Saar 1 — Ubbité

GSAM 21.1SU NU waxee ci Ñaareelu Ñëwum Kirist, danoo ngi laal mbir mi nga xam ne dëgg-dëgg, yaakaaru askanu Yàlla la woon la dale ca bi ñu dàqee sunuy maam ca toolu Eden. Ci kàddu yi ñu waxoon jaan ji, ne doomub jigéen bi dina tojj boppam, ab wóoral la woon ne ci mujjantal dina am ku ñëw defaraat lépp, ku daan njublaŋi Seytaane, te matal yéeneb Yàlla ci kaw suuf. Li ñu jàpp mooy ne Adama ak Awa dañoo foogoon ne liggéey boobu dina am ci lu gaaw, te benn ci seeni doom bu juddu ci ñoom mooy gañe. Waaye ci naalub Yàlla, dige bi jëm ci Musalkat bi, ci li meloon ne alag la, dafa ëmb lépp li fi juddu ba léegi ci doxalinu “boppam bëgg-bëgg ak yërmandeem, yi ñu jox ci Kirist Yeesu laata àddina di tàmbali.”¹

GSAM 21.2Su fekkoon ne Adama ak Awa gisoon nañu ca saa sa naqar ak mettit yi waroon a fees àdduna bi ci diirub at yu gudd yi doon diggante yàquteem ak delloowaatam, seen naqar doon na lu ñu mënul woon a dékku. Yàlla asamaan si, ci yërmandeem gu lewet ak xolam bu yërëm nit, nëbb na leen gis-gis boobu, ba tax ñu des ak yaakaar ju réy jii di ne dinañu gaaw a mucc dugg ci gore gu tedd gi doom Yàlla yi am. Xalaat ne njot li jege woon na, loolu dafa leen doon xiir ci ñu gën a farlu ci waajal bés boobu.

GSAM 22.1Naka noonu la deme woon ak askanu Yàlla ci bépp maas ba léegi, la dale ca jamonoy Adama. Wóoroon na leen ne am na xew-xew bu réy te am solo bu waroon a am ci kanam—ne Kirist dina ñëw mujjantal ngir samp nguuram. Ñoom itam, ni Adama ak Awa, gëm nañu ne xew-xew bi jege na lool, te, ni ñoom, xamuñu woon li nar a xew ci seen diggante ak xew-xew boobu; bu dul woon loolu, mën nañoo ñàkk yaakaar ci seen jéem a àgg ci jubluwaayu neexal bi.

GSAM 22.2Xalaat bii mën nañu ko firndeel ci ay xew-xew yu amoon ci wàllu ay mbir yu mag yu ñu gis. Nit ñi ko njëkk a amal, donte xamuñu woon, dëgg-dëgg ñu ngi doon matal yéene Yàlla; waaye nag, seeni xalaat dëppowul woon ci lépp ak seeni gis-gis yu leen doon yëngal ngir ñu def ko.

GSAM 22Jeexital yu yaatu yu li Columbus fekk

GSAM 22.3Montgomery, ci téereem bu tudd American History,² ci móol bi ñu génne atum 1902, ci xët 8 ak 9, bi muy wax ci xalaat bi yëngaloon Columbus mu tàmbali tukkeem, ak ni mu doxalee naalëm ngir àgg End bu Penku ci jaar ci sowu, nee na:—

GSAM 22.4“Columbus xalaatoon na ne mën na gënël naal bu Buuru Portigaal bi. Wóoroon na ko ne am na yoon wu gën a gàtt te gën a baax ngir dem Endi, te wuute ak yoon wi Diyaas wonewoon. Xalaatu gaalkat bu Genoa [Columbus] bi dafa amoon fit bu réy te itam beesoon na. Ci palàsu dem penku, walla sudd ak penku, dafa fasoon yéene dem sowu rekk. Am na, ni mu ko gëmoon, ñetti sabab yu wér te dëgër ngir def jëf ju réy jooju: Bu njëkk, ni ko téerey jeografi yu gën a baax ci jamonoom gëmoon, Columbus dafa wóoroon ne suuf si tepul, ni ko ñu bare gëmoon, waaye dafa mel ni balon. Ñaareel bi, dafa jàppoon ne globe bi dafa gën a tuuti ni mu mel, te li ci ëpp suuf la, du ndox. Ñetteel bi, ndaxte xamul woon dara, te jàppul woon dara, ci nekkug kontinan Amerig walla Géej gu mag gii di Pasifik, dafa xalaat ne tefesu Asi walla Endi dafa jàkkaarlook Espaañ ak tefesu sowu Tugal. Dafa natt ne diggante bi yépp ba Cipango, walla Sapoŋ, xeyna du weesu ñeenti junniy miil.

GSAM 23.1“Xalaatam nii la deme woon: Dafa doon tàmbali ci Tugal; jubal gaalam jëm sowu, ca Sapoŋ, te topp kurbeb àdduna bi ba mu yóbbu ko fa mu doon wër. Ci xelam, loolu dafa meloon ni lu wóor te yomb, ni ab weñ di wër ab pom.

GSAM 23.2“Su amee ndam ci tukki bi, dina am njariñ lu réy-a-réy: Dina dugg ci Endi yi ci bunt bu mag bi, ci palàsu muy jaar ci yoon wu wër, te jaar ci bunt bu nekk ci wet, ni ko Portige yi waroon a def.

GSAM 23.3“Gis nanu ne nit kii, mi xamoon xayma bu ñuy jëfandikoo, jeografi, ak doxal gaal ci géej ni ko kenn ku jëm kanam ci jamonoom xame woon, dëgg la waxoon ci poñ bu njëkk bi,—melokaanu suuf si,—waaye juum na bu wér ci ñaari poñ yeneen ya.

GSAM 23Njuumte bu Indi Wërsëg

GSAM 23.4“Waaye, lu doy waar, ay njuumteem ci benn wàll dimbali nañu ko. Njuumte bi mu defoon ci xayma diggante bi, wërsëg bu réy la woon. Su Columbus xaymoon bu baax réyaayu àdduna bi ak guddaayu tukki bu ni mel, xëy na du tukki woon, ndaxte dina gis ci saa si ne yoon wi Portige yi tànnoon gën a gàtt te gën a yomb. Té itam, bu xalaatoon walla gis ci kanam ne gox-goxaanu Amerig dafa jaar ci yoonam, loolu ci boppam xéj-na du ko taxoon mu tàmbali tukki bu wut gëstu, ndaxte jubluwaayam du woon wut réew mu bees, waaye wut yoon wu bees jëm ci réew mu yàgg.”

GSAM 23Yaakaar ju Mag ju Jamono yépp

GSAM 23.5Kon, askanu Yàlla, ci biir jamono yu bare yi weesu, amoon nañu yaakaaru ñëwum Kirist ci seen kanam “ni ab ankaru ruu, bu wóor te dëgër.”³ Donte sax lu bare ci biir naqar ak jafe-jafe lañu nekk, ba tax ñuy yuuxu ci mettit, “Bés ban, Yàlla, lañuy mucc?” teewul ñu wéy di jëm kanam, te ni Pawlos waxe woon, waxaat te di wax ba léegi ne, “Lan mooy sunu yaakaar, walla sunu mbégte, walla sunu kaala ngir màggal? Ndax yéen sax dungeen nekk ci kanamu sunu Boroom bi di Yeesu Kirist bu dellusee?”⁴

GSAM 24Pawlos, yaakaar moo ko doon dundal

GSAM 24.1Ay misaal yu néew rekk ci doole ju taxawale ju yaakaar jii, ci wàll wii, war na doy. Bi ñu yobboo Pawlos ca kanamu Felix, te may ko mu waxal boppam, mu nee, “Ci yoon wi ñuy woowe bid'a, noonu laay jaamoo Yàlla ju sama maam yi, di gëm lépp lu ñu bind ci yoon wi ak ci Téerey Yonent yi; te am yaakaar ci Yàlla, ni ko ñoom itam nanguwoon, ne dina am dekki ci biir ñi dee, ñu jub ñi ak ñu jubul ñi.”⁵

GSAM 24.2Ci waxam ju am solo bi mu defoon bi ñu ko indee ci kanamu Agrippa, Pawlos nee na, “Léegi nag, maa ngi taxaw te ñu ngi ma àtte ci yaakaar bi ma am ci dige bi Yàlla digoon sunuy maam; dige boobu la sunuy fukki xeet ak ñaar di yaakaar, di ko wër ci diineel Yàlla guddi ak bëccëg. Ngir yaakaar jooju la, yaw Buur Agrippa, waa Yawut yi di ma toppee. Lu tax ngeen di ko jàpp ne lu mënta nekk, ne Yàlla mën na dekki ñi dee?”⁶ Bi mu mujjee dem Rom ngir taxaw ci kanamu Seesar, mu ne waa Yawut yi, “Yaakaaru Israyil bi lañu ma takkal jéng bii.”⁷

GSAM 24.3Pawlos wax na ci leer ci yaakaar googu ci bataaxal bi mu bind Tít: “Ndaxte yërmaande gu Yàlla giy indi mucc feeñ na ci nit ñépp, di ñu jàngal ne, bu ñu weddee yàqu-yàqu ak bëgg-bëggu àdduna, war nañoo dund ci teey, ci jub ak ci diine, ci àdduna bii, di xaar yaakaar ju barkeel jooju, ak feeñ gu tedd gu Yàlla ju mag ji ak sunu Musalkat Yeesu Kirist.”⁸

GSAM 24Piyeer di Bég ci Yaakaar gi

GSAM 24.4Piyeer wax na ci yaakaar jooju ni: “Barkel na Yàlla, Baayu sunu Boroom Yeesu Kirist, mi, ci yërmandeem ju bare, sosoowaat ñu ci yaakaar ju am dund, jaare ko ci dekki Yeesu Kirist ci biir néew yi, ngir ñu am donnu gu dul yàqu, gu set, te du jeex, te ñu dencal leen ko ca asamaan, yéen ñi nga xam ne kàttanu Yàlla a leen di sàmm ci ngëm ngir mucc gi, te mu waaj ngir feeñ ci jamono ju mujj ji. Looloo tax ngeen di bég bu baax, donte léegi ngir ab diir bu gàtt, su soxla amee, ngeen di naqarlu ci ay nattu yu bare: ngir nattu gu ñeel ngëm gi ngeen am, di lu gën a am solo wurus wu man a yàqu, donte dañu koy natt ci safara, mu man a am ngir ñu màggal leen, teral leen te jox leen ndam bu Yeesu Kirist di feeñee.”⁹

GSAM 25Yéeneb Yàlla ci Mbindéef

GSAM 25.1Kàddug Yàlla gi feeñal na jubluwaayu Yàlla ci mbindéelu àddina; te ci kàddug yonent yi lañu jànge itam naal bi mu am ci lu nar a ñëw: “Nii la wax Boroom bi sàkk asamaan yi, Yàlla mi boppam defar suuf si te taxawal ko; du ngir dara la ko defaree, waaye dafa ko defar ngir ñu dëkk ci.”¹⁰ Bi mu ko defaree, jox na ko nit. Ki bind Sabóor nee na, “Asamaan si, waaw, asamaan yi, Boroom bi moo leen moom; waaye suuf si, may na ko doomi aadama.”¹¹ Waaye bi mu ko joxee nit, nit ku jub la woon, ni ko xareñ bi waxee, “Lii rekk laa gis: Yàlla defar na nit mu jub; waaye ñoom, seet nañu ay pexe yu bare.”¹²

GSAM 25.2Ñu ngi jàng ci ni Boroom bi doxale ak doomu aadama, ne “bi mu séddalee doomu aadama, dafa teg digi askan yi ci limu doomu Israyil,”¹³ maanaam, ci limu Israyil bu dëgg bi ñu war a dajale ci kaw suuf ci muj gi ngir ñu nekk askanu nguuram gu ñëw. Pawlos moo ko waxee ci kàddu yii: “Yàlla... def na ci benn dereet xeeti nit ñépp ngir ñu dëkk ci kaw suuf si bépp, te dogal na jamono yi mu tëraloon bu yàgg, ak digi seen dëkkuwaay; ngir ñu seet Boroom bi, xéj-na ñu mën koo yëg, te gis ko, donte sorewul kenn ci ñun; ndaxte ci moom lañuy dundee, di yëngu, te am sunu nekk.”¹⁴ Bu yéene ju njëkk jii jëm ci suuf si maté, “sa askan itam ñépp dinañu jub.”¹⁵ Ñu waxaat ci ñoom ci nekkin woowu ne, “Ku fa dëkk du wax ne, Dama feebar: askan wi fa dëkk ñu baal leen seeni bàkkaar.”¹⁶ Loolu mooy jamono jooju “ñi lewet ñoo di donnu suuf si; te di bànneexu ci jàmm ju bare.”¹⁷

GSAM 26Ñaareelu Ñëwum Kirist Du Léeb

GSAM 26.1Ci ñaareelu bataaxalu Piyeer lañu wax ne “duñu topp ay léeb yu ñu taal, bi ñu leen di xamal doole ak dikkug sunu Boroom bii di Yeesu Kirist, waaye danu gis ak sunuy bët màggug ndamam. Ndaxte jot na cër ak ndam ju bawoo ci Yàlla Baay bi, bi baat bawoo ci ndam lu kawe loolu, baat bu mel nii: Ki mooy sama Doom ju ma bëgg, ki ma neex lool. Te baat boobu jóge asamaan, dégg nanu ko, bi nu nekkee ak moom ci tund wu sell wi. Am nanu itam kàddug yonent gu gën a wóor, te baax na ngeen fonk ko, ni mel ni leer gu leeral ci bërëb bu lëndëm, ba bés bi leer, ak biddéewu suba si fenk ci seeni xol.”¹⁸

GSAM 26.2Ci mbind mii, ndaw li dafa jëfandikoo soppaliku bi amoon ca tund wa ngir firndeel ñëw gu ñaareel gu Kirist. Laata xew-xew bii di am, sunu Musalkat waxoon na ndawam yi ne, “Am na ñi taxaw fii te duñu ñam dée, ba kera ñuy gis Doomu Aadama muy ñëw ci nguuram”¹⁹ —ni ko Luuk bindee, “Am na ñi taxaw fii te duñu ñam dée, ba kera ñuy gis nguurug Yàlla.”²⁰

GSAM 26.3Dige googu mat na sëkk ci soppiku gu tedd gi ci boppam. Ci “gis-gis” googu ci kaw tund wi, gis nañu Yeesu mu tedd, ni mu nar a feeñee bu ñëwee ci nguuram. Gis nañu Elia (Eliy), mi ñu yóbbu asamaan te musul ñàkk bakkan, di teewal ñi ñu nar a yékkati—soppi leen juge ci ñu mëna dee jëme ci ñu mëna deeñul—“ci saa si, ci mbëcëtu bët,” bu Boroom bi ñëwee.²¹ Musaa itam, mi faatoon, moo fa teewaloon ñi ñu nar a dekki ci biir ñi dee ngir daje ak Boroom bi. Kon ci “gis-gis” boobu, gis nañu Kirist muy ñëw ci nguuram, ni mu leen ko dige woon.

GSAM 27Waxu Yonent, Kàddu gu Gën a Wóor

GSAM 27.1Donte ndaw yi gisoon nañu gis-gis bu tedd boobu ca tundu soppiku ga, te dégg baatub nangu gu Yàlla, ndaw Piyeer dafa dëggël ne: “Am nañu kàddug yonent gu gën a wóor.” Ci wax jooju, du tekki ne dafa wàññi solo li ñu gisoon ak li ñu dégg ca bés bu am solo booba. Dégg nañu baatu Yàlla benn yoon, waaye ci biir waxi yonent yu mag yi, yu yegg ba ci ñaareelu dikkug Kirist, am nanu baatu Yàlla bu ñu faral di dégg. Ci dëgg-dëgg, lépp lu ñu wax ci waxi yonent te mu dëggu walla ñu bind ko ci taariix, baatub Yàlla la ci nun. Ci maanaa moomu la baatub waxu yonent di “gën a wóor”. Revised Version dafa ko tekki ne, “lu ñu wóoral”. Waxu yonent ji dafa wóor ndax lépp lu ñu ci wax te mu dëggu. Xew-xew bu nekk bu ñu waxoon te mu am, bu amee, day wóoral ne yeneen xew-xew yi des dinañu am ci dëgg.

GSAM 27Melokaanu Waxu Yonent

GSAM 27.2Seede yii di topp, yu jóge ci ay boroom xam-xam yu mag ci Biibël bi ci mbirum waxu yonent, am nañu doole lool:—

GSAM 27.3Thomas Newton dafa wax ne “li waxu yonent di wax mooy taarix bu ñu jëmale kanam te ñu tënk ko; taarix mooy waxu yonent ju mat te ñu yaatal ko. Am na ay waxi yonent yu fen ci àdduna; waaye xel mépp ak soxor gu nit ñi ak jinné yi mënuñu taxawal benn waxu yonent ju mel ni yi ñu bind ci Mbind mu Sell mi.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton seede na ne “déggal yonent yi mooy melokaan wu am solo ci jàngu ju dëgg ji.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith nee na “waxu yonent dafa tollook kéemtaan gu mu mën a doon, te moom ci boppam kéemtaan la.... Baatu Kàttan gu mat sëkk rekk a mën a woo néew yi ci bàmmeel yi,—baatu Xam-xam bu ëmb lépp rekk a mën a wax lépp lu nëbbu woon ci ëllëg gu lëndëm, gi nga xam ne ci doomu aadama dafa mel ni kër néew yi lañu mënul a dugg,—te ñoom ñaar ñépp baatu Yàlla lañu.”

GSAM 28.1Matthew Henry nee na “ci waxtu Yàlla, mooy waxtu wi gën, ak ci yoonu Yàlla, mooy yoon wi gën, waxu yonent dina mat dëgg. Kàddu gu nekk ci kàddug Kirist set na lool, te looloo tax mu wóor lool.”

GSAM 28Jubluwaayu Waxu Yonent

GSAM 28.2Ci kàddu yi Kirist waxoon ndawam yi, mën nañu ci jàng benn ci sabab yi tax Boroom bi joxe waxu yonent. Bi muy yonentee ci mbir yi nar a dal Judà, nee na, “Ma ngi leen koy wax balaa muy am, ngir bu amee ngeen gëm ne man laa.”²²

GSAM 28.3Boroom bi wax na itam ci gémmiñu yonent Yisaya ne, “Man laa Yàlla, te amul ku mel ni man, di xamal njeexteel li la dale ca ndoorteel ga, ak mbir yi nar a am te amagul ca jamono ju yàgg ja, di wax ne, Sama xalaat dina taxaw, te dinaa def lépp lu neex sama xel.”²³

GSAM 28.4Te itam, “Yëgle naa la yàgg-yàgg yi ca njàlbéen ga, te jóge nañu ci sama gémmiñ, te wone naa leen la; def naa leen ci lu gaaw, te am nañu.... Dëgg-dëgg, ca njàlbéen ga sax yëgle naa la ko; balaa muy am, wone naa la ko; ngir nga bañ a wax ne, Sama xërëm moo leen def, te sama nataal bu ñu xàccoo, ak sama nataal bu ñu sawal, ñoo leen digle. Dégg nga, seetal lii lépp; te dungeen ko yégle? Wone naa la lu bees léegi, ba tey sax ay mbir yu nëbbu, te xamuloo woon. Léegi lañu sosu, te du woon ca njàlbéen ga; ba tey sax balaa bés bi, dégguloo woon mbir yooyu, ngir bañ a wax ne, Gis nga, xamoon naa leen.”²⁴

GSAM 28.5Ci làkk wii lañuy gisee dooley matug waxi yonent yi niki firnde ci cosaanu waxu yonent ci Yàlla, ak itam niki wone kàttanu Boroom bi ci kaw yàllay xeeti ñi gëmul Yàlla yépp. Ci kàddu yii itam lañu gisee ne waxu yonent am na am-solo bu réy ci Mbind yu Sell yu dëgg yi. Ndaxte loolu dëgg la, dafa jaaxal lool ni nit ñu baree di joxe tuuti xel walla ñu bàyyi sax jàng pàcc yu yonent yi ci Mbind yu Sell yi.

GSAM 29Waxu yonent tëjuwul

GSAM 29.1Ñi amul xam-xam dañuy wax ne jànguñu, te looloo tax mënuñu dégg waxi yonent yi. Ci beneen wet gi, ñu bare ci ñi jàng, ak ñenn ci ñoom ñi nekk ci liggéeyu Yàlla, dañuy wax ne: “Waxi yonent yi tëju nañu, te mënulees leen a dégg. Ñun ñépp xam nanu ne téerey Apokalips bi téere bu tëju la.”

GSAM 29.2Ci Apokalips, Yowanna bu ñu bëgg jox nañu ko ndigal lu wuute mu bañ a tëj téere bi.²⁵ Ci téere bii tamit, ñu ngi fa sargal ñi “dégg kàdduy waxu yonent jii, te sàmm li ñu ci bind.”²⁶ Naka lañu mënee sàmm li nekk ci téere bu tëju bu ñu ko déggul, te mënuñu ko dégg? Boroom bi wax na ci Musaa ne, “Mbir yu nëbbu yi, Boroom sunu Yàlla ñoo leen moom; waaye li ñu feeñal, ñun ak sunuy doom ñoo ko moom ba fàww, ngir ñu man a def kàddu yépp yu yoon wii.”²⁷

GSAM 29.3Li leer mooy ne Boroom bi dafa bëggoon ñu dégg waxi yonent yu Daniyel, loolu feeñ na ci kàddu yi mu wax taalibeem yi ci mbir mi. Ñu ngi jàng ne: “Kon bu ngeen gisee lu siblu te indiy gental loolu Daniyel yonent bi waxoon, mu taxaw ci barab bu sell bi (képp ku ko jàng, na xam),”²⁸ loolu dafa mel ni dafay wax ne, Déggleen Daniyel yonent bi.

GSAM 29.4Boroom bi dafa feeñal njuumteg wax ji naan waxu yonent mënul a déggu, ci kàddu yii: “Gis-gis bu ñépp bokk bi dafa mel ci yaw ni kàddug téere bu ñu tëj, bu nit ñi jox ku xam, di ko wax ne, Jàngal lii, ma la ciy ñaan: mu ne, Mënuma, ndaxte tëj nañu ko: te téere bi ñu jox ki xamul, di ko wax ne, Jàngal lii, ma la ciy ñaan: mu ne, Xamuma. Looloo tax Boroom bi nee: Ndaxte askan wii ci seen gémmiñ lañu may jege, te seen tuñ yi lañu may màggale, waaye seen xol sore nañu ma, te seen ragal ci man, ndigëli doomu aadama lañu leen ko jàngal: kon nag, gis leen, dinaa def jëf ju yéeme ci biir askan wii, jëf ju yéeme ak kéemtaan: ndaxte xelug seeni xelu-kat dina tas, te xam-xamu seeni xam-xamkat dina nëbbu.”²⁹ Su askan wi ñi nga xam ne yonent bi moo leen di waxal fi toppoon kàddug yonent gu wóor gi, duñu woon dem ba sori yoonu Yàlla, te wuutu ay ndigalam ak ndigali doomu aadama.

GSAM 30Waxu Yonent Du lu Kenn di Tekki ni mu Ko Neexee

GSAM 30.1Du ne waxu yonent am na maanaa mu xóot, mu nëbbu, mu fees ak mbóot, ba tax ñu bare duñu ko dégg. Ndawu Yàlla Piyeer wax na ci ne, “Xamleen li njëkk, ne benn waxu yonent ci Mbind mu Sell mi du kenn ku ko firi ni mu ko bëggee. Ndaxte waxu yonent ñëwul ci jamono ju yàgg ci coobareg nit; waaye ay nit ñu sell ci Yàlla ñoo waxe, ci ni leen Xel mu Sell mi daan yëngale.”³⁰ Ci wax jooju, dafa leer ne li am solo ngir mën a dégg waxu yonent mooy nangu xel moomu waxoon jaarale ko ci yonent yi. Ci xel moomu, bi ñu dige képp ku ko wër, ñu bind ne, “Dina leen gindi ci dëgg gépp.”³¹

GSAM 30Waxu Yonent ji Mat na

GSAM 30.2Ci jàngum waxi yonent, am na ay dëgg-dëgg yu war a sax ci xel: Yàlla, mi dul juum, mooy boroom waxu yonent, te bu waxtu wi jotée ngir wax ji am, li ñu waxoon ca jamono jooju laay am. Tamit, ndaxte Boroom bi, mi am kàttanu gis li nit ñi di def bala ñoo ko def, bu waxee ne am na benn mbir buy am ci benn waxtu, bu waxtu woowu jotee, wax ji day am niñ ko waxe woon. Ci beneen waxin, mbir mu melni matal gu dëggul ci waxu yonent di am ci jamono ji ñu waxoon ne mooy jamono ju dëgg ji, loolu mënul nekk. Ci topp ci tektal bii, mën nañu wax ne, bu jamono ju Boroom bi jotee ngir bataaxal bu dëgg bi agsi ci àdduna, bataaxal bi day feeñ saa su nekk.

GSAM 30.3Benn yoon, bi bindkat bi joxee waxtaan ci matug waxi yonent yi, amoon na fa benn ku gëmul woon, mu jéego ne ko, “Fàww ma ndokkel leen, yéen ñiy firi waxi yonent yi, ndaxte am ngeen wërsëg bu réy. Ci seen jàngum taariix, da ngeen a gis ci lu yomb lool li ànd ak waxu yonent ji ni mu ware.” “Waaw,” lañu ko tontu, “dafa dëppoo ndaxte dañu ko defar ngir mu dëppoo. Su fekkee dem nga ci bitigu gants ngir jënd gants, ndax doo xaar gis li la jàpp ci sa loxo?” Mu tontu ne, “Waawaw, kon, ndaxte dañu leen defar ngir ñu jàpp.” “Kon,” la bindkat bi wax, “Yàlla gi xamoon bu baax li nit ñi nar a def, moo waxoon li ñu nar a def, te bu nit ñooñu tàmbalee jëf te def li mu waxoon, bindkatu taarix bu dëggu bi dafay bind seeni jëf, yoo ko méngaleek li mu waxoon, di nga gis ne dañoo dëppoo bu baax.”

GSAM 31Waxu Yonent, Leer la ci Lëndëm bi

GSAM 31.1Ndawu Yàlla Piyeer nee na war nañu jox cër waxu yonent ni mel ni leer gu leeral ci bérab bu lëndëm. Su amul taalu waxu yonent, ëllëg dina doon lëndëm gu mat sëkk. Njariñu leer mooy daaneel lëndëm—boo doon tukki ci bérab bu lëndëm, mu won la yoon wi, te won ko ci anam gu leer nàññ, ngir ki doon tukki mën a gis te tànn yoon wi, jéego-jéego. “Sa kàddu,” la woykat bi wax, “ab làmp la ngir samay tànk, ak leer ngir sama yoon.”³² Nit ku am xel nee na, “Yoonu ñu jub mel na ni leer gu lay gën a leeral ba bés bu mat sëkk.”³³ Kon, ci biir doxantu ci jamono, gis nañu ne kàddug Yàlla, rawatina ci ni mu matalee ci mbindum yonent yi, dina gën a leeral, di gën a leerloo ku jàng Biibël bi ne moom, ci yoon wu jëm ci leer gu sax ak bés bu sax la nekk.

GSAM 31Ñetti Xew-xew yu Fës dale ca Eden ba ca Jeexital ga

GSAM 31.2Su ñu xoolée yoonu askanu Yàlla, la dale ca Eden ba ca njeextal la, ci leerug Mbind mu Sell mi, am na ñetti xew-xew yu gën a fés te am solo. Bu njëkk bi mooy ñëw gu njëkk gu Kirist, Yàlla soppiku nekk nit, ñëwu Emmanuwel, Yàlla feeñ ci yaram; bu ñaareel bi, mooy Yeesal gu mag gi ginnaaw Jamono ju Lëndëm ji—1260 at yu ñu leen di sonal, foofu kàddug Boroom bi ñu ko daan nëbb lool nit ñi—di génn gu Eglis bi ci àll bi mu nekkoon, ak teg Kàddug Yàlla fa ñépp mën a jàng te xam coobareem; Ñetteel bi, ñaareelu dikkug sunu Boroom ngir indi jamonoy delloowaat lépp lu ñu waxoon ci gémmiñu yonentam yu sell yépp la dale ca njàlbéenu àdduna; lii, ngir tëj “xëccoo bu jamono yi,” xëccoo bi nekk ci diggante bàkkaar ak njub, ngir indi jamonoy ndam, li jamono yépp doon jëm.

GSAM 32Waxu yonent day joxe ay firnde yu wone njeextal gi

GSAM 32.1Su ñu toppee bu baax kàddug yonent gu wóor gi ni mel ni leer gu war a gindi sunuy tànk, di ñu won yoon wu jub wi ci biir lëndëm gi, du mën a nekk leneen lu dul ne dinañu gis yoon wi ñu raññale bu baax ci kàddug yonent gi ci biir jamono jépp ba ci ñaareelu ñëwu Kirist. Kon, ñi topp bu baax leerug waxu yonent duñu rekk xamme mandarga yi ak firnde yi wone ne bés bu mag bi jege na, waaye dinañu xamme itam liggéeyu Boroom bi ci ni muy doxee cig teey ci ay bataaxal yu dëggu yu war a waajal askan ngir ñu dalal ko ci jàmm bu muy ñëw.

GSAM 32.2Donte Mbind mu Sell mi wax na ne bésu Boroom bi dina ñëw ci mbooloo mi ni “sàcc ci guddi,”³⁴ waaye wax na itam ci ñi taxaw ci xalaatu Boroom bi ne, “Yéen, samay mbokk, nekkuleen ci lëndëm, ba bés boobu di leen jàpp ni sàcc. Yéen ñépp ay doom yu leer ngeen, te ay doom yu bés ngeen.”³⁵

GSAM 32Fàttaliku ni Boroom bi gindee

GSAM 32.3Ci fàttaliku ni Boroom bi gindee yëngu-yëngu Advent bi, baax na ñu xam ne, li Yàlla bëggoon lépp jamono mooy, askanam fàttaliku ay firnde yu mu leen woné ci yërmandeem ak dooleem ci seen wàll. Bi muy joxe sabab yi tax Israyil dellu ginnaaw ci Yàlla, ki bind Sabóor bi nee na, “Fàtte nañu Yàlla seen Musalkat, mi defoon ay mbir yu réy ca Misira; ay kéemtaan ca réewum Ham, ak ay mbir yu raglu ca Géej gu Xonq ga.”³⁶ Su fekkee ne baaxoon na ci Israyil ñu fàttaliku ndimbalu Boroom bi ci seen biir, ndax du baax itam ci nun? Ci mbégte, ki bind Sabóor bi waxaat na ne, “Barkeelal Yàlla, yaw sama ruu, te bul fàtte bépp njukkalam.”³⁷

GSAM 33.1Ci jamono yépp, Boroom bi amoon na ay dëgg yu am solo, yu mu, ci ngëneelam, waajal ngir génne ab askan ci njaamug bàkkaar, te waajal leen ngir ñu dugg ci Kanaan gu asamaan si; te am na njariñ ñu xool ni Boroom bi doxaleek ñi yégal dëgg yooyu.

GSAM 33Njariñ yu réy ci ay jumtukaay yu gën a tuuti—Seedeeb D'Aubigné

GSAM 33.2D'Aubigné, ci téereem bu tudd History of the Reformation, nee na, “Yàlla, mi waajal liggéeyam ci biir ay jamono, ci jumtukaay yi gën a ñàkk doole la koy matale, bu waxtu wi jotee. Ngir amal ay njeexit yu réy ci ay jumtukaay yu gën a tuuti, loolu mooy yoonu Yàlla. Yoon wii, mi am fëpp ci àddina, ñu ngi koy fekk itam ci taarix.”³⁸

GSAM 33.3Bi Yàlla, ci jamono ju yàgg ja, tàmbalee tànn ab askan wu wuuté ngir samp leen niki réewam gu bopp, ci woo benn nit la ko defe—Abraham—mi dëkkoon ci biir ñi gëmul Yàlla, ca Ur gu waa Kalde. Ci moom la askan wu bare wàcc; waaye ci ñoom, bi ñu yéegée ba doon réew, Yàlla asamaan bi nee na: “Sunu Boroom bi tànnuleen, te bëgguleen, ndax seen mbooloo moo ëppoon mbooleem askan yi, waaye yéen ngeen nekkoon ñi gënoon a néew ci ñoom ñépp.”³⁹

GSAM 33.4Ginnaaw loolu, bi mu bëggee gennal askanam ci seen njaam ci Misra, dafa leen tànnal njiit kenn ku ñu nëbboon ñetti weer ci kër yaayam bi mu nekkee gone gu ndaw, te ginnaaw loolu ñu def ko ci biir ab gaal gu ñu defaree nàtt te muur ko gudron, ñu bàyyi ko ci dexu Nil ngir mu sàmm ko. Moom Musaa moomu nag, bi mu maggee ba am xel, dafa tànn yoonu naqar ak askanu Yàlla, mu bàyyi mbégtey bàkkaar yu diirub ab diir.⁴⁰

GSAM 34Ndamu Gidiyon

GSAM 34.1Gannaaw loolu, bi Boroom bi bëggee muccale Israyil ci Midiyan ak Amalik, ñi ñëwoon ci seen réew “ni ay njéeréer ci bare,” te yàq meññeefu suuf si, ba tax “dafa desul dara lu Israyil lekk, xar, nag, mbaa mbaam,” Boroom bi yónni na malaaka ca Gidiyon. Doom Joos bii dafa mujj di dóor tuuti bele te di ko nëbb ci kanamu noonam yi. Bi malaaka bi ko yëglee ne mooy musal Israyil, Gidiyon, ci jaaxle, laaj na ne, “Naka laay muccal Israyil? Gisal, sama njaboot ñàkk nañu lool ci Manase, te man maa gën a tuuti ci kër sama baay.”⁴¹ Nit ku suufe te néew doole kooku dem na ak ñetti téeméeri nitam, ak lampam yu yomb yi ak ndabam yi (li mel ni lu ñàkk xel ci gis-gisu nit), te jàpp Yàlla niki seen doole, ñu am ndam lu réy. Laata mucc gi, Gidiyon mën na doon jooy ni ko yonent Amose defee bi mu laajee, “Ci kan la Yakub di jóg? ndaxte néew na.”⁴²

GSAM 34Liir bi ci ndab li ñuy dundalee mala yi

GSAM 34.2Ci waxtu wi Boroom bi tëraloon, Musalkatu nit ñi juddu na, te sàmm yi fekk ko mu tëddoon ci ndab lu ñuy dundalee mala yi. Ay mbokkam yu àdduna toppoon nañu liggéey yu woyof te am ngor ci dund gi. Ci mbirum ñàkkam ci àdduna, Musalkat bi nee na, “Till yi am nañu seeni xun, te picc yu asamaan yi am nañu seeni sëq; waaye Doomu nit ki amul fu mu teg boppam.”⁴³ Tànn na ay ndawam “ci biir mbooloo moomu suuf, mi nga xam ne, donte bokkul ci ñi gën a suufe, yeggul ci tolluwaayu ñi digg-dóomu. Lépp kon, lii dafa doon firndeel àdduna bi ne liggéey bi du bu nit, waaye bu Yàlla la.”

GSAM 35Woowuñu ñu bare ci ñu xelu

GSAM 35.1Pawlos wax na ci liggéey bi ci jamonoy jàngu ju njëkk ja: “Dofug Yàlla gëna xelu nit ñi, te ñàkk-dooleg Yàlla gëna doole nit ñi. Ndaxte, sama rakk yi, gis ngeen seen woote bi: ni ñu woowul ñu bare ci ñi xelu ci yaram, ñu bare ci ñi am doole, ñu bare ci ñi bokk ci njaboot yu tedd yi; waaye Yàlla tànn na ñi ñàkk xel ci àdduna ngir gàcceel ñi xelu; Te Yàlla tànn na ñi ñàkk doole ci àdduna ngir gàcceel ñi am doole; ak ñi ñu tuutale ci àdduna, ak ñi ñu xeeb, Yàlla tànn na leen, waaw, ak ñi amul, ngir neenal ñi am; ngir kenn ci nit du màggal boppam ci kanamam.”⁴⁴

GSAM 35Góor yu Wàcc-sa-bopp ci Yeesal gi

GSAM 35.2Dañu gis jikko ju ni mel ci dundug Reformatëer yu mag yi ci fukk ak juróom-bennéelu xarnu. Boroom xam-xamu taariix bi nee na: “Reformatëer bi Zwingle, ci kërug sàmmkatu Alp la jóge woon; Melanchthon, boroom xam-xamu diine bu Yeesal gi, ci néegu defarkatu gànnaay la jóge; ak Luther ci kërug minër bu néew doole.” Ci boppam, Luther nee na: “Samay waajur ñu ñàkkoon lañu lool. Sama baay ab dogkatu matt la woon bu néew doole (gannaaw loolu mu doon ab gaskatu suuf), te sama yaay daan na yenu matt, ngir mën a am lu mu dundalee ay doomam. Ñu ngi jànkoonte ak liggéey bu metti lool ngir nun.”

GSAM 35.3Ndawu Yàlla Yaakuba, bi muy wax ci woote gu ñeel nit ñi ci liggéeyu Boroom bi, nee na: “Déggleen, samay rakk yu ma bëgg, ndax Yàlla tànnul ñi ñàkk ci àdduna bii, ñu am alal ci ngëm, tey doon donkatu nguur gi mu leen digal ñi ko bëgg?”⁴⁵

GSAM 35Métodist yu njëkk ya

GSAM 35.4Su ñu xoolée ñi doon taxawal yeesal gi ci njëlbéenu Metodism, bi ñu doon yégle ak pastéef njàngalem yërmaande ju maye ji, danu gis ne kàttanu Yàlla a ko doon àndal. Bi ñu ko jàngalee nit ñi ci wóor, ak mbëggeel lu lemu lu Kirist, te ngëm gu dëggu jàpp ko, ñi gëm, du seen bàkkaar yu jàll rekk lañu fa gis baal, waaye itam am kàttan gu leen di sellal ngir ñu man a dund dund gu sell. Metodismu am na ndorteel bu suufe, te ñu barkeel ko ci ngëm ak wóolu gu leer gu pastëer yi ak yeneen gëmkat yi.

GSAM 36.1Su ñu toppatoo xew-xew yi ak jaar-jaar yi amoon ci biir yëngu-yëngu ñëw gi, danu gis ne, ni mu amee ci bépp liggéeyu Boroom bi nga xam ne nit a ciy taxaw, ndorteelam ci biir ñu ñàkk ñi ak ñu ñu xamul la jóge woon; waaye na kenn bañ ko ci loolu balaa gëstu bu baax firnde yi tax liggéey bu mag bii taxaw, ngir bañ a mujj mel ni ñi Boroom bi laajte woon ne, “Ana ku tuutale bésu mbir yu ndaw yi?”⁴⁶

GSAM 36Tontu Eck bi mu joxoon Luther

GSAM 36.2Ngir ñi bëgg a àtte ndax benn njàngalem baax na walla déet ci ni ñu ko gën a baree walla ñu ko gën a néewee nangu, danuy jëlaat, ci benn xaaj, werante bi amoon ci diggante Luther ak Eck. Bi Luther tegee ay kàddoom ci Mbind mu Sell mi, te jéem a werante ci sañ-sañu nit ñi di teg seeni xalaat ci kaw kàddug Yàlla, Eck tontu ko ak kàddu yu ñagas yii: “Dama jaaxle ci woyof ak teey gi Doktoor bu tedd bi am, ba tax mu jéem a xeex, moom kenn, ak magi diine yu siiw yu bare yooyu, te di foog ne xam na lu ëpp Sëriñ yu mag yi, ndaje yi, doktoor yi, ak daara yu mag yi! ... Dina jaaxal, ci dëgg-dëgg, su fekkoon ne Yàlla nëbb na dëgg gi ay sellkat ak ay martir yu bare nii ba keroog Sëriñ bu tedd bi di ñëw.”

GSAM 36.3Tontu bii mën nañu koo méngale ak bi Zwingle tontuwoon John Faber ca Zurich, bi kii di feeñal “jaaxleem ci fu mbir yi agge, bi ñu bàyyee aada yu yàgg ya amoon fukki xarnu ak ñaar, te ñu jàpp ne ci anam gu leer Kiristiyen yi ñàkkoon nañu ci yoon lu tollu ci junni-ñeenti-téeméeri at.” Zwingle gaaw na tontu ne “njuumte du gën a néew ndaxte gëm gi ci amoon na junni-ñeenti-téeméeri at, te ci jaamu Yàlla, yàggug aada amul benn solo bu fekkee ne mënuloo ci gis tegtal ci Mbind mu Sell mi.”⁴⁷

GSAM 37Kàddug Boroom bi ak Xel-xelu Nit

GSAM 37.1Njàqare li nekk ci wéeru ci xalaati nit ñi, ci palàsu fexe ba xam “Lan mooy dëgg?” ci kàddug Boroom bi, yonent Ose bi leerale na ko bu baax bi mu nee: “Lu bon ngeen bey, tooñ ngeen goob; meññeefu fen ngeen lekk; ndaxte wéeru ngeen ci seen yoon, ak ci bareeb seeni doolekat.”⁴⁸ Xolu nit dafa faral di wóolu nit; waaye bi ñu di jege waxtu wi Boroom bi di “yéewu te yëngal suuf si ci anam gu raglu,” yonent Yisaya dafa dénk ne, “Bàyyileen wóolu nit, mi nga xam ne noyyi rekk a nekk ci bakkanam; ndaxte ci lan lañu ko war a wóolloo?”⁴⁹

GSAM 37.2Gannaaw bi ñu nu artuwoon nii ci Mbind mu Sell mi ci jafe-jafe bi nu mëna am ci wàll wii, na kenn bañ a gaaw a àtte mbirum ñëw mi, ni dafa mel ni yelloowul ñu seetlu ko ndax ndorteelam lu suufe la, walla ndax ñi àdduna jàppe ne ay mag lañu jàppalewuñu ko. Waaye, na ñépp xalaat bu baax li mu laaj. Dëgg am na njariñ lu amul dayo, te bu ñu ko méngalee ak xalaati nit ñi rekk, ñoo mel ni ñax rekk yu amul njariñ.