Saar 6 — Bataaxal bi ak Ndaw yi

GSAM 108.1Bindal gis-gis bi, te leerale ko ci ay taabal, ngir ki koy jàng mën cee daw. Ndaxte gis-gis bi am na jamono juñu ko jagleel, waaye bu jamono jotee dina wax, te du fen: bu yàggee sax, xaaral ko; ndaxte dina ñëw, du yàgg.¹

GSAM 108.2“Te gis naa beneen malaaka muy naaw ci digg asamaan, mu yor xebaar bu baax bu sax bi ngir yégle ko ñi dëkk ci kaw suuf, ak ci xeet bu nekk, ak njaboot gu nekk, ak làkk wu nekk, ak askan wu nekk, muy wax ak baat bu kawe ne, Ragalleleen Yàlla, te jox ko teddnga; ndaxte waxtu àtteem agsi na: te jaamu leen ki def asamaan, ak suuf, ak géej gi, ak bëti ndox yi.”²

GSAM 108.3Ñi joxe woon xibaaru ñëw gi, waxoon nañu ne “gisi-gis” gii ak waxtu wi ñu ko “tànnal”, li yonent Habakkuk wax, dafa boole gisi-gisii ya nekk ci waxi yonent yu Daniyel ak Yowanna, ki bind Apokalips. Loolu lañu leerale woon bu baax ci seeni nataali waxi yonent, ba ki jàng firndeel gi mën a “daw” te yëgal xibaar bi ñeneen.

GSAM 108Bataaxal bu Leer

GSAM 108.4Yëgle gi askanu Adventist yi defoon du woon rekk yëgle gi Pawlos defoon ci kanamu Felix, “Njub, teggin, ak àtte bu ñëw;” te itam du woon wax ji Martin Luther waxoon, ginnaaw bi mu paree tekki Biibël bi, bi ñu nee, tuuti la desoon mu faatu, dafa waxoon ne, “Wóor na ma ne àtte bi sorewul; waaw, Boroom bi moom ci boppam du yàgg lu ëpp ñetti téeméeri at te ñëwul.” Te itam du wax ji John Wesley waxoon, bi mu nee “xalaat naa ne junni-atum jàmm ji mën na tàmbali ci lu jege téeméeri at.” Adventist yi dañu waxoon ne ñoo ngi joxe bataaxal bi ñu firndeele ci Apokalips 14:6, 7, “Waxtu àtteem agsi na,” ak yuuxu bi nekk ci Apokalips 10:6, “Jamono dootul am.” Waxu yonent ju ni mel mënul woon a mat ci xibaar bu wax ne “am-na-xew-xew-bu-nar-a-ñëw,” di ñëw “ci ñetti téeméeri at,” walla “ci téeméeri at,” waaye ci jamono ju leer, ne “agsi na.” Xibaar bu mel noonu, ak leer gu mat sëkk ni ko waxi yonent yi ci kaw laajee, la askanu Adventist yi yégle woon àdduna sépp.

GSAM 109Àtte bi ci Ñëwum Kirist

GSAM 109.1Bi ñu njëkkee yégle bataaxal bii, mbooleem kuréeli Kirist yépp dañu gëmoon ne àtte bi dina am ci ñaareelu dikkug Kirist. Kon, nit ñu nekkoon ci jamono jooju, di yégal bataaxal bi ne waxtu àtte bi agsi na, te fekk ñu ngi gëm loolu, waroon nañoo yégal ñaareelu dikkug Kirist. Dëgg-dëgg, li doon dooleel bataaxal bi, te gën a yëngal nit ñi, mooy yégle gi ñu doon def ci waxtu wu leer. Ci njëlbéen gi, ñu jàppoon ne àdduna day jeex ci biir “atum Yawut” bu 1843, te loolu mi ngi doon ci diggante 21 Maars 1843 ak 21 Maars 1844. Bi jamono jooju weesoo, ñu xam ci Midnight Cry gu atum 1844 ne bis bu wóor bi lañu tëraloon ngir jeexitalu jamonoy yonent yi. Loolu mooy fukkeelu bisu juróom-ñaareelu weeru Yawut yi, mu dal ci 22 Oktoobar 1844.

GSAM 109Waññig 2300 Bés yi

GSAM 109.2Cëslaayu jamono ji—1843—mooy ñaari junni ak ñetti téeméeri fan yu Daniyel 8. Ñu ngi doon wax ne, ndaxte “fan” yooyu dañoo lëkkalook ay waxi yonent yu ñu tànnee ay rab ngir ñu taxawal ay nguur, “fan” yi war nañu leen jëfandikoo ci maanaa mu firnde ngir taxawal ay at, ci ni Boroom bi firndeele jamono ju firnde, ni mu ko feeñale ci Nombres 14:34 ak Ezekiyel 4:5, 6; ne juróom-ñaar-fukki ayu-bés—490 fan—yu Daniyel 9 yi ñoo doonoon xaaj bu njëkk bi ci ñaari junni ak ñetti téeméeri fan yi, te ñaari jamono yépp ñoo tàmbali woon ànd. Xew-xew bi ñu nettali ci Daniyel 9, te tekki ndoorteelu juróom-ñaar-fukki ayu-bés yi, mooy “ndigël li génn ngir dekkalaat te tabax Yerusalem.” Ndigël loolu génn na ci juróom-ñaareelu atum Artaxerxes Longimanus, ci atum 457 B.C., ni ñu ko bindee ci Esra 7.

GSAM 110.1Ne lii mooy bis bu wóor bi ngir tàmbaleeku juróom-ñaar-fukki ayu-bés yi, firndeel nañu ko ci ne ci juróom-benn-fukk ak juróom-ñeenti ayu-bés rekk—maanaam ñeenti téeméer ak juróom-ñett-fukk ak ñetti at—bu dale ci atum 457 B.C., walla ci atum 27 G.C., Kirist, Yaxya moo ko sóob te mu tàmbali liggéeyam, di wax ne, “Jamono ji mat na,”³ ak yeneen. Ubiteg liggéeyu Kirist, ci atum 27, takk gi ñu ko takk ci kurwa ñetti at ak genn-wàll ginnaaw loolu, “ci diggante [digg] [juróom-ñaar-fukkeelu ayu-bés bi],” jeexug liggéey bu dàttu bi ci biir Yawut yi, ci atum 34, ak gëmug Saawul bu gaaw, ndawul Yàlla ju ñeel ñi dul Yawut, firndeel na ne juróom-ñaar-fukki ayu-bés yi jeex nañu ci bés boobu, te looloo tax ñu tàmbali ci atum 457 laata Kirist. Nii lañu ko xaymawoon: Ci 2300, jëlal 457, te li des mooy 1843. Te ni 457 at yi nekkoon nañu laata Kirist, loolu tax ñu agsi ci njeextalu 2300 fan yi ci njeextalu atum 1843.

GSAM 110Li Ñi Ko Bañ Nangu

GSAM 110.2Dañu wax dëgg ne “li ñi bañoon dëgg nangu ci anam gu wér mooy seede bi gën a wóor.” Kenn ci ñi bañoon bataaxalub Advent bi waxuñu woon sax ne àtteb ceytu bi ñeel askanu Yàlla dafa doon xew-xew bu waroon a am laataa ñëwum Kirist; waaye ci wàll googu, seen xalaat àndoon na ak bu Adventist yi. Ngir firndeel lii, danu ciy jëlaat ay wax yu bawoo ci ñaari njiit yu mag ci ñi leen doon xeex.

GSAM 110.3Sëñ N. Colver, bi mu doon waare ca Marlboro Street Chapel, ca Boston, ci atum 1842, di xeex Adventist yi, nee na:—

GSAM 111.1“Su fekkee ne bés yii ay at lañu, àdduna dina jeex ci atum 1843; xale bu nekk ci daara mën na ko gis; ndaxte su fekkee 490 yi jeex nañu ci ndeeju Kirist, 2300 bés yi ci 1843 lañu waroon a jeexe; te àdduna war na jeex, lu dul ñu wone ne am na beneen xew-xew bu war a am, te gisuma nu loolu mën a amee.”

GSAM 111.2Porofesër Stuart, ci jamono jooju itam, nee na:

GSAM 111.2“Dëgg la ju doy waar ne, lu ëpp ci ñiy tekki ci àdduna bu Angale ak Amerig, ci at yu bare, dañoo daan jàpp ne bés yi ñu tudd ci téereyu Daniyel ak Apokalips, ay ràññeekaay lañu walla ay màndarga yu tekki at. Dafa ma jafe lool a gëstu fu aaday yu yaatu jii, man naa wax sax aada ju daanaka àdduna sépp, juddoo.”

GSAM 111Seede bu Porofesër Bush

GSAM 111.3Porofesër Bush nee na: “Képp ku song Sëñ Miller ci waxam ci wàllu waxtu wi, dafa koy song ci wàllam wi gën a dëgër. Waxtu wi mu joxe baax na; waaye ci mbir mi war a xew la juum.” Bush gëm na woon ne àddina sépp dina gëm laataa ñëwum Kirist. Xalaatam mooy ne junni-atum bi dina tàmbali ci atum 1844.

GSAM 111.4Njiiti diine yu gëm dikkug Kirist yi, ci seeni waxtaan yu ñépp di déglu, jàngale nañu ne taarixu àdduna bi wone na ne xeet yu wuute yi ñu ngi ci nekkin wu mel ni nataalu Daniyel 2, bi xeer bi waroon a door nataal bi ci tànkam, te Yàlla ju asamaan si samp nguuram; ak ci saar 7, bi ñu waxe ne “nguur gi ak nguurale gi ak màgg gi ci nguur gi ci suufu asamaan gépp, dinañu ko jox ñi sell ñu Yàlla ju Kawe ji.” Dañu leen fësal itam ne màndarga yi—ci wàllu àdduna, politig, ak jikko—mooy li Mbind mu Sell mi waxoon ne dinañu ko gis bu Boroom bi bëggee feeñ.

GSAM 111Ay kéemtaan ci Asamaan si

GSAM 111.5Boroom bi, jaarale ko ci yonent Yowel, nee na: “Dinaa wone ay kéemtaan ci asamaan ak ci suuf, deret, ak safara, ak ay poto saxar. Jant bi dina soppiku nekk lëndëm, weer wi itam soppiku nekk deret, balaa bis bu mag bu raglu bu Boroom bi di ñëw.”⁴ Adventist yi gëmoon nañu te jàngale woon ne aurora borealis bu xarnu yu mujj yi (li ñu gën a xame ci turu northern lights) mooy “safara si ak poto saxar yi” yi dëppoo ak li yonent bi waxoon; te ci xibaar yi gën a wóor yu ñu jële ci taarix (di jëfandikoo Edinburg Encyclopedia niki seede), lu néew lañu ko gisoon laata jamono jii.

GSAM 112.1Kon, bi xibaaru ñëw gu gaaw gu Boroom bi di tasaaroo ci gox yu sori yi ci àddina, ay firnde lañu wonewoon ci asamaan yu doon dëgëral dëgg gi, te di xëcc xelu nit ñi.

GSAM 112.2Ci 25 Saŋwiyee 1837, amoon na feeñu leeru aurora borealis bu safara bu rafet lool, loolu dafa meloon ne dafa yóbbu xelu ñu bare ci anam gu jub ci li yonent bi Yowel waxoon ci li nar a jiitu bés bu mag bu Boroom bi. Netali bii di topp, ci jurnaal bu tudd New York Commercial Advertiser la jóge, bu génn ci 22 Oktoobar 1839. Dafa dëppoo wér ak li bindkat bi gis ci boppam ca Victor, ci goxu Ontario, ci New York.

GSAM 112Aurora bu Safara bu atum 1837

GSAM 112.3“Ci ngoonu 25 Saŋwiyee atum 1837, amoon na feeñ gu yéeme gu mel noonu [maanaam aurora borealis] ci barab yu wuute ci réew mi, ni ko sunuy jàngkat di fàttaliku ci lu amul sikk. Fa suuf si nees muuroon, gis-gis bi rafetoon na te ‘tiitloo’ ci anam gu musula am. Ci benn barab, bu jege benn tund, nit ñi seetaan li xew, nettali nañu nu ne dafa meloon ni ‘ay gannax yu safara yuy wàcc tund wi,’ te ci lu ëpp, ni nu ko xamee, nees bi muur suuf si dafa meloon ni safara su jaxasoo ak deret, fekk ci kaw (ni ko ndawul Yàlla waxe), ‘asamaan si di lakk,’ dafa nuroo woon lool ak ni ko waxi yonent yi waxe ci bés bu mujj bi ba tax ñu bare jaaxle; Xale yi ko gisoon tiit nañu, te laaj nañu ndax àtte bi agsi na; ba sax rab yi yëngatu nañu ci tiitaange gu feeñ lool.”

GSAM 113.1Du ca Amerig rekk la firnde bii bu yonent Yowel feeñee woon, waaye bi xam-xamu dikkug Boroom bi di gën a siiw ca Angalteer, firnde boobu itam feeñ na ca asamaan sa ca réew moomu. Jurnaal bii di New York Commercial Advertiser, bu 22 Oktoobar 1839, dafa jël li topp ci jurnaali Londres yi, ci lu jëm ci mbir mu yéeme mi ñu gisoon ca réew moomu ci guddig 3 Sàttumbar:—

GSAM 113Aurora bu atum 1839

GSAM 113.2“LONDRES, 5 SETT. — Diggante waxtu fukki guddi Alxames ak ñetti waxtu ci suba démb, ci asamaan si lañu gisoon benn ci mbir yu yéeme yi gën a rafet, di biddiiw yuy daanu ak leeru bëj-gànnaar, yu ñu gisul woon lu mel nii ci at yu bare yi weesu. Li njëkk a feeñ ci mbir mu doy waar mii mooy fukki simili laata fukki waxtu, bi ab leer bu xonq bu leer, bu mel ni saxar, jógee ca bëj-gànnaaru àdduna, te ndànk-ndànk mu tasaaroo ba diggu asamaan, te bi fukki waxtu jot walla fukki waxtu ak fukk ak juróomi simili, asamaan sépp, ca penku ba sowu, nekk benn palanteeru leer bu mag. Nekk na lu raglu lool, te mel na woon ni safara su metti. Leer gi dafa doon soppiku bu baax; am na saa yoo xam ne dafa mel ni dafa daanu, te ci saa si mu yéeg te gën a leere lool. Dañu doon gis ci biir ay niiri saxar yu bari yu mu jaxasool, yu doon wëndeelu, te képp ku ko gisoon dafa gëm ne ‘lakk gu réy-a-réy la woon.’

GSAM 113.3“Rëcc-rëcc bi ci dëkk bu mag bi dafa doon lu réy-a-réy; ay junniy nit ñoo doon daw jëm ci wetu musiba bu mag bi ñu foogoon. Pompe yu bokk ci kasernu pompiye ya ca Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, ak itam yu bokk ci kasernu sowu Londres ya—ci dëgg-dëgg, pompe bu nekk ci Londres, dañu ko teg ci ay fas te daw ca fa ñu foogoon amoon ‘musiba ma’ ak doole ju bare, ñu leen di topp ak ay saret, ay faskat, ak mbooloo mu réy. Am na ci oto-pompiye yi ñu dem ba ca High Gate ak Halloway [lu tollu ci ñeenti miil] laata ñuy xam njuumte li. Mbir mii yàgg na lu ëpp ñaari waxtu, te bi suba jotee, gis-gis bi nekk na lu rëy te am solo.

GSAM 114.1“Ci ñaari waxtu ci guddi, xew-xew bi amoon na gis-gis bu rafet lool, te jafe na lool a nettali. Londres gépp leer na ni bëccëg, te jawwu ji leer na lool. Wàllu asamaan gu bëj-saalum, ci waxtu woowu ñu wax, donte amul woon niir, lëndëm na woon lool; waaye biddiiw yi, yu ñu mënul woon a waññ, leer nañu woon bu baax. Wàllu asamaan gu safaan gi amoon na wuute gu yéeme waaye rafet; leer na woon ba mu mucc, te leer gi sax leer na lool; amoon na ay biddiiw yuy daanu yu doon toppante, te seen leer di wuute—dañu meloon ni ñu sosu ci diggu asamaan si, di tasaaroo ba mel ni dañuy tàq. Mbir mi dafa yéemoon lool. Ay junni-junniy biddiiw yu ndaw feeñ nañu ci kaw kemu, di wàcc ak gaawaay gu tar jëm ci suuf ba bët bi sax mënutoon a topp seen yoon; dafa meloon ni dañuy tàq itam, di sànni saxar su xonq-kàtt ci kaw wàllu asamaan si sépp. Melo yi dafa yéemoon lool.

GSAM 114.2“Bi ñaari waxtu ak genn-wàll jotee, gis-gis bi soppiku na nekk lëndëm, bi mu tasaaroo, feeñal na ab kàmbar bu leer ca cat-asamaan sa, ak wërngël bu lëndëm bi muur woon wàllu sudd bu réew mi. Gannaaw loolu tuuti, ay tàllu leer yu wex jóge ci biir. Ñu ngi doon yokku ci anam gu yéeme, di jaxasoo ak saxar su xonq bu takk bu doon am ci jamono jooju, te bi ñu eggee ci seen kawe-kawe, gis-gis bi kenn mënu ko woon xalaat. Ay biddiiw ñoo doon wër ci fànn yépp, te loolu wéy na ba ñeenti waxtu, laata lépp di jeex takk.”

GSAM 114Ay feeñte yu doy waar ci biir jant bi

GSAM 114.3Bi waarekat yu dund yi di leeral dëgg-dëggu ñëwum Boroom bi, ay kéemtaan yu bare te wuute feeñ nañu ci asamaan si ci gox-goxaan yu wuute ci àdduna bi. Ci yooyu, sunu barab dinañu ci mën a leeral rekk ni jant bi feeñoon ca Norwich, ci Angalteer, ci weeru Desàmbar atum 1843. Beneen bu ni mel amoon na ca New Haven, Conn., ci 9 Sàttumbar 1844, diirub ñaari waxtu laataa ak ginnaaw diggu-bëccëg, te ay junniy nit ñoo ko seetaan.

GSAM 115Melokaan bu doy waar bu jant bi

GSAM 115.1Sërël bu ndaw bi ci biir dafa melni jant bi. Melo wu oraans bu leer la amoon. Pàcc bu biti bi ci ñaari sërël yi, yu nekkoon ci diggante yu yemul ak jant bi te wër ko, melo wu nirook moom la amoon; waaye pàcc bu biir bi ci sërël yooyu moom mboq bu lëndëm la woon, asamaan si ci biir sërël yooyu melni maron bu lëndëm, te ñetti sërël yu mag yi jaar ci biir ak ci suufu jant bi, melni leer gu leer gu wuute lañu woon.

GSAM 115.2Ci li xewoon ca Angalteer, ñu ngi ko jànge ci bataaxal bu jóge ci E. Lloyd, ca Londres, bisu 3 Saŋwiyee 1844, ni mu ko bindee nii:—

GSAM 115.3“Am na benn ‘màndarga mu yéeme ci jant bi’ bu ñu gis, bu waa-Norwich yi gën a siiw ak ñi dëkk ci wetam gis, bu mel ni gisaguñu ko woon mukk ca Angalteer. Gis nañu ko ci weeru Desàmbar bi weesu, ci lu jege waxtu diggu-bëccëg, te yàgg ñaari waxtu. Loolu tiital na lool waa dëkk ba. Lii am na tuuti laata mbokk yi Winter, Burgess, ak Routon di ubbi seen misiyoŋ ca dëkk ba. Dafa meloon ni dafa doon waajal yoon ngir dëgg gi, ba tax ñu am fa ndam lu réy.”

GSAM 116.1Netali mbir mi ni mu amee ca New Haven, Conn., ñu ngi ko joxe ci Midnight Cry bu 10 Oktoobar 1844, te jële nañu ko ci New Haven Palladium bu 10 Sàttumbar 1844. Ci netali bi nekk ci Cry bi, ki saytu jurnaal bi nee na, “Amul benn xeltukat bu mën a joxe leral ci sababu mbir mii te boppam gëm ko.”

GSAM 116.2Benn nettali ci gis-gis boobu feeñoon ànd ak jant bi ca New Haven, Conn., ci 9 Sàttumbar 1844, siiwal nañu ko itam ci Hartford Courant bu 12 Sàttumbar 1844, te nii la mel:—

GSAM 116.3“Serku yi wër jant bi ci Altine, 9 Sàttumbar 1844, diirub ñaari waxtu laata ak gannaaw diggu-bëccëg, dafa mel ni sunuy waa dëkk ñépp gis nañu ko ak yitte ju réy, te yee na seen xel ngir ñu bëgg a xam lu ëpp ci mbir yu ni mel ak li ko waral.

GSAM 116.4“Nuur bii amoon na solo lool ci ni mu yàggee, te mayoon na ay péexee yu baax ngir seetlu ko. Ci wetu diggu-bëccëg, li ci gënoon a fées mooy ñaari serkal yu mat, benn bi yaatoo lu tollu ci ñeent-fukki dog ak juróom ci diameetar, di wër jant bi ci digg bi, te beneen bi yaatoo lu tollu ci juróom-ñaar-fukki dog ak ñaar, di ame diggam ci kaw-kaw gi, te wërngël-kër gi di jaar ci biir jant bi. Serkal bu gëna tuuti bi, amoon na ak moom benn elips bu guddaayam gënoon a rëy, te soriwul woon lool ci digg bi. Ci fànn gi safaanoo ak jant bi, te fanweeri dog ak juróom-benn ci bëj-gànnaar bu zenit bi, benn serkal bu mag dafa jaar ci biir ñaari yeneen serkal yu seen dayametar jege woon walla bokk, te ci barab bu ñu daje, am benn bërëb bu leer nàññ, ni mel ni leeru ñetti serkal yu leer yu ñu boole. Serkal bi wër jant bi dafa wone melo yu kule-kule, lu bare ak leer gu jéggi dayo ak taar. Yeneen serkël yi weexoon nañu te seen leer gën a néew, ndaxte dañoo gën a sori jant bi. Waaye, ay xaaj yu ndaw yu mel ni serkël, yu am i melo yu bari ni kàmbar bi, dañu daan feeñ ci jamono yu wuute, ci penku ak sowu.... Yemale googu ci melokaan bi dafa wara aju ci benn yoon bu saytu ni halo yi di amee; waaye ni yoon woowu melee, lëruñu ko bu baax.... Jafe-jafe bu bari amul ci leral ni serkël bi wër jant bi di amee, ndaxte li koy waral dafa nuroo ak li koy waral kule-kuledaan bi, waaye leral cosaanu serkël bi nga xam ne wërngëlam mi ngi ci diggu jant bi, loolu moo gëna jafe.”

GSAM 117Ay Kéemtaan yuy Fésal Li Téerey Yàlla Waxoon

GSAM 117.1Ci njariñ li ñu jëlee, ci Angalteer ak Amerik, ci kéemtaan yii ñu gisoon ci asamaan, mën nañu ko jànge ci téere bi tudd Exposition of the Twenty-fourth of Matthew, bu Sylvester Bliss bind, te ñu siiwal ko ca Boston atum 1843. Ginnaaw bi mu tuddéwee yenn ci nettali yi ñu wax ci kaw, dafa ne:—

GSAM 117.2“Kon, ‘màndarga yu mag yi’ ak ‘gis-gis yu raglu’ yu ñu wax ci Mbind mu Sell mi, dafa mel ni yépp mat nañu, niki noonu itam yi Musalkat bi waxoon ne dinañu jiitu ñëwam.

GSAM 117.3“Ni xob yu garab yi di génn di firndeel nawet, noonu la, bu firnde yii matalee, Kiristiyen yi war a xam ne ñëwum Kirist jege na, sax mu ngi ci buntu kër yi. Du rekk ñu may leen ñu xam ko, waaye sunu Musalkat da leen sant ñu xam ko.”⁵

GSAM 117NDAW YI

GSAM 117.4Bi ñu gëstalee ñenn ci melokaan yu mag yi ci bataaxalu ñëw gu ñaareel gi, ni ñu ko njëkkee yégle, mën na am solo ñu xool ñenn ci ñi amoon cér bu rëy ci yégal gu mag gi. Joxe nanu ba pare turu ñu bare ci pasteur yi gënoon a am xel ci jamono jooju ci réewi bitim réew, ñoom ñi yëkkati woon woytéef wi. Bi nuy jëme xel yi ci ñenn ci ñi jiite woon ca Amerig, ñoom ñi Boroom bi tegle woon liggéey bi, loolu dina gën a firndeel ne loxol Boroom bi nekkoon na ci yëngu-yëngu googu.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Bu njëkk, dinañu xool misaalum William Miller, mi amoon solo lool ci yëngu-yëngu ñëw gi ci Etaasini, ba tax ñu bare dañu ko xame rekk ci turu “Millerism.”

GSAM 118.2William Miller juddu na Pittsfield, ci Massachusetts, ci weeru Febiriyee atum 1782. Bi mu nekkee xale bu ndaw, ay firnde yu wone xel mu am doole te yëngu lool feeñ nañu ci moom. Ay at yu néew tax nañu màndarga yooyu gën a feeñ ci ñépp ñi mu àndaloon. Am na yaram wu dëgër, xel mu gaaw te sàkk, ak jikko ju amul sikk. Jàng na tuuti rekk ci daara ji ci gox bi, waaye ay at yu néew laata ñépp di nangu ne li mu xamoon ëppoon na li jàngalekat yi fa daan nekk xamoon.

GSAM 118.3Sëñ Miller séy na ci atum 1802, daldi dëkk Poultney, Vt. Góor yi mu àndaloon la dale bi mu demee dëkk Poultney, te ñi mu amee ay njukkal yu réy ci àdduna, seen xel dafa feesoon dell ak sikk-sàkka ak xalaati diiste. Duñu woon ay nit ñu bon, waaye ci mbooloo, ay sitwayen yu baax lañu woon, te lu ëpp ci ñoom ay nit ñu teey lañu woon, yërmande te am yewén. Waaye, dañoo weddi Biibël bi niki nattukaayu dëggu diine, te jéemoon nañoo wone ne weddi gi am na lay, ci ndimbalu mbindum Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, ak ñeneen. Sëñ Miller jàngoon na mbind yooyu bu baax, te mujj na wax ne moom ab deist la. Moom ci boppam wax na ne dundam gu deist gi fukki at ak ñaar la yàgg, mu tàmbalee ci lu jege atum 1804.

GSAM 118.4Bi mu amee ndigalu kapiten, dugg na ci xare bi atum 1810. Bi mu dellusee ci xare bi, yóbbu na njabootam Low Hampton, N.Y., ngir fa door liggéeyu bay atum 1812. Niki ab baykat, amoon na jot bu bare ngir jàng. Gis na ne gis-gisam ci wàllu diisism joxul ko benn wóoral ci mbégte gu weesu dund gii. Li weesu bàmmeel lépp lëndëm la woon te naqari. Ngir jëfandikoo kàddoom:

GSAM 118.4“Nàbbal gi xalaat bu sedd te tiis la woon, te war a tontu ci sunuy jëf dee gu wóor la woon ci ñépp. Asamaan si meloon na ni laton ci sama bopp, te suuf si meloon ni weñ ci sama tànk. Ba fàww!—lan la woon? Te dee!—lu tax mu am? Lu ma gënoon a xalaat, laa gënoon a sori wóoral gi. Lu ma gënoon a xalaat, laa gënoon a jaaxle ci li ma jàpp. Jéem naa bàyyi xalaat, waaye sama xalaat yi mënuma leen woon a teyee. Dama nekkoon ci naqar gu metti, waaye xamuma woon li ko waraloon.... Gannaaw loolu tuuti, ci saa si, melokaanu Musalkat bi feeñ na bu leer ci sama xel. Dafa meloon ne am na benn mbindeef bu baax te yërmande lool ba mën a fay sunuy bàkkaar moom ci boppam, te noonu musal ñu ci mbugalug bàkkaar. Ci saa si laa yëg ni mbindeef bu ni mel war na neex lool; te xalaat ne mën naa sotti sama bopp ci ay loxoom, te wóolu yërmandem.”

GSAM 119Gëmu William Miller

GSAM 119.1Mu yokk ci ne:

GSAM 119.1“Gis naa ne Biibël bi indi na Musalkat bu mel ni ki ma soxla woon; te jaaxle woon naa ci nan la téere bu ñu wax ne yëngu ci Xelum Yàlla la wul mënee am ay ponk yu dëppoo noonu ak soxlay àdduna ju daanu. Loolu taxoon ma nangu ne Mbind mi ci Yàlla la jóge. Dafa doonoon sama mbégte; te ci Yeesu, gis naa fa xarit.... Léegi, Biibël bi moo doonoon sama njàng mu njëkk, te mën naa wax dëgg ne, dama ko doon seet ak mbégte mu réy. Gis naa ne lu bare ci li mu ëmb, waxuñu ma ko woon. Dama doon jaaxle lu tax gisuma woon rafetayam ak ndamam bu njëkk, te di yéemu nan laa mënoon a bañ ko.”

GSAM 119.2Nii la William Miller melale ni mu daan jàngee Biibël bi:

GSAM 119.2“Dama dogaloon dindi sama xalaat yu njëkk yépp, ngir méngale mbind mi ak mbind mi ci anam gu mat sëkk, te topp njàng mi ci anam gu tegu ci yoon te toftaloo.... Sa su ma gisee lenn lu leerul, sama aada mooy ma méngale ko ak yeneen ay béréb yu ko jege yépp; te, ci ndimbalu Cruden, ma seet mbooleem béréb yi ci Mbind mi yu amee benn ci baat yu am solo yi nekk ci béréb bu leerul boobu.... Ci noonu laa doon jàng Biibël bi, ci sama jàng gu njëkk ga, lu tollu ci ñaari at, te gëm naa bu wér ne moom ci boppam la firi.

GSAM 120.1“Bi may jànge nii, gëm naa ne, su fekkee ne waxi yonent yi fi jàll, ñoo di nattukaay ngir xam ni ñi fi ñëw di mottalee, te gis ne gis-gisu nit ñi ci nguuru Kirist bu ruu bi—di ab junni-atum bu am ci àdduna bi laata àdduna di jeex, ak dellusi Yawut yi—dëgguñu ci kàddug Yàlla.... Gis naa ci Mbind mu Sell mi, ci anam gu leer, ne Yeesu Kirist dina wàccati ci kaw suuf, di ñëw ci niiri asamaan yi, ci teddnga gu mat sëkk gu Baayam.

GSAM 120.2“Am naa mbégte bu réy ci jàng Mbind mu Sell mi, te loolu mësul a nekk ci man, ma jàpp ne manees na koo jële ci njàngalem. Bi ma ko tàmbalee jàng, yéene wuma woon sax di gis waxtu wu Musalkat bi di ñëw, te ci njëlbéen gi, mënuma woon a gëm sax li ma gisoon; waaye firnde yi dafa ma daloon ci kàttan gu réy ba tax mënuma woon a xeex li ma gëmoon. Ma daldi gën a wóor ci li ma jàpp, te tàmbali di xaar, di yewwu, di ñaan ngir ñëwum Musalkat bi.”

GSAM 120.3Mu dellu nee:

GSAM 120.3“Gëm naa; te ci saa si, yitte ju ma waroon a tasaare njàngale mii, ngir àdduna gëm te waajal ngir dalal Àttekat bi ak Jëkkër ji bu ñëwee, dal na ci sama xel. Soxlawuma fii di leen nettali bu yaatu sama nattu yu gudd te metti yi. Doy na ma wax ne, ginnaaw ay at yu bare, Xelum Yàlla, dooley dëgg gi, ak mbëggeelu nit ñi, ñoo ma taxoon ma jël sama kuruwaa di yégle yile mbir ci àdduna ju nekk ci dee tey tas.”

GSAM 120.4Sëñ Miller, ni ñi wax jii yëngaloon ci yeneen réew, li mu njëkk xalaat mooy mu mottali ndigëlam ci mbind ak siiwal ci jurnaal yu ñépp di jàng ak ci ay téere yu ndaw. Li mu njëkk a siiwal ay xalaatam mooy ci Vermont Telegraph, ab jurnaal bu Baptist, bu ñu daan móol ca Brandon, Vt. Loolu ci atum 1831 la woon. Ci atum 1832 la njëkk a wax ci mbir mi ci kanamu mbooloo mi. Mu wax ci ndaje moomu ne, “Boroom bi sotti na yërmaandeem ci mbooloo mi, te ñu bare gëm ba musal seeni bakkan.”

GSAM 121.1Ci atum 1836, ñu siiwal ay waxtaanam ci yenn ci jurnaal yu siiw yu jamono jooju. Ci jamonoy sedd ji ci atum 1837-38, ñu génne ay waxtaanam ci ab téere bu ndaw. Ci atum 1838, ñu móol beneen téere bu gàtt bu am 204 xët, te ci téere boobu, Sëñ Miller wax na ne nguurug Ottoman mën na daanu ci atum 1839 walla 1840. Ay waxtaanam yu njëkk ci benn ci dëkk yu mag yi, ci atum 1836 la woon. Ginnaaw loolu, mu waxtaan ci dëkki Randolph, Lowell, Groton, ak Lynn, ci Massachusetts.

GSAM 121.2Ba atum 1840, Sëñ Miller daanaka moom rekk la woon kiy wax ci mbirum jege gi dellusig Kirist di jege. Ci at mooma, ci lu bette, ay téeméeri nit ñoo ko fekk ci yégle bataaxal bi. Li waral soppi gu mag gii dinañu ko gis ci saar bi di ñëw. Ci jamonoy sedd ji ci atum 1839-40, Sëñ Miller def na ay waxtaan yu bare ca Exeter, N.H. Foofu la njëkk a dajeek Pasteur J. V. Himes, mi nangu woon ngëm gi ca jamono jooju, te dale ca bés booba, taxaw na ci wetu Pasteur Miller niki ab siiwal-kat ak waarekat bu takku ci bataaxal bu mag bi jëm ci Ñëwante gu Ñaareel gi.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Ci lu jëm ci liggéeykat bu takku bii ci yëngu-yëngu bu mag bii, li gën mooy ñu jël kàdduy ki bind jaar-jaaram, mi nee:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes juddu na Wickford, R.I., ci 19 mee 1805. Baayam siiw na woon lool ci njaayum West Indies, te itam bokkoon na ci ñi gën a fës ci jàngu St. Paul's Episcopal bi nekkoon Wickford. Yaayam amoon na jikko ju rafet, ak mbëggeel gu réy ci Musalkat bi, loolu la dugal ci noppu doomam bi ko doon déglu ak yéene.

GSAM 121.5“Nekk na woon yéene ba baayam di jàngal doomam, Joshua, ngir mu nekk pasteur ci jàngu bi mu bokkoon, waaye ay mbir yu am tax nañu loolu mënul woon a nekk. Yàlla amoon na beneen liggéey bu doom jooju waroon a def, te mi ngi doon yoral mbir yi ci anam gu war a tax mu am li mu bëggoon. Ci atum 1817, baayam yónni na ay alal yu bare ci ndimbalu Kapiten Carter, te Alexander Stewart di kilifag alal yi. Gaa yooyu wonewuñu wóor, te bi ñu egsee ci benn poru Antil, ñu jaay gaal gi ak li mu yoroon, daldi daw. Xew-xew boobu soppi na bépp naal bu ñu defaloon ëllëgu Joshua mu ndaw mi, mi waroon a dem Iniwersite bu Brown, ca Providence, R.I. Waaye, ci weeru Awril atum 1821, ñu yóbbu ko New Bedford, ca Mass., te jox ko William Knights mu jànge fa liggéeyu minise.

GSAM 122.1“Bi mu agsee kërëm gu bees ga, mu daldi tàmbalee liggéey bi ñu ko joxoon ak pastéef, te fas yéene nekk ab boroom xam-xam ci liggéeyam. Waaye, mu gaaw a gis ne li ko wër ci wàllu diine doxul woon ak moom. Mu nee, ‘Sama boroom ab Unitarian la woon, te dafa ma daan yóbbu ca jàngu-kërëm. Pasteur bi fa nekkoon mooy Reverend Orville Dewey. Moom, ku yàggul woon a jóge ci diine ju wóor ji la woon. Njàng mi ma am ci njiitalu Bishop Griswold ak Pasteur William Burge, kilifag St. Paul's, Wickford, ak di déglu lu bare Dr. Crocker bu waxtaan bu neex, bu St. John's, ca Providence, R.I., moo taxoon ma mënul woon nangu waxi Sëñ Dewey yu neexoon tey weddi njàngalem Kirist ak ay ndawam.’

GSAM 122.2“Ndaxte ca jamono jooju amul woon benn jàngu Episkopal ca New Bedford, dafa dogaloon dem ca Jàngu Kirist bu Njëkk ba [du bu Disciple] te gannaaw loolu mu bokk ci mbooloo moomu. ‘Fii,’ la wax, ‘laa fekk Biibël bu ubbeeku ak moom sa bopp ci xalaat, te jëfandikoo leen ñaar ñépp ci anam gu baax.’ Jàngu jooju, Pasteur Moses Howe moo ko doon saytu. Pasteur Clough sóob na Joshua V. Himes ci 2 Fewriye atum 1823. Ak xol bu taal ak pastéef ngir Boroomam, mu daldi tàmbali ci saa si, bi mu amee fukki at ak juróom-ñett, di nettali nettalib kuruwa bi te di soññ nit ñi ñu tuub. Mu nee ci boppam:—

GSAM 122.3“‘Gannaaw loolu, ma daldi nekk ku dénk, te ñu may ma sañ-sañu gën a yokk sama may.... Def naa sama njàngum ndaw gi ci anam gu leen neex, te ñu sant ma. Waaye lu mat juróom ba juróom-benn at, dama daan liggéey lu ëpp, looloo taxoon ma am benn bés walla ñaar ci ayu-bés bi ngir jàng ak def liggéeyu misiyon bi ci gox-goxaan yu ñàkk yi, te li ci juddoo, dama ko daan jox sama pasteur.’

GSAM 123.1“Ci atum 1825 lañu ko yónnee niki ab misiyonéer ci ndajem eglis yu Kirist yi ca bëj-saalumu Massachusetts. ‘Amul woon benn naal mbaa jumtukaay ngir jàppale misiyonéer yi,’ la Pasteur Himes wax, ‘ma dogal ne dinaa def komers ngir dund, te di waare li ma mën.’

GSAM 123.2“Ci atum 1828, mu jóge New Bedford, du ndax sikk-sàkk walla ñàkk kàttan, waaye ak pas-pas bu wóoroon ne dina am ndam, dem Plymouth, foofu la waxe kàddug Yàlla ci daara yi, ci ay néeg yu ñu waajalul, ak fépp fu ñu ko mënoon déglu. Ci atum 1829, mu wéy ci liggéey bu ni mel ca Fall River ba ci atum 1830, bi mu demee Boston di pastëru Jàngu Kiristeen bu Njëkk bi ak bu Ñaareel bi; te foofu la des fanweer ak ñetti at. Ci atum 1839, mu bokk ci mbootaayu Advent, ni ko pasteur bu siiw bi William Miller leree. Mu dugg ci mbootaay mu bees mi ak mbëggeelam gépp, te ay waxteefam fees nañu dell ak safara ak kàttan. Ci atum 1840, mu tàmbali génne téere bi ñu tudde Signs of the Times, di taxawu mbir mi mu joxe woon xolam bépp. Xaalisam gépp, liggéeyam gépp, ak dooleem gépp mu joxe ko ci mbir moomu, te loolu tax na ay junniy nit soppiku.”

GSAM 123Liggéey bu Bennoo bu Miller ak Himes

GSAM 123.3Ci diggante 1840 ba lolli atum 1844, liggéeyu Pasteur Miller ak Himes booloo woon na bu baax bi ñuy dem dëkk-dëkk, ci nawet bi ak seen tant bu mag ba, ci jamonoy sedd ji ci jàngu yi ak saal yu mag yi. Doole ju mag ju Pasteur Himes amoon ci yaramam taxoon na mu mucc ba mu amee juróom-ñeent-fukki at ak benn. Xelam doon na doole ba ca mujjug ba. Ci atum 1894, ci 28 Sàttumbar, def na ab waxtaan bu yëngal xol lool ci mbooloo mu ëppoon ñetti junni ciy Adventist yu Bésu Juróom-ñaareel ci barabu camp-ground bi ca Lansing, Michigan. Dafa meloon ni dafa doon wax ak pastéef ak kàttan gu mag ni jamono ju yàgg ja. Loolu lu yéeme la woon lool ci nit ku amoon ñetti weer ci atam mu juróom-ñeent-fukk ak benn, te dafa doon sonn ci feebar bu ñu mënta faj, bi ko faatoo ci at mi ci topp.

GSAM 124.1Pasteur Miller ak Himes, taxawoon nañu, ni mel, ci “boppu xare bi” ci yëngu-yëngu ñëwum Kirist mu ñaareel mi ci Amerig, te ñaar rekk lañu woon ci ñu bare ñi liggéeyandoo ak ñoom ci yégal njàngalem ñëwum Kirist, te seeni melokaan yu mag doonoon nañu dëgërug pas-pas ak maandute gu sell. Góor yooyu, lu ci ëpp, bokkoon nañu ci xeet wi àdduna di woowe “ay nit ñu seen bopp defar,”—ay nit ñu yokkute ci jàkkaarlook dëgg-dëgg yu metti yu dund gi, te jàngoon nañu nuy àtte njariñu mbir ci ay ponk te du ci ay pexe. Ñoo bokkoon ci melokaanu ñi Pasteur Miller nee woon nañu daa nangu bataaxal bi jóge ci jàngu yi, “ñi ci gën a ragal Yàlla, gën a jébbalu, te gën a dund.” Lii, njiiti jàngu yu wuute yi saxal nañu ko, ñu ne, ginnaaw bi Adventist yi tàggoo ak ñoom ba noppi, “Xam-xam bi jël na ñi gën a baax ci sunu mbooloo mi.”

GSAM 124Yeneen Waarekat Adventist yu Siiw

GSAM 124.2Am na solo ñu tuddu ñenn ci góor ñi amoon cér bu mag ak Pasteur Miller ak Himes ci yëngu-yëngu jamono jooju. Ki njëkk ci lim bi mooy Charles Fitch, bu Cleveland, Ohio, mi joxe xalaat bi ci atum 1842 ngir ñu defar ay nataal yu leeral gis-gis yu Daniyel ak yu Apokalips. Gis-gis boobu mi ngi jóge woon ci Habakkuk 2:2, 3. Charles Fitch faatu na ci 10 Oktoobar 1844.

GSAM 124.3Doktoor Josiah Litch, bu Philadelphia, mi nga xam ne, ni nu ko nara gise ci saar bi ci topp, Yàlla moo ko yëngaloon ngir mu yégle benn dëgg, te bi mu matée, moo waraloon ñu gën a soxla te gaaw ci bataaxalu ñëw gi.

GSAM 124.4Elon Galusha, bu Lockport, N.Y., ab pasteur bu siiw ci Eglisu Baptist, mi nga xam ne ay mbindam ak ay waxtaanam ci mbirum ñëw gu jege gu Boroom bi yëngal nañu lool mbooloo moomu.

GSAM 125.1E. R. Pinney, bu Seneca Falls, N.Y., beneen pasteur bu takku ci Eglisu Baptiste, mi nga xam ne liggéeyam ak mbindam doole la woon ci liggéey bi. Mën nañu ko woon woowe “Xoromum àddina.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, bu dëkk New York, mi nekkoon ab yéewalkat bu siiw laata muy gëm njàngalem advent bi. Mbindam yi amoon nañu solo lool ci yëngal nit ñi ngir ñu gën a joxe seen bopp ak seen alal ci liggéey bi; rawatina ci ayu-bés yu mujj yu ñaari junni ak ñetti téeméeri fan yi. Moom la, ginnaaw bi ñàkk yaakaar amee, indi ci xalaatu askanu Adventist yi ak àddina sépp, juróom-benn waxtaanam yi ci jikko doomu aadama, nekkinu ñi dee, ak mbugal mi di ñëw.

GSAM 125.3Pasteur Stockman, bu Portland, Maine, bokkoon na ci liggéeykat yu takku ya ci yéewute yu William Miller yi ca dëkk booba. Faatu na ay ayu-bés yu néew laata atum Yawut ya di 1843 di jeex, ci jamono jooju askanu Adventist yi di yaakaar te di xaar ne Boroom bi dina ñëw ci waxtu woowu.⁶

GSAM 125.4Am na yeneen góor ñu amoon solo ñu, ndaxte barab bi doyul, diñu leen rekk tudd, niki N. N. Whiting, mi tekki Kóllare gu Bees gi ci làkku Angale, ñu xame ko ci turu Whiting’s Translation; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, ak Edwin Burnham (ñetti rakk), ñoom ñépp ay liggéeykat yu jàppandi lañu woon ci bataaxal bi.