Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Chitsauko 23 — Masangano Outano

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“MUDIKANWA, ndinoshuva kupfuura zvinhu zvose kuti ubudirire uye uve noutano hwakanaka, sokubudirira kunoita mweya wako.”1

GSAM 358.2PaSabata, musi wa6 Chikumi 1863, Mukuru White nomudzimai wake vakapinda musangano wetende waiitwa naVakuru Cornell naLawrence muOtsego, Michigan. Ikoko Mai White vakapiwa chiratidzo chakavazarurira nyaya yokuvandudzwa kwehutano. Kubva panguva iyoyo, zvinyorwa pamusoro poutano nokurarama noutano hwakanaka zvakabudiswa muOngororo neMuzivisi, uye vakatanga kunyora zvavakanga vaziviswa pamusoro poutano. Zvimwe zvacho zvakabuda muUchapupu Nha. 11, nomubhuku rainzi Nzira Yokurarama.

GSAM 358.3Nyaya yokurarama noutano hwakanaka nokubatana kwayo kwakafanira nokukura kwomuviri, kwendangariro, nokwomweya yakaiswa pachena pamberi pavanhu. MuOngororo neMuzivisi yomusi wa25 Gumiguru 1864, Mukuru J. N. Andrews vakapa mazano anokosha anotevera pamusoro penyaya iyi:—

GSAM 358J. N. Andrews Pamusoro Pokurarama Noutano Hwakanaka

GSAM 358.4“Kurega zvokudya zvose zvinokuvadza, nokurarama tichizvidzora tichitungamirirwa nedzidziso yakanaka nehana inorangarira Mwari, ndezvimwe zvezvinhu zvinonyanya kudiwa kuti tive noutano hwakanaka. Miviri yedu itemberi dzoMweya Mutsvene. Kuti timukudze zvechokwadi mumiviri yedu sezvatinoita mumweya yedu, zvinodikanwa zvikuru kuti masimba ose emiviri yedu ave akasimba zvakazara! Tinotenda Mwari kuti nyaya iyi yava kunyanya kuiswa pamberi pavanhu vedu. Utano nesimba ndezvimwe zvezvinhu zvinokosha zvikuru kwatiri, uye zvinonyanya kukosha kuna avo vachazvionera zviitiko zvikuru zvenguva yokutambudzika.”

GSAM 359.1Nyaya yokuchengetedza utano maererano neBhaibheri nokuzvidzora kwechiKristu yakakurudzirwa, kwete chete nomuzvinyorwa zveOngororo neMuzivisi, asiwo navashumiri vedu.

GSAM 359.2PaMusangano Mukuru, musi wa20 Chivabvu 1866, murayiridzo unotevera wakapiwa kubudikidza naMai White (iwoyu unowanikwawo muUchapupu Nha. 11):—

GSAM 359Panofanira Kugadzirwa Nzvimbo Yokurapira

GSAM 359.3“Ndakaratidzwa kuti tinofanira kugadzira musha wavanorwara, naavo vanoda kudzidza kuchengeta miviri yavo kuti vadzivise kurwara....

GSAM 359.4“Apo vasingatendi vachauya kunzvimbo yakatsaurirwa kurapa zvirwere kunobudirira, ichitungamirirwa navanachiremba vari vachengeti veSabata, vachaiswa zvakananga pasi pesimba rechokwadi. Nokuziva vanhu vedu nokutenda kwedu chaiko, kufungira kwavo zvakaipa kuchakundwa, uye vachava nomufungo wakanaka pamusoro pedu. Nokuiswa saizvozvo pasi pesimba rechokwadi, vamwe havangowani bedzi zororo pakurwara kwomuviri, asi vachawanawo mushonga unoporesa mweya yavo inorwariswa nechivi.

GSAM 359Zvakagara Zvataurwa Pamusoro Pezvichabuda

GSAM 359.5“Utano hwavarwere pahunovandudzika nokurapwa nouchenjeri, uye pavanotanga kufarira upenyu, vanovimba naavo vakabatsira kuti vadzokere kuutano hwakanaka. Mwoyo yavo inozadzwa nokuonga, uye mbeu yakanaka yechokwadi ichawana pokugara imomo zviri nyore zvikuru, uye mune vamwe ichachengetwa, yomera, yobereka zvibereko zvinoita kuti Mwari akudzwe. Mweya mumwe unokosha wakadaro ukaponeswa uchava unokosha kupfuura mari nezvinhu zvose zvinodikanwa kumisa nzvimbo yakadaro....

GSAM 359.6“Vamwe vanoenda vapora, kana kuti vabatsirwa zvikuru, vachava nzira yokusvitsa kutenda kwedu kunzvimbo itsva, nokusimudza mureza wechokwadi uko kwaizova kusingabviri kupinda kudai kufungira zvakaipa kusina kutanga kubviswa mundangariro nokumbogara pakati pavanhu vedu nechinangwa chokuwana utano.”

GSAM 360.1Vanhu vedu vakanga vakaungana vakavhota vose vachibvumirana kuti, nokukurumidza pazvaizobvira, nzvimbo yokurapira yaifanira kuzarurwa muBattle Creek kana pedyo nayo, uye kuti basa rokurapa raitofanira kutungamirirwa naChiremba H. S. Lay. Pamusoro pedzidzo yake yokurapa yaakanga ambowana, akanga apedza rinopfuura gore ari panzvimbo yokurapa nemvura kuMabvazuva, kuti adzidze nzira dzokurapa zvirwere nemvura.

GSAM 360Nzvimbo Yechipatara Chokudzorerwa Utano Inotengwa

GSAM 360.2Kumisa nzvimbo yakadaro panguva iyoyo kwaiita sebasa guru; uye dai pasina uchapupu uhwu hwaikurudzira pamusoro pezvaizobuda, pangadai pakava nokunonoka kutanga basa racho. Zvisinei, pane kunonoka, mazuva mashomanana chete akapfuura pashure pokupera kwomusangano, imba huru yokugara yoMutongi Graves, pamwe chete nenzvimbo yamaeka masere, izvo zvaiumba musha wake wakaisvonaka muWest Battle Creek, isati yatengwa. Pakarepo pakavakwa chivako chokuwedzera chine nhurikidzwa mbiri chakabatana neimba iyi, chaizova namakamuri okugezera. Muzvivako izvi ndimo makazarurwa Sangano Rokuvandudzwa Kwehutano.

GSAM 360.3MuOngororo neMuzivisi yomusi wa19 Chikumi 1866, makaitwa chikumbiro chokutanga kuvanhu vose chokuti vatenge migove yesangano iri. Muchinyorwa chimwe chetecho chepepanhau zvakaziviswa kuti machechi eBattle Creek, Michigan, neOlcott, New York, akanga atovimbisa kutenga migove inosvika $2,625, kana kuti migove 105 ye$25 mumwe nomumwe. Sezvo mudunhu reMichigan makanga musina mutemo waibvumira kuumbwa kwesangano rakanyoreswa kuti ritungamirire nzvimbo dzokurapira, pfuma yacho yakambochengetwa navanhu vaivimbwa navo vakamiririra sangano kusvikira zvava kubvira kurinyoresa.

GSAM 360Magazini Youtano Inotangwa

GSAM 360.4Musi wokutanga waNyamavhuvhu vatungamiriri vakatangawo kubudisa magazini youtano yemwedzi nomwedzi, ine mapeji gumi namatanhatu pamwe nebutiro. Yakanzi Muvandudzi Weutano. Magazini iyi ichiri kubudiswa, nezita rokuti Utano Hwakanaka, uye zvino ndiyo magazini youtano iri pamberi pedzimwe munyika yose. Magazini iyi yaisangotaura pamusoro pemisimboti youtano nokuzvidzora chete, asi yaivawo nzira yokuzivisa vanhu nezvenzvimbo yokurapira, iyo yakazarurwa zviri pamutemo kuti igamuchire varwere navamwe vaizogara vachibhadhara musi wa5 Gunyana 1866. Naizvozvo nzvimbo iyi yakanga yatengwa, yapiwa midziyo, uye yava kushanda pasati papera mwedzi mina kubva pakatanga kutaurwa nyaya iyi kuvanhu vedu; uye mari ye$11,000 yakanga yavimbiswa kutenga migove, chikamu chikuru chayo chakatobhadharwa.

GSAM 361Sangano Rokurapa Rinonyoreswa

GSAM 361.1Muchando cha1866-67 dare rinogadza mitemo reMichigan rakadzika mutemo waibvumira kuumbwa kwesangano rakanyoreswa kuti ritungamirire nzvimbo yokurapira. Musi wa17 Chivabvu 1867, danho iri rakatorwa, mitemo yesangano ikagamuchirwa, uye ivhu, zvivako neimwe pfuma zvikaiswa mumaoko avatariri vepfuma vakanga vasarudzwa zvakafanira. Mari yose yakanga yavimbiswa kutenga migove kusvikira pamusi iwoyo yaiva $26,100; pairi $18,264.87 yakanga yabhadharwa. Nzvimbo iyi yaiva neboka ravanachiremba navabatsiri vaikwanisa basa ravo, uye zvivako zvakanga zvava kutoti zvizere navarwere. Vanoverengeka vavo vakanga vatogamuchira kutenda kwedu, vadzidza nezvedu savanhu uye nezvechokwadi pashure pokuuya kunzvimbo iyi.

GSAM 361Mapfekero Anochengetedza Utano

GSAM 361.2Munguva dzose nomunyika dzose mwoyo womunhu wenyama unogona kukweverwa nenyika, nokuzvikudza kwayo kwoupenyu, noupenzi hwayo nemapfekero ayo. Gore ra1863, munyika yedu, apo nyaya youtano nemapfekero yakaratidzwa kuna Mai White, rakanga risina kusiyana nedzimwe nguva, sezvinoonekwa mukupengeswa kwavakadzi nokutevera fashoni yaiva yakakurumbira yokupfeka madhirezi ane maringi anomakurisa. Kukura kwawo kwakaita kuti vazhinji vavo varatidzike sokunge vaifamba vari mukati mebharumu rakapidiguka. Panenge panguva imwe cheteyo pakatanga mamwe mapfekero maviri aipfuura mwero, akaita kuti pave nokukurukurirana kukuru. Zvichida kutaura zvishoma pamusoro pawo kuchagadzirira muverengi kuti anzwisise zviri nani uchapupu hwakapiwa naMai White pamusoro penyaya yamapfekero, hunowanikwa muUchapupu hweChechi, Nha. 10.

GSAM 362Mapfekero Anopfuura Mwero Anoshorwa

GSAM 362.1Kupfuura mwero kwokutanga kwaiva kupfeka madhirezi aiva nemuswe unokweva pasi, waireba kubva pamainji gumi kusvika pahafu yeyadhi kana kupfuura, maererano nezvaidiwa nomupfeki. Kazhinji miswe iyi yaisiyiwa ichikweva pasi, uye varume vaiitumidza kuti “mitsvairo yemigwagwa.” Kupfuura mwero kwechipiri kwaiva kwakapesana chaizvo nekwokutanga, uye mapfekero acho aitevedzera evarume napose pazvaibvira. Mapfekero aya akagamuchirwa naavo vaitevera nzira yaMuzvare Bloomer, nokudaro akanzi “chipfeko chaBloomer.” Pakupedzisira zita racho rakachinjwa rikanzi “Chipfeko cheAmerica.” Vaitsigira chipfeko ichi vaiita magungano munzvimbo dzakasiyana-siyana, uye Hanzvadzi dzedu dzakawanda dzaitsigira kuchigamuchira. Vamwe vakachipfeka.

GSAM 362Uchapupu Pamusoro Penyaya Yamapfekero

GSAM 362.2Pamusoro pezvakaratidzwa kuna Mai White panyaya yamapfekero, ndichatora ndima shomanana muUchapupu Nha. 11:—

GSAM 362.3“Vanhu vaMwari vakatendeka ndivo chiedza chenyika nomunyu wenyika, uye vanofanira kugara vachirangarira kuti simba ravo rokutungamirira vamwe rinokosha. Kudai vaichinjanisa dhirezi rakareba kwazvo nerakapfupika kwazvo, vaizoparadza simba ravo rokutungamirira vamwe zvikuru. Vasingatendi, avo vanhu vaMwari vanofanira kubatsira nokuedza kusvitsa kuGwayana raMwari, vaizosemeswa. Kuvandudzwa kuzhinji kungaitwa mumapfekero avakadzi maererano noutano pasina kuchinja kukuru zvakadaro kunosemesa anoona.

GSAM 362Chipfeko Chakavandudzwa

GSAM 362.4“Muviri haufaniri kumbomanikidzwa nezvipfeko zvinonyanya kusunga chiuno kana nemapfupa ehove huru dzegungwa anoiswamo. Chipfeko chinofanira kuva chakasununguka zvakakwana kuti mapapu nomwoyo zvishande zvakanaka. Dhirezi rinofanira kusvika pasi zvishoma pepamusoro pebhutsu, asi rinofanira kuva pfupi zvakakwana kuti risabata tsvina yenzira dzavanofamba namakumbo neyemigwagwa, pasina kurisimudza noruoko. Dhirezi rakapfupika kupfuura iri ringava rakafanira, riri nyore kushanda naro, uye rinochengetedza utano hwavakadzi pavanenge vachiita mabasa avo epamba, zvikurukuru kuna avo vanofanira kuita basa rakati kuti kunze kwemba.

GSAM 363Muviri Unofanira Kupfekedzwa Zvakaenzana

GSAM 363.1“Pasinei nokureba kwedhirezi, makumbo avo anofanira kupfekedzwa zvakakwana sezvinoitwa evarume. Izvi zvingaitwa nokupfeka mabhurugwa ane jira romukati, anounganidzwa mumupendero unosungirwa pachiziso chegumbo, kana kuti anogadzirwa akapamhamha asi achitetepa nechepasi; uye aya anofanira kureba zvakakwana kuti asvike pashangu. Makumbo nezviziso zvakapfekedzwa saizvozvo zvinodzivirirwa pamhepo inovhuvhuta. Kana tsoka namakumbo zvikachengetwa zvakanaka nezvipfeko zvinodziya, ropa richatenderera zvakaenzana, uye richaramba rakachena uye rine utano, nokuti haritonhodzwi kana kudziviswa mukufamba kwaro kwomuzvarirwo nomumuviri.”

GSAM 363.2Kureba kwechipfeko ichi kwakaratidzwa somwero wakanaka uri pakati pedhirezi rine muswe unokweva pasi nechipfeko cheAmerica. Hazvina kutaurwa kuti munhu upi noupi aifanira kuchipfeka, asi kuti vaisafanira kutora nzira yaizovatorera simba ravo rokutungamirira vamwe, ichisemesa avo vavaifanira kubatsira. Hazvina kutaurwa kuti vaifanira kufukidza zviziso zvemakumbo avo nenzira yarondedzerwa pano, asi kuti zvaigona kuitwa nenzira iyoyo. Kana chinangwa chimwe chetecho chikazadziswa neimwe nzira, sezvipfeko zvirefu zvomukati nezvifukidzo zvemakumbo zvakarukwa, zvaizova zvinonyatsoenderana nouchapupu ihwohwo.

GSAM 363Zvinhu Zvishanu Zvinokosha Pamapfekero Anochengetedza Utano

GSAM 363.3Zvichaonekwa kuti mumapfekero anokurudzirwa mune zvinhu zvishanu zvinokosha pazvipfeko zvinochengetedza utano, zvinoti:—

GSAM 363.41. Kusiya zvipfeko zvinonyanya kusunga chiuno uye zvose zvinomanikidza chiuno.

GSAM 363.52. Kubvisa zvisungo zvose pamaoko kana pamakumbo zvingatadzisa ropa kutenderera zvakasununguka.

GSAM 364.13. Kupfekedza mitezo yose yomuviri zvakaenzana, zvikurukuru tsoka nezviziso zvemakumbo.

GSAM 364.24. Kuita kuti masiketi aturikirwe pamapfudzi, uye kusambobvumira kuti arembere muhudyu, akasungirirwa nezvisungo.

GSAM 364.35. Kureba kwedhirezi.

GSAM 364.4Zvinhu zvina zvokutanga zvino zvinotsigirwa nachiremba mumwe nomumwe anonzwisisa, uye pamusoro pechishanu, dhirezi rine muswe unokweva pasi nerakapfupika kwazvo ose zvino akasiyiwa.

GSAM 364Mai Jenness-Miller Pamusoro Pamapfekero

GSAM 364.5Mugore ra1890 Mai Jenness-Miller, vokuNew York, mumagazini yamapfekero anochengetedza utano yaitevedzera ruzivo rwesayenzi kupfuura dzimwe dzose dzenguva iyoyo, vakakurudzira kuti vakadzi vapfupise madhirezi avo zvishoma nezvishoma, kuti varege kuchinja nokukurumidza zvikuru, kusvikira asvika panenge pamusoro pebhutsu yomukadzi,—kureba chaiko kwaikurudzirwa muUchapupu Nha. 11.

GSAM 364Kutsigira kwaChiremba Trall

GSAM 364.6Muna 1868 kwakarongwa kuti Chiremba R. T. Trall, weKoreji Yokurapa Nenzira Dzinochengetedza Utano yokuFlorence Heights, New Jersey, ape vashumiri vedu zvidzidzo kwevhiki rimwe muBattle Creek, Michigan, pakupera kwaChivabvu. Munguva yezvidzidzo izvi chiremba aiva mueni waMukuru White. Mai White havana kupinda zvidzidzo zvacho, asi sezvo chiremba aibuda zuva rimwe nerimwe ari mungoro naMukuru White nomudzimai wake naMukuru J. N. Andrews, zvakanzwisiswa kuti aifanira kuteerera pfungwa dzaMai White pamusoro pokuchengetedza utano, zvirwere nezvinokonzera zvirwere, zvinokonzerwa nemishonga, nezvimwewo. Mai White vaingotaura zvavakanga varatidzwa muchiratidzo, asi vasingatauri kwavakanga vawana ruzivo rwavo. Chiremba akataura kuti sayenzi yokurapa yaienderana nepfungwa dzavaitaura. Mukuru Andrews vakandiudza kuti pakupera kwekurukurirano yezuva rechipiri chiremba akabvunza Mai White kuti vakanga vapedza zvidzidzo zvesayenzi yokurapa kupi. Akashamiswa paakanzwa kuti vakanga vasina kumbodzidza zvinhu izvi, asi vaimuudza zvakabva pane zvavakanga varatidzwa muOtsego, Michigan, musi wa6 Chikumi 1863. Akavavimbisa kuti pfungwa dzavo dzose dzainyatsoenderana neruzivo rwokushanda kwomuviri nokuchengetedza utano, uye kuti panyaya zhinji vainzwisisa zvakadzama kupfuura zvaakanga amboita iye. Pashure pamazuva anenge mashanu okufamba nokukurukura saizvozvo, chiremba akada kuziva kuna Mukuru White kuti nei akanga akumbirwa kusiya koreji yake kuti azopa vashumiri zvidzidzo muBattle Creek. Akati, “Mai White vakagadzirira kuvapa murayiridzo unodikanwa pamusoro pokuchengetedza utano sezvandakagadzirirawo ini.”

GSAM 365Sayenzi Yokurapa Inobvumirana Nazvo

GSAM 365.1Zvinyorwa zvavo zvizhinji pamusoro pamativi akasiyana-siyana okuchengetedza utano muupenyu hwezuva nezuva zvave zviri pamberi pavanhu kwamakore, uye zvizhinji zvacho zvino zvaunganidzwa mubhuku rinonzi Kuzvidzora kwechiKristu Nokuchengetedza Utano Maererano neBhaibheri. Vamwe vanachiremba vakadzidza zvikuru vakataura, pashure pokunyatsoongorora zvinyorwa izvi, kuti sayenzi yokurapa inonyatsoenderana nazvo. Kwavari hazvisi zvibereko zvokudzidza, asi kungonyora izvo Ishe zvavakavazivisa muchiratidzo.

GSAM 365Uchapupu hwaChiremba Kellogg

GSAM 365.2Souchapupu hwokuti kutsvakurudza kwesayenzi yokurapa kunoenderana sei nezvakazarurirwa Mai White muchiratidzo muna 1863, ndichatora munhanganyaya yeKuzvidzora kwechiKristu mashoko akanyorwa naJ. H. Kellogg, M.D., anotungamirira chipatara chokudzorerwa utano chinozivikanwa munyika yose chokuBattle Creek, Michigan. Anoti:—

GSAM 365.3“1. Panguva yakatanga kubuda zvinyorwa zvataurwa izvi, nyaya youtano yakanga yava kutoti isingatarisirwi zvachose, kwete bedzi navanhu vakanga vanyorerwa zvinyorwa izvi, asiwo nenyika yose.

GSAM 365.4“2. Vashomanana vaikurudzira kudikanwa kwokuvandudza miitiro yomuviri vaiparadzira, pamwe chete nokukurudzira misimboti yechokwadi yokuvandudza, zvikanganiso zvaiva pachena kwazvo, uye dzimwe nguva zvaitosemesa.

GSAM 366.1“3. Hapana nzvimbo uye hapana munhu akanga aratidza chokwadi chokuchengetedza utano chakaunganidzwa zvakarongeka uye chichiwirirana, chisina zvikanganiso zviri pachena uye chichienderana neBhaibheri nemisimboti yechitendero chechiKristu.

GSAM 366.2“Mumamiriro ezvinhu aya ndimo makabuda zvinyorwa zvataurwa. Misimboti yakadzidziswa haina kusimbiswa nesimba resayenzi, asi yakaratidzwa zviri nyore uye zvakananga nomunhu asingazviti ane ruzivo rwesayenzi, asi anoti anonyora achibatsirwa uye achipiwa chiremera nechiedza chinobva kuna Mwari.

GSAM 366Misimboti Yakaramba Yakasimba Pakuedzwa

GSAM 366.3“Misimboti yakaratidzwa mumamiriro ezvinhu asina kujairika akadaro, pamwe chete nokutaura kunoshamisa kwakadaro pamusoro pekwayakabva, yakamira sei pakuedzwa nenguva nezvakaitika? Uyu mubvunzo wakafanira zvikuru kubvunzwa. Mhinduro yawo inowanikwa muzvinhu zvinogona kunyatsosimbiswa nouchapupu hwakawanda kwazvo.... Misimboti iyo makore makumi maviri namashanu apfuura yakanga isingatarisirwi zvachose kana kuti ichiitwa chiseko yakazokunda chinyararire, vanhu vakavimba nayo nokuikoshesa, kusvikira nyika yakanganwa chose kuti yakanga isina kugara ichigamuchirwa saizvozvo. Zvitsva zvakawanikwa nesayenzi nokutsanangurwa kutsva kwezvinhu zvakanga zvagara zvichizivikanwa zvakaramba zvichiwedzera uchapupu hunoisimbisa, kusvikira zvino mumwe nomumwe wemisimboti yakakurudzirwa anopfuura makore makumi maviri namashanu apfuura wasimbiswa nouchapupu hwesayenzi nenzira yakasimba zvikuru inobvira.

GSAM 366Uchapupu hweMavambo oUmwari eZviratidzo

GSAM 366.4“Zvechokwadi zvinofanira kuonekwa sechinhu chinoshamisa, uye chinoratidza uchapupu husingarambiki hwokunzwisisa nokutungamirirwa naMwari, kuti pakati pedzidziso dzakavhiringidzika uye dzinopesana, dzichiti dzine simba resayenzi noruzivo, asi dzakatsauswa nemifungo yakanyanyisa uye dzakaitwa dzisina simba pakubatsira nokuwanda kukuru kwezvikanganiso—tinofanira kubvuma kuti chinhu chinoshamisa, kuti munhu aisazviti ane ruzivo rwesayenzi kana dzidzo yepamusoro akakwanisa kuronga, kubva pamurwi wakavhiringidzika une zvikanganiso wemifungo yakataurwa nevanyori nevafungi vashoma pamusoro penyaya dzeutano, muunganidzwa wemitemo youtsanana unowirirana zvikuru, wakabatana uye uri wechokwadi, zvokuti kukurukurirana, tsvakurudzo, zvakawanikwa uye ruzivo rwemakore makumi maviri nemashanu hazvina kukonzera kuwa kwemutemo mumwe chete, asi zvakangobatsira kusimbisa dzidziso dzakadzidziswa.” Yakanyorwa kuti, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Sangano Routano Rakawedzerwa

GSAM 367.1Pasi pokutungamirirwa kwaJ. H. Kellogg, M.D., uyo akabatana nesangano iri sachiremba mukuru muna 1876, zvakaonekwa kuti kudiwa kwokurapwa kwakanga kwakakura zvokuti muchirimo cha1877 imwe nzvimbo yakawanda yaifanira kugadzirwa. Zita resangano iri rakachinjwa muna 1876 kubva kuSangano Rokuvandudza Utano rikava Sanitariyamu Yezvokurapa Nokuvhiya, uye muna 1878 chivako chikuru chitsva chakavakwa.

GSAM 367.2Chivako ichi chakanga chakareba tsoka 136 uye chakafara tsoka 46, chine nhurikidzwa ina pamusoro peimba yepasi pevhu. Chaipiswa nemhepo inopisa yemhute pachivako chose, uye chaivhenekerwa negasi. Nguva pfupi chapera kuvhurwa, chakanga chava kuda kuzara nevarwere nevashanyi.

GSAM 367.3Kusvikira panguva iyoyo, zvakanga zvafanotaurwa muna 1866 muuchapupu hwaMai White pamusoro pesangano iri zvakanga zvazadziswa nenzira inoshamisa zvikuru. Vakawanda vakanga vatogamuchira chiedza chechokwadi chiripo, avo vakatanga kukwezvwa kuvanhu ava nokuuya kwavo kusangano iri vachitsvaka utano.

GSAM 367Nzvimbo Yokuzorora Youtano Kumaruwa

GSAM 367.4MuZviratidzo zveNguva zva22 Mbudzi 1877, M. G. Kellogg, M.D., mukoma waJ. H. Kellogg, uyo aigovana naye mubereki mumwe chete, akazivisa kuti akanga awana nzvimbo pamawere eHowell Mountain, mamaira maviri nehafu kuchamhembe kwakadziva kumabvazuva kweSt. Helena, Napa County, Cal., uye akanga ava kuda kuvaka chivako chaizodaidzwa kuti “Nzvimbo Yokuzorora Youtano Kumaruwa,” chiri parutivi peCrystal Springs. Munguva yechando ya1877–78 chivako chakavakwa, chikazarurirwa kurapwa kwevarwere pakutanga kwa1878. Nzvimbo iyi yokuzorora youtano, sesangano rayo guru, sanitariyamu iri muBattle Creek, haina kungokura muhukuru chete, asi yakavawo nzvimbo yakasvitsa vanhu vakawanda zvikuru pakuziva nokugamuchira shoko.

GSAM 368Magazini Youutano yePacific

GSAM 368.1Zhizha ra1885 rakanga riri nguva yakazara nezviitiko yokufambira mberi mubasa reshoko romutumwa wechitatu. Musi wokutanga waChivabvu, Nzvimbo Yokuzorora Youtano Kumaruwa paSt. Helena yakaiswa pasi pokutungamirirwa kwachiremba akanga apedza kudzidza zviri pamutemo. Mumwedzi waChikumi pakatanga kubudiswa kamwe pamwedzi miviri yega yega kweMagazini Youutano yePacific neMutsigiri Wokuzvidzora, magazini yemapeji 24 yaiva pasi pokutarisirwa kwomunyori Mukuru J. H. Waggoner. Kuburikidza nemabasa aya, upenyu hutsva hwakauya kusangano routano, iro panzvimbo pokurasikirwa sezvaraingoita mumakore akapfuura, rakatanga kuratidza gore negore purofiti yakasara yemadhora 2,000 kusvika ku4,000 pagore, kusvikira pagore rakapera muna Kubvumbi 1891, apo rakaratidza kuwedzera kwakachena kunopfuura madhora 12,000.

GSAM 368.2Pamusangano weSangano reNzvimbo Yokuzorora Youtano Kumaruwa paSt. Helena muna 1887, mashoko anotevera akataurwa pamusoro pemari yesangano iri: Musi wa1 Chivabvu 1885, kukosha kwesangano iri pamusoro pezvikwereti zvaro kwakanga kuri $5,322.76 chete, kana kuti $2,547.24 pasi pemari yose yezvikamu zvakanga zvabudiswa kusvikira pazuva iroro. Nemamwe mashoko, sangano rakanga rapedza mari yaro yose yakawanikwa pamwe chete ne$2,547.24 yemari yezvikamu zvaro. Musi wa1 Kubvumbi 1887, kukosha kwesangano iri pamusoro pezvikwereti zvaro kwakanga kuri $21,372.64, kuwedzera kwemwedzi makumi maviri nemitatu kwe$16,049.88. Pamari iyi, zvikamu zvakanga zvatorwa zvakaenzana ne$5,280, uye zvipo zvakanga zvapiwa kusangano zvakaenzana ne$2,497.60; nokudaro, pamabasa esangano pakanga paine kuwedzera kwakachena kwe$8,272.28. Panguva iyi magazini yeMagazini Youutano yePacific yakatanga kubudiswa semagazini yemapeji 32 pamwedzi, iine kavha, uye yakaonekwa ichibatsira zvikuru mukusimudzira zvinangwa nemitemo yesangano iri.

GSAM 369Basa Rokubatsira

GSAM 369.1MuMumishinari Wezvokurapa yaNdira 1891, achitaura nezveSanitariyamu yeBattle Creek, Dr. J. H. Kellogg akati:—

GSAM 369.2“Kurapwa kwokubatsira kwakaitwa mukati mechikamu chechina chezana remakore icho sangano iri ravepo kunopfuura zvikuru $100,000, kakawanda kupfuura mari yezvikamu yakaiswa pakutanga.

GSAM 369.3“Kuwedzera kubasa rokubatsira rataurwa, sangano iri rakatumira vatauri, vanamukoti, vadzidzisi vezvikoro zvokubika, nevamwe vanhu vakanga vadzidziswa mabasa akasiyana-siyana oumishinari.”

GSAM 369Kukumbirira Nherera

GSAM 369.4PaMusangano Mukuru, musi wa8 Kurume 1891, Dr. Kellogg vakakumbirira nherera nomwoyo wose. Vakati: “Ndinozviwana ndagadzwa kuva ‘mumiriri asina boka chairo raanomirira,’ uye ndichamirira vasina mumiriri—nherera, dzisina munhu wokudzichengeta.”

GSAM 369Chipo chaMai Haskell che$30,000

GSAM 369.5MuMumishinari Womusha yaNdira 1892, pakaitwa chikumbiro chakasimba chemari yokuvakira vana nherera musha. Mumagazini iyoyo maiva nemazita evanhu vane zvipikirwa zvemusha zvaisvika $17,716—mari iyi yaiva shoma, maererano nevaitungamirira chirongwa, kuti iite basa guru rakadaro; nokudaro kutanga kwebasa kwainzi kunganonoka. Asi Iye anoona magumo kubva pakutanga, uye ane mombe dziri pamakomo ane chiuru, akatungamirira zviitiko zvokuti mukadzi akapfuma asiri wokutenda kwedu, Mai Caroline E. Haskell vekuChicago, chirikadzi yaVaFrederick Haskell, paakanzwa nezvebasa iri rokubatsira rakanga rarongwa, akabva aisa pamberi pekomiti yokuvaka mari ye$30,000, aine chirevo chimwe chete chokuti ishandiswe yose kuvaka musha wenherera maererano nezvirongwa zvakanga zvatotsanangurwa, kuti ufambiswe nomweya wakafara uye une rupo, uye kuti sangano racho ridanwe kuti Musha weChirangaridzo waHaskell sechirangaridzo chomurume wake akafa.

GSAM 370.1Nemari yakapiwa saizvozvo, Sangano reVamishinari Vezvokurapa neRupo yakakwanisa mugore iroro kuvaka nokuvhura chivako chokuva musha wenherera. Chivako ichi chakatsaurirwa musi wa25 Ndira 1894. Kwenguva zhinji kubva pazuva iroro, mhuri yacho, yaisanganisira nherera, vabatsiri nevadzidzisi, yakanga ichiita vanhu zana paavhareji.

GSAM 370Musha weChirangaridzo waJames White

GSAM 370.2Kunze kwokuchengeta nokutsigira nherera idzi, sangano iri rinotarisirawo rimwe sangano rokubatsira rinonzi Musha weChirangaridzo waJames White, uko vanhu vakwegura uye vasina misha vanopfuura makumi maviri vanochengetwa uye vaitwa kuti vagare zvakanaka.

GSAM 370Vamishinari Vezvokurapa

GSAM 370.3Mubasa iri, rimwe danho rokushingaira rakatorwa pakatanga kudzidziswa vamishinari vezvokurapa. Mukurumbidza kuedza uku kwokusimudzira vanhu, Mai White, pavakanyora vari kuPreston, Australia, musi wa16 Gunyana 1892, vakati:—

GSAM 370.4“Ndingada kuti paite vanhu zana vari kudzidziswa panzvimbo pomunhu mumwe ari ikozvino. Zvinofanira kuva saizvozvo. Varume nevakadzi vose vanogona kubatsira zvikuru sevamishinari vezvokurapa kupfuura sevamishinari vasina dzidzo yezvokurapa.”

GSAM 370.5Nhamba yevanhu vari kutora kosi yokudzidziswa vachigadzirira kupinda mubasa roupenyu hwose rerudzi urwu yakawedzera zvikuru kubva pakanyorwa mashoko ari pamusoro apa.

GSAM 370Kukura kweBasa Routano

GSAM 370.6MuMumishinari Wezvokurapa yaNdira 1894 mune mashoko mapfupi anobudisa chokwadi chinofadza pamusoro pokukura kwebasa routano. Anoti sezvinotevera:

GSAM 371.1“Sangano Rokuvandudza Utano yakarongwa muna 1866.... Imba duku yemapuranga yakatengwa, yaimbova musha woga uri panzvimbo yakanaka uye ine utano paminda yakakwirira yeBattle Creek, rimwe remaguta ari kukura eMichigan. Vanachiremba vaviri, vashandi vaviri vemabhati, mukoti mumwe (asina kudzidziswa), vabatsiri vatatu kana vana, murwere mumwe, nezvinetso zvisingaverengeki, pamwe nokutenda kukuru mune ramangwana resangano uye mumitemo yarakavakirwa pairi—izvi ndizvo zvakanga zviri kutanga kwebasa riripo zvino. Raizivikanwa seSangano Rokuvandudza Utano.

GSAM 371.2“Panzvimbo peimba duku yepakutanga zvino pane chivako chakareba tsoka 312 uye chakadzika tsoka 100, chine nhurikidzwa nhanhatu, chinogara vaenzi mazana matatu, chakagadzirirwa midziyo yose inogona kurongwa nesayenzi yemazuva ano yokuchengeta nokudzorera vanorwara. Vanachiremba gumi, vazhinji vavo vari nyanzvi mumabasa avo, ndivo vanoumba boka rezvokurapa. Vanamukoti nevamwe vabatsiri vanoumba mhuri inopfuura mazana matatu, uye vanhu vanouya kusangano iri vanobva mudunhu rimwe nerimwe reUnited States, pamwe chete nevaenzi vakawanda vanobva kune dzimwe nyika. Masuo aro anogara akazarukira mumishinari, wokumusha kana wokune dzimwe nyika, zvisinei nezita rake, uye mhuri yacho haiwanzoshayiwi mumwe kana kupfuura vevaenzi ava.”

GSAM 371Chipatara cheSanitariyamu

GSAM 371.3“Chipatara chakavakwa muna 1888, chivako chakareba tsoka 100 uye chakafara tsoka 60, chine nhurikidzwa shanu. Nhurikidzwa nhatu dzepamusoro dzechivako dzinoshandiswa kubazi rokuvhiya resanitariyamu, makamuri evarwere nemawadhi. Mahofisi ebasa rokubatsira resangano anowanikwawo pano. Dzimba duku makumi maviri, dzinoverengeka dzadzo dzichipiswa nemhute uye dzichivhenekerwa, sechivako chikuru, nemagetsi, dzakakomberedza chivako ichi, uye dzakazara nevarwere kana vadzidzi. Chikoro chokudzidzisa vanamukoti vemishinari vezvokurapa chakarongwa musi wa1 Chikunguru 1884. Mumwedzi mitanhatu yokutanga vadzidzi makumi matatu nevashanu vakanyoreswa.”

GSAM 372Chiporofita cheVashandi Vachabuda

GSAM 372.1Vachitaura nezvesangano routano riri paSt. Helena, Cal., Mai White, mutsamba yakanyorwa vari kuTramelan, Switzerland, musi wa6 Kukadzi 1887, vakati:—

GSAM 372.2“Mwari akati kana varume vakabatana nesangano iri vakafamba nokuzvininipisa uye vachiteerera, vachiita kuda kwaMwari, raizorarama nokubudirira; uye kubva mariri kwaizotumwa vamishinari kunokomborera vamwe nechiedza chavakapiwa naMwari. Ava, nomweya waJesu, vachaputsa zvifananidzo munzvimbo dzakakwirira; vachafumura mashura, vadyare chokwadi, kuchena uye utsvene panzvimbo inochengetwa zvino zvikanganiso chete, kuzvifadza, kusazvidzora uye kusarurama.”

GSAM 372.3Tinotaura mashoko aya nokuti anoshanda nesimba rakaenzana kune mamwe masangano akafanana.

GSAM 372Kubudirira Mubasa Routano Kwakapikirwa

GSAM 372.4Muuchapupu hunokosha hwakapiwa kuchechi muna 1891, tinoverenga kuti: “Chikomborero chaMwari chichava pamusoro pekuedza kwose kunoitwa kumutsa kufarira kuvandudzwa kwehutano; nokuti kunodiwa kwose kwose. Panofanira kuva nokumutsiridzwa panyaya iyi; nokuti Mwari anoronga kuita zvakawanda kuburikidza nenzira iyi.”

GSAM 372Koreji yeVamishinari Vezvokurapa yeAmerica

GSAM 372.5Nhanho nenhanho chiedza chakafambira mberi pamusoro penzira ine mufungo yokurapa zvirwere kusvikira muna Chikumi 1895, apo kudiwa kwokuronga sangano redzidzo yezvokurapa kwakanga kwasimuka. Mukuteerera kudiwa uku, Koreji yeVamishinari Vezvokurapa yeAmerica yakarongwa nechinangwa chaicho chokudzidzisa vanachiremba kuti vashande pasi peSeventh-day Adventist Sangano reVamishinari Vezvokurapa neRupo, muminda yokumusha neyokune dzimwe nyika. Mhemberero dzokutanga dzakaitirwa muBattle Creek musi wa30 Gunyana 1895, uye koreji yakavhurwa zuva rakatevera, 1 Gumiguru, iine boka revadzidzi makumi mana.

GSAM 372.6Muchiziviso chekoreji tinoverenga kuti:

GSAM 372.6“Koreji iyi yakanyoreswa muChicago pasi pemitemo yedunhu reIllinois. Kosi yokudzidza ichava yakakwana seiya yezvikoro zvokurapa zvakanakisisa muUnited States. Dzidziso ichapiwa muchikamu muChicago, uye muchikamu muBattle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Pamusoro pevagadzirira basa roumishinari rezvokurapa, tinoverenga zvinotevera muMumishinari Wezvokurapa yaNyamavhuvhu 1895:

GSAM 373.1“Boka revanamukoti riri kudzidziswa zvino paChikoro Chekudzidzisa Vanamukoti cheSanitariyamu yeBattle Creek rine vanopfuura 250; mumwe nomumwe weava ava vanokwanisa zvino kuita basa roumishinari rezvokurapa ane nzvimbo yaakapihwa. Vanamukoti vari kudiwa kuZvitsuwa zveGungwa reSouth, India, Zvitsuwa zveWest Indies, South America, makumi maviri nevashanu kana makumi matatu kumatunhu ekumaodzanyemba eUnited States, uye kumaguta edu makuru.”

GSAM 373Kukura kweBasa reVamishinari Vezvokurapa

GSAM 373.2Pamisangano yokupedza kudzidza yeboka reVanamukoti Vemishinari veSanitariyamu, yakaitirwa muTabernakeri musi wa5 Mbudzi 1895, Dr. Kellogg vakati:—

GSAM 373.3“Makore gumi nemaviri apfuura, pamusangano wakadai, vanamukoti vaviri vakapedza kudzidza. Panguva ino pane boka revanamukoti vari pakati pemazana matatu nemazana mana. Kune vanachiremba gumi nevapfumbamwe musanitariyamu, uye makumi maviri nevaviri mumasangano akafanana, akabatana nesanitariyamu zvishoma kana zvikuru, uye ari pasi pokutarisirwa kweSangano reVamishinari Vezvokurapa neRupo. Vanamukoti vedu makumi mashanu nevatatu vari munyika dzakasiyana dzokune dzimwe nyika—muSweden, Mexico Yekare, Gold Coast yeAfrica, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, neBritish Guiana. Kune vadzidzi vezvokurapa makumi matanhatu nevatatu vari kudzidziswa zvino. Vane makumi mana nomumwe vari pano, makumi maviri nevaviri vari paYunivhesiti yeMichigan nezvimwe zvikoro. Vanamukoti makumi maviri nevaviri vari kupedza kudzidza pano manheru ano, vakagadzirira chose kubuda sevamukoti vakatenderwa.”

GSAM 373.4Pakutevera kukura kwemasangano edu outano kusvikira muna 1902, tinoona Sanitariyamu yeBattle Creek, ine koreji yayo yezvokurapa nechikoro chokudzidzisa vanamukoti, riri iro sangano guru kupfuura ose erudzi urwu munyika riri revaSeventh-day Adventists.

GSAM 374Zvivako Zvikuru Zvakatsva

GSAM 374.1Usiku hwa18 Kukadzi 1902, chivako chikuru chikuru, chine midziyo yacho yakaisvonaka, nechipatara chakapamhama, zvakaparadzwa nomoto. Panguva iyoyo mumizvivako maiva nevarwere nevashanyi mazana mana, asi nokuda kwokushinga kwouchiremba, vanamukoti nevabatsiri, uye nokudzivirirwa kwaShe kwakasiyana, vose vakabudiswa muzvivako vasina kukuvara zvakanyanya.

GSAM 374Sanitariyamu Itsva

GSAM 374.2Chimwe chivako, chikuru uye chakasimba kupfuura chokare, chakavakwa panzvimbo yezvivako zvekare. Dombo repakona rechivako chiripo rakaiswa musi wa12 Chivabvu 1902, uye chivako chakatsaurirwa musi wa31 Chivabvu 1903. Vatungamiri vesangano vanotaura nezvechivako chitsva vachiti “chakasimba uye chichagara kwenguva refu sezvingaitwa chivako nesimbi, dombo, zvidhinha nesimende.”

GSAM 374.3“Midziyo yesangano iri muzvinhu zvose ndeyemazuva ano zvikuru, yakakwana, yakachena, iri nyore kushandisa uye yakasimba kupfuura yose inogona kuwanikwa; uye zvinotendwa kuti, sezvainomira zvino yapera, Sanitariyamu yeBattle Creek inopa zvivako nezviri nyore kuvarwere zvisingapfuuriwi zvechokwadi.

GSAM 374.4“Chinangwa chevatariri vesangano iri chave chokuunganidza panzvimbo imwe uye pasi pemamiriro akanaka nzira itsva dzose nemidziyo yokurapa vanorwara inozivikanwa mumushonga une mufungo, uye kushandisa nzira idzodzo nenzira ine hana uye nokunzwisisa.”

GSAM 374Sanitariyamu Dzakawanda Dzichatangwa

GSAM 374.5Chiedza chakapiwa vanhu ava ndechokuti Ishe anoda kuva nesanitariyamu dzakawanda, dziri pakati nepakati pakukura, dzakaparadzirwa munyika yose, pane kuva nemasangano mashoma makuru zvikuru. Tinofara kuona kuti kutanga kwaitwa kuvhura masanitariyamu maduku munzvimbo dzakasiyana-siyana dzenyika, zvikurukuru mumakore gumi apfuura. MuBhuku Regore reMusangano Mukuru ya1904 mune rondedzero yemasangano maduku aya anopfuura makumi mashanu.

GSAM 375Rondedzero yeSanitariyamu

GSAM 375.1Kunyange zvazvo zvingava zvinofadza kurondedzera mamiriro akatungamirira kutangwa kwemasangano aya, munzvimbo yedu shoma tichagutsikana nerondedzero yenyika kwaanowanikwa nenhamba iri munyika imwe neimwe. MuUnited States tinowana 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Chitsuwa cheSamoa, 1; Mexico Yekare, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Rondedzero Yemakamuri Okurapisa

GSAM 375.2Kunze kwemasanitariyamu aya kune makamuri okurapisa makumi maviri nemaviri, gumi nemanomwe acho ari muUnited States; rimwe muJaffa, rimwe muJerusalem, Palestine; rimwe muGuadalajara, Mexico Yekare; rimwe muKimberley, South Africa; uye rimwe muRockhampton, Australia. Kuwedzera kune izvi, kune maresitorendi makumi maviri nematanhatu ezvokudya zvemuriwo, uko vanhu vanogona kuwana zvokudya zvakachena zvoutano uye kugamuchirawo kudzidziswa kwakati kana kushoma pamusoro penzira yakarurama yokurarama.

GSAM 375.3Nhamba idzi pamusoro pokufambira mberi kwemitemo yokuvandudzwa kwehutano dzinoratidza kuti Ishe anogona “kuita basa guru kuburikidza nenzira iyi,” sezvakafanotaurwa naMwari muna 1866; uye dzinoratidzawo, sezvakafanotaurwa muna 1863, kuti “mitemo yokuvandudzwa kwehutano” inogona kuita chikamu “pakugadzirira vanhu kuti vashandurwe pakuuya kwaShe.” Naizvozvo masangano outano aya ngaawedzere kazana, uye nokukurumidza aite basa raakagadzirirwa nokugadzwa naro.

Notes

  1. 3 Johani 2. ↩

Note

Back