kwaKristu kwakanga kwava pedyo. Panguva imwe cheteyo dzidziso iyi yakakurukurwa zvikuru muGermany, zvikurukuru kumaodzanyemba pakati pavaMoravia.
GSAM 102Shoko muGermany neRussia
GSAM 102.3Munyori wechiRungu, Mourant Brock, anotizivisa kuti “muWürttemberg maiva nekoroni yevaKristu yaisvika mazana, vaitarisira kuuya kwaKristu kwava pedyo.” Dzidziso iyi yakaziviswa mune dzimwe nzvimbo dzeGermany naHengstenberg, uyo panguva iyoyo ainzi ndiye nyanzvi huru yezvouMwari muGermany.
GSAM 102.4MuOngororo neMuzivisi ya13 Zvita 1892, Mufundisi L. R. Conradi weGermany anoti:—
GSAM 102.5“Bengel, muGermany, akamutsa rudo rwokuonekwa kwaShe wedu mumwoyo yevanhu vakawanda, zvikaita kuti zviuru zvidzidze shoko rechiporofita zvisati zvamboita kudaro…. Chiedza chakapenya muGermany, uye zvinyorwa zvairatidza kushandiswa kwemazuva 2300 zvakaparadzirwa ikoko. Kumuka kwechitendero kwakatevera, zvikurukuru muWürttemberg; uye kutambudzwa pakamuka, mazana emhuri akaenda kuRussia yokumaodzanyemba, uye ikoko vakaparadzira shoko iri pakati pevanhu vokwavo vakanga vatamira ikoko makore mazhinji pamberi. Vafundisi pavakavhara machechi avo, kunze kwevashoma kwazvo vaibata misangano yavo ye‘stunden,’ kana kuti ‘awa,’ mudzimba dzoga, uye mazana akatendeuka. Panguva iyoyo Sabata rakakurukurwawo pakati pavo, asi sezvo pasina akatanga kuita chimwe chinhu, rakadzimwa. Murimi wokuRussia akatendeuka mumisangano ye‘stunden,’ ndokutanga basa rimwe chetero pakati pavaRussia. Pakupedzisira izvi zvakaita kuti pave nesangano guru re‘Stundist’ romuzuva ranhasi, rine simba rinosvika kukona iri kure kwazvo yeSiberia neTrans-Caucassus.”
GSAM 103.1MuOngororo neMuzivisi ya31 Chikunguru 1891 mune mashoko aMufundisi Conradi pamusoro paHama Schäche wokuAustralia, uyo panguva yaanotaura nezvayo aigara muSilesia uye aishanda chikamu chenguva achitsigira mishoni yomumba yaBaba Gosner, mushumiri wechiGerman aizivikanwa kwazvo. Kubva kunaHama Schäche anopa zvinotevera pamusoro pebhuku raKelber:—
GSAM 103.2“Mushure ma1836, kana kuti pashure pokunge kuverenga kwaBengel kwapera, mubepanhau redunhu reSchweidnitz makabuda chiziviso kubva kuchitoro chaVaSommerfeldt ipapo, pamusoro pebhuku raL. Henry Kelber pamusoro pezviitiko zvikuru zvinofadza zvaifanira kuitika mumakore a1843 na1844. Musoro chaiwo webhuku handicharangariri. Takawana bhuku racho, tikariverenga navanhu vakati wandei vaifarira, mikova yakakiyiwa, mugore ra1839-40. Bhuku racho rakaratidza kubva munaDhanieri, naZvakazarurwa, naMateo 24, kuti kuguma kwakanga kwava pedyo, uye raivawo netafura yokuverenga yairatidza kuti zuva rambotaurwa rakasvika sei.”
GSAM 103Shoko muGreat Britain
GSAM 103.3Mune rimwe bhuku rechiRungu rakanzi Mireniyamu, zvinonzi “vashumiri mazana manomwe veChechi yeEngland vaishevedzera kudzoka kweMudzikinuri.” Pakati pevashumiri vainyanya kuva nenyanzvi panguva iyoyo paiva nevaya vakazivisa dzidziso yokuuya muEngland kubva muna1840 kusvikira muna1844. Pakati pavo tichadoma mazita aBickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [mubhuku rake, Tarirai kuJerusarema, papeji 114, anoshandisa mufananidzo waMateo 24 kuchizvarwa chino], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, nevamwe.
GSAM 104Shoko muHolland
GSAM 104.1Dzidziso yokuuya kwechipiri yakaziviswa muHolland naHentzepeter, uyo ainzi panguva iyoyo ndiye mushumiri aigona zvikuru munyika iyoyo. Akanga ari muchengeti weMuseum yeMambo muThe Hague, akagadzwa namambo. Mutsamba yaakanyorera mupepeti weKudanidzira kwepakati pousiku munaChikumi 1844, anotaura nezvake kuti akatanga kukwezvwa nenyaya iyi nehope yaishamisa zvikuru. Akaongorora Magwaro pamusoro penyaya iyi, uye mugore ra1830 akabudisa kabhuku kaitsanangura dzidziso yacho. Muna1841 akabudisa rimwe kabhuku pamusoro pekuguma kwenyika. Mutsamba imwe cheteyo anoti mashoko okutanga aakagamuchira pamusoro paWilliam Miller nevamwe vakanga vachizivisa pachena dzidziso yokusvika kwaKristu kwava pedyo, akaawana muna1842, pakukurukura nomunhu akanga auya kuHolland achibva kuAmerica.
GSAM 104Shoko muTartary
GSAM 104.2Kare muna1821 dzidziso yokuuya kwaShe yaitendwa nokudzidziswa muTartary. Panguva iyoyo mumishinari wokuIreland akatumirwa kunyika iyoyo, uye muprista wechiTartar akamubvunza achiti, “Kristu achauya rini kechipiri?” Akapindura achiti hapana chaaiziva nezvazvo, ipapo muprista akashamiswa zvikuru nemhinduro yakadaro kubva kumumishinari akanga auya kuzovadzidzisa dzidziso dzeBhaibheri, akataura kuti aifunga kuti “munhu wose ane Bhaibheri aigona kuziva izvozvo.” Muprista akabva ataura maonero ake, achiti aifunga kuti Kristu aizouya munenge muna A.D. 1844. Chinhu ichi chinowanikwa muMagazini yeIreland, 1821.
GSAM 104Shoko muAmerica, India, nomuNyika yeEurope
GSAM 104.3Mumaturakiti eKuuya, Bhuku 2, papeji 135, 1844, Mourant Brock wokuEngland anoti:—
GSAM 105.1“Hazvisi muGreat Britain chete umo vanhu vanotarisira kudzoka kwava pedyo kweMudzikinuri, uye inzwi renyevero richikwidzwa, asiwo muAmerica, muIndia, nomunyika dziri kuEurope. MuAmerica, vashumiri vangasvika mazana matatu vari kuparidza saizvozvo ‘evhangeri iyi youshe’; asi munyika ino, vangasvika mazana manomwe veChechi yeEngland vari kuita kudanidzira kumwe cheteko.”
GSAM 105Kuzviteshi Zvose zveGungwa Panyika
GSAM 105.2E. R. Pinney wokuSeneca Falls, N.Y., mushumiri weBaptist akazvipira, uyo akapa upenyu hwake pakuzivisa dzidziso yokuuya, mubhuku rake rinonzi Tsananguro yaMateo 24, mapeji 8, 9, akati:—
GSAM 105.3“Kare muna1842, zvinyorwa zvokuuya kwechipiri zvakanga zvatumirwa kuchiteshi chimwe nechimwe chemishinari muEurope, Asia, Africa, neAmerica, kumativi ose eMakomo eRocky…. Vakuru vengarava dzedu navafambisi vezvikepe vanoti havambosviki pachiteshi chavanowana kuti kuziviswa uku hakuna kutotanga kuvapo, uye vanowanzobvunzwa pamusoro pako.”
GSAM 105Vanhu Zviuru Zvitatu Vachizivisa Shoko
GSAM 105.4Mufundisi G. W. Mitchel wokuZanesville, Ohio, mumwe mushumiri akazivisawo dzidziso iyi pachake, akaudza munyori pakukurukura kuNewark, Ohio, musi wa8 Nyamavhuvhu 1894, kuti Mukuru William Miller akanga amuudza, pakukurukura kuMcConnellsville, Ohio, munaGunyana 1844, kuti aiva “nemazita namakero evashumiri zviuru zvitatu vari munzvimbo dzakasiyana-siyana dzenyika, vari kuzivisa vachiti, ‘Ityai Mwari, mumupe kubwinya; nokuti nguva yokutonga kwake yasvika,’ vazhinji vavo vari muNorth America neGreat Britain.”
GSAM 105.5William Miller, achitaura pamusoro pekupararira kukuru kwe“kudanidzira” uku, akati:—
GSAM 105.6“Mumativi ose enyika mumwe kana vaviri vakazivisa mashoko aya, uye vose vanobvumirana panguva yacho,—Wolff wokuAsia; Irving, aimbova wokuEngland; Mason wokuScotland; Davis wokuSouth Carolina; uye vamwe vazhinji munharaunda ino vari kupa kana kuti vakambopa kudanidzira uku.”11
GSAM 106Inzwi raHutchinson raEria Rakatumirwa Panyika Yose
GSAM 106.1Mukuru R. Hutchinson muna1837 akatumwa kubva kuEngland semumishinari weWesleyan kuCanada. Pakupedzisira akagara muMontreal. Aizivana zvikuru navanhu vokune dzimwe nyika. Mumakore a1843 na1844 akabudisa bepa rainzi Inzwi raEria, raitaura nezvedzidziso yokuuya. Sezvo aigona kuwana nyore nyore ngarava dzaienda kunyika dzokune dzimwe nyika, uye akabvumirwa kutumira mapaketi makuru emapepa ake pasina muripo wetsamba, akazvitumira zvakawanda kwazvo kumativi ose enyika. Pamusoro pebasa rake pachake akati aizvitumira pachena kuNova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, nokumativi ose oumambo hweBritain namakoloni ahwo.
GSAM 106Muzvitsuwa zveSandwich
GSAM 106.2MuKudanidzira kwepakati pousiku kwa12 Gumiguru 1843 maiva netsamba yaMai O. S. Burnham wokuKaloa, pachitsuwa cheKaui, muzvitsuwa zveSandwich. Iye nomurume wake vaiva vadzidzisi vechikoro panzvimbo iyoyo. Vakagamuchira uye vakanga vachizivisa dzidziso yokuuya ikoko, uye boka ravatendi rainamata navo muzvitsuwa izvozvo.
GSAM 106Shoko Richienzaniswa Nerakaparidzwa naJohwani Mubhabhatidzi
GSAM 106.3Saka tinoona kuti dzidziso yokuuya yakaziviswa kusvika pamwero wakakwana chose kuti uzadzise zvakanga zvafanotaurwa neMagwaro pamusoro payo.
GSAM 106.4Shoko raifanira kuzivisa kuuya kwokutanga kwaKristu rakataurwa nomuprofita Isaya namashoko aya: “Inzwi rounodanidzira murenje richiti, Gadzirirai nzira yaJehovha, ruramisai mugwagwa waMwari wedu murenje. Mupata mumwe nomumwe uchasimudzwa, uye gomo rimwe nerimwe nechikomo zvichaderedzwa; zvakakombama zvicharurama, nenzvimbo dzine mabundu dzichava bani. Kubwinya kwaJehovha kucharatidzwa, uye nyama yose ichazviona pamwe chete; nokuti muromo waJehovha wataura.”12 Chiporofita ichi chakazadziswa mumabasa a“Johwani Mubhabhatidzi, achiparidza murenje reJudhiya, achiti, Tendeukai; nokuti ushe hwokudenga hwava pedyo.”13
GSAM 107.1Munhu uyu oga, mumwedzi mitanhatu yokushanda munyika imwe chete yeJudhiya, akazadzisa chiporofita ichi chinoshamisa. Kunyange zvazvo chiporofita ichi chakaganhurira basa raJohwani nenguva nenzvimbo, hazvina kudaro pazviporofita zvine chokuita nokuziviswa kwokuuya kwechipiri, nokuti basa racho raifanira kuitwa ne“kudanidzira kukuru,” richisvika munyika yose.
GSAM 107.2Saka pachiedza chezvinhu zvaratidzwa tinoona kunyatsozadziswa kwakaita chiporofita pamusoro peshoko rokuuya. Nguva yaMwari yakanga yasvika yokudzidziswa kwemufananidzo womuonde, yokupiwa kwechiziviso chokutanga cheshoko romutumwa wokutanga, uye akamutsa vatumwa vake kuti vazivise kudanidzira uku kumarudzi ose, kuvanhu vose, nendimi dzose.
Notes
- Mateo 24:32-35. ↩
- VaRoma 10:14, 15. ↩
- Mateo 24:29, 30. ↩
- Mateo 24:29. ↩
- Mako 13:24. ↩
- Nhoroondo yoKuvandudzwa kweChechi, Bhuku 8, chits. 1, ndima 2, 3. ↩
- Mubhuku rimwe chetero, Bhuku 12, chits. 3, ndima 10. ↩
- Mubhuku rimwe chetero, Bhuku 18, chits. 2, ndima 12. ↩
- Inzwi reChechi, p. 343. ↩
- Mishoni yaWolff kuBokhara. ↩
- Hurukuro dzaWilliam Miller, p. 238, 1843. ↩
- Isaya 40:3-5. ↩
- Mateo 3:1, 2. ↩