Saar 23 — Kër yu wérgi-yaram

GSAM 358.1“SAMA MBËGGEEL, li ma gëna bëgg mooy nga jëm kanam te am wérgu-yaram, ni sa ruu di jëm kanam.”¹

GSAM 358.2Ci bésu Sàbat, 6 Suweŋ 1863, Pasteur White ak soxnaam dem nañu ca ndajeum tant bu Pasteur Cornell ak Lawrence amal ca Otsego, Mich. Foofu lañu joxoon Soxna White ab gis-gis bu ko ubbeel mbirum yeesalaat wérgi-yaram. Dale ci jamono jooju, ay jukki ci wérgi-yaram ak dund gu wér lañu doon siiwal ci Review, te mu daldi tàmbali di bind li ñu ko feeñal ci mbirum wérgi-yaram. Lenn ci loolu feeñ na ci Testimony No. 11, ak ci téere bu tudd, How to Live.

GSAM 358.3Wàllu dund gu wér ak ni mu lëkkaloo ak yokkute gu yaram, xel, ak ruu, lañu jëmal kanam ci nit ñi. Ci Review bu 25 Oktoobar 1864, Pasteur J. N. Andrews joxe na ay xalaat yu am solo yii ci mbir mi:—

GSAM 358J. N. Andrews ci Dund gu Wér

GSAM 358.4“Bàyyi lépp lu ñuy lekk tey lor, te dund ci teey ak maandute ci ron njàngale mu baax ak xel mu sedd ci kanamu Yàlla, bokk na ci li gën a am solo ngir am wérgu-yaram bu baax. Sunuy yaram ñooy këri Xel mu Sell mi. Ngir nu man koo màggal dëgg-dëgg ci sunuy yaram ni nu ko màggalee ci sunuy xel, xanaa am na solo lool nu am kàttan gu mat sëkk ci sunu doole yépp! Sant Yàlla ne léegi ñu ngi jëmale kanam bu baax waxtaan wii ci sunu askan. Wér-gi-yaram ak doole ñoo bokk ci li gën a am njariñ ci nun, te gën a am solo ci ñi nar a seetlu xew-xew yu mag yu jamonoy jafe-jafe.”

GSAM 359.1Waxtaanu set-setalu yaram bu Baibël bi ak teeyug Kiristeen, ñu ngi ko doon taxawu, du ci xëtuy Review bi rekk, waaye itam ci sunuy pasteur.

GSAM 359.2Ci Konferans Seneraal ba, 20 Mee 1866, ndigal lii lañu joxe jaarale ko ci Soxna White (lii tamit gis nañu ko ci Testimony No. 11):—

GSAM 359War nañu samp benn Kër gu wérgi-yaram

GSAM 359.3“Wone nañu ma ne war nanoo taxawal benn kër ngir ñi sonn, ak ñi bëgg a jàng nu ñuy sàmm seen yaram ngir mën a fegu ci feebar....

GSAM 359.4“Naka la ñi gëmul di ñëwe ci benn daara ju ñu jagleel fajum jàngoro ci anam gu am njariñ, te ay doktoor yu sàmm bésu Sàbat ñoo koy doxal, dinañu leen indi ci sañ-sañu dëgg gi ci anam gu jub. Ci biir ñu xamee sunu nit ñi ak sunu ngëm gu wér gi, seeni xalaat yu bon dinañu daanu, te dina leen neex lool. Ci noonu, bu ñu leen teggee ci sañ-sañu dëgg gi, ñenn ñi duñu am rekk wér ci seeni metitu yaram, waaye dinañu gis itam garab gu faj seeni ruu yu tawat ci bàkkaar.

GSAM 359Waxi-kanam ci li muy jur

GSAM 359.5“Bu wérgu-yaramu ñi tawat di gën a baax ci paj gu yelloo, te ñu tàmbalee bànneexu ci seen dund, dañuy am yaakaar ci ñi leen tax a wér. Seen xol yi fees nañu dell ak gërëm, te jiwu dëgg ju baax ji dina fa gën a yomb a sampu, te ci yenn saa yi dinañu ko dundal, mu sax, te meññ ngir teddongu Yàlla. Benn ruu bu am solo bu ñu muccal dina gën a jar lépp li laaj ngir samp mbootaay gu ni mel....

GSAM 359.6“Ñenn ci ñi dem di wér, walla ñu am ci njariñ lu réy, ñoo di sabab ba sunu ngëm dugg ci béréb yu bees, te yékkati dayoowu dëgg gi fa, foo xamne munuñu fa woon a dugg su fekkoon ne xalaat yu bon yi génnuñu woon ci xelu nit ñi, ndaxte ñu ngi fa yàggoon ci biir sunu nit ñi ngir wér seeni yaram.”

GSAM 360.1Ci wote bu ñépp bokk, sunu nit ñi dajee dogal nañu ne, bu gënee gaaw, war nañu ubbi benn daara jëm ci wérgi-yaram ci Battle Creek walla ci wetam, te doktoor H. S. Lay moo koy saytu, moom mi nga xam ne, ginnaaw njàngum doktooram bu njëkk, def na lu ëpp at ci benn daara jëm ci fajum ndox ca Penku ngir jàng fànnu fajum ndox mi.

GSAM 360Jënd nañu barab ngir sanatorium bi

GSAM 360.2Samp benn këru wérgi-yaram bu mel nii ci jamono jooju dafa meloon ne liggéey bu réy la woon; te bu dul woon seede bu dëgërël bii ci li ci juddu, liggéey bi dina yéex a tàmbali. Waaye, ci palàsu yéex, ay fan yu néew rekk a jaar ginnaaw bi ndaje mi jeexee lañu jënd kër gu yaatu gu Àttekat Graves, ak juróom-ñetti ekar ci suuf, di bërëbam bu rafet bu mu dëkkoon ca West Battle Creek. Ci wetu tabax boobu, ñu tabax ci saa si beneen kër bu am ñaari etaas ngir mu doon nekk saalu sangu yi. Ci biir tabax yooyu lañu ubbi Institi Yeesalu Wérgi-yaram.

GSAM 360.3Ci Review bu 19 Suwe 1866, lañu njëkk a woo ñépp ngir ñu jënd ay pàrt ci këru-liggéeyukaay bi. Ci lim boobu ci jurnaal bi, ñu ngi fa bindoon ne jàngu yu nekk Battle Creek, Mich., ak Olcott, N.Y., jënd nañu ba pare ay pàrt yu tollu ci $2,625, walla 105 pàrt yu $25 bu nekk. Ndaxte amul woon yoon ci Etaa bu Michigan bu ñu mënoon a sosee mbootaay ngir saytu këri wérgi-yaram yi, alal ji dañu ko teg ci loxoy ay nit ñu ko wóor ab diir, ba keroog ñu sos mbootaay gi ci anam gu yoon.

GSAM 360Ñu door ab jurnaal bu jëm ci wérgi-yaram

GSAM 360.4Ci bisu njëkk ci weeru Ut, njiit yi tamit door nañu génne ab jurnaal bu weer wu nekk ci wérgi-yaram, bu am fukki xët ak juróom-benn ak mbubam, te mel ni ab magasin. Jurnaal boobu lañu tudde woon Health Reformer. Jurnaal boobu wey na ba léegi, ci turu Good Health, te léegi mooy jurnaal bu gën a siiw ci wérgi-yaram ci àddina sépp. Bataaxal bii du rekk wax ci wàllu wérgi-yaram ak maandute, waaye itam ab jumtukaay la woon ngir siiwal kër-wérgi-yaram gi, gi ñu ubbi ci anam gu ofisel ngir tawatkat yi ak ñi fa doon dëkk ci 5 Sàttumbar, atum 1866. Kon, amoon na kër gi, ñu jënd ko, defar ko, te mu dox, ci lu yées ñeenti weer, gannaaw bi ñu njëkkee wax ak sunu nit ñi ci mbir mi; te ñu dajale $11,000 ngir njëlbeenu alal, te li ci ëppoon, feyees na ko ba noppi.

GSAM 361Sampug Mbootaayu Pajkat

GSAM 361.1Ci jamonoy seddu 1866-67, Parlamaŋ Michigan wotal na yoon wu taxoon ñu mën a sos ab kuréel buy saytu këru wérgi-yaram bi. Ci 17 mee 1867, jël nañu jéego boobu, nangu nañu ay àttey biir, te jëliin yi ak yeneen alal yi ñeel nañu ko kilifa yi ñu tànnoon ni mu ware. Mbooleem xaalis bi ñu jàppaloon ci aksiyoŋ yi ba ca bés booba tollu woon na ci $26,100; ci loolu, $18,264.87 lañu feyoon. Kër gi amoon na kuréel u doktoor yu xarañ ak seeni ndimbal, te tabax yi jege woon nañoo fees ak woppkat yi, ñu bare ci ñoom jàppoon nañu sunu diine ginnaaw bi ñu xamee sunu askan ak dëgg gi bi ñu agsee ci kër gi.

GSAM 361Solin wu wér

GSAM 361.2Ci jamono yépp ak ci réew yépp, xol bu ñu judduwaale dafa yomb a nangu sañ-sañu àdduna, ak réy-réylu dundam, dof-doflu yi ak móod yi. Atum 1863, ci sunu réew, bi ñu wonee Soxna White mbirum wérgi-yaram ak solin, bokkul woon ci li wuute, ni ko ñu gisee ci ni jigéen ñi daan topp moodu sol ay hoops, te seen réyaay daan tax ñu mel ni ñuy dox ci biir balon bu ñu dëpp. Ci jamono jooju itam, am na yeneen ñaari xeeti ëppal ci solin yu ñu indi te jur waxtaan yu bare. Xool bu gàtt ci yii dina tax, xéj-na, ki jàng gën a xam seede bi Soxna White joxe ci mbirum solin, bi ñu fekk ci Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Ëppal ci Solin Ñu Ko Weddi

GSAM 362.1Bu njëkk bi mooy sol ay saaya yu am gannaaw gu gudd, gu tollu ci fukki puss ba ci genn-wàllu yard walla lu ko ëpp, lépp aju ci coobareg ki ko sol. Lu ci ëpp, dañu ko daan bàyyi mu di laal ci suuf, te góor ñi ñoo ko tudde woon “lu di fomp mbedd mi.” Ñaareelu ekstremite bi mooy li ko wuuteek lool, te soloon nañu ko ci anam gu jege lool ni góor ñi di sol. Móod boobu, ñi doon topp Janq Bloomer ñoo ko jël, looloo tax ñu tudde ko “bloomer dress.” Ci mujj gi, tur wi soppiku na ba doon “American Costume.” Ñi doon àar kostim bii, def nañu ay ndaje ci béréb yu bare, te sunuy rakk yu jigéen yu bare bëggoon nañu ko jël. Am na ci ñu ko doon sol.

GSAM 362Seede ci Mbirum Solin wi

GSAM 362.2Ci li ñu wonoon Soxna White ci mbirum solin bi, dinaa jël ay tomb yu néew ci Testimony No. 11:—

GSAM 362.3Nit ñu wóor ñi ci Yàlla ñooy leeru àddina ak xorom suuf si, te war nañoo fàttaliku saa su nekk ne seen sañ-sañ am na solo. Su fekkoon ne dañoo weccoo seeni saaya yu gudd yu metti yi ak yu gàtt yu metti yi, dinañu, ci lu bare, yàq seen sañ-sañ. Ñi gëmul, ñi ñu war a jëriñ te di wut a yóbbu leen ci Mboteem Yàlla, dina leen loolu soof. Mën nañu gënël solo solinu jigéen ñi ci wàllu wérgi-yaram, te duñu def soppi gu réy gu soof ki koy seetaan.

GSAM 362Solin wu Yeesal wi

GSAM 362.4“Yaram bi warul a ñorlu dara ak ay korse mbaa banti baleen yi ñuy dëgëral mbubb mi. Mbubb mi war na neex lool ngir poñom ak xol bi man a dox ni mu ware ci wérgi-yaram. Mbubb mi war na yegg tuuti ci suufu kawu buut bi, waaye mu gàtt ba du laal tilim si ci trottoir bi ak ci mbedd mi, te doo ko soxla yékkati ak sa loxo. Mbubb mu gën a gàtt lii dina baax, yomb, te wér ngir jigéen ñi su ñuy def liggéeyu seen kër, rawatina ñi war a def liggéey bu bare mbaa bu tuuti ci biti.

GSAM 363Yaram bi war na am mbubb mu yem

GSAM 363.1“Lu mu mën a doon guddaayu saaya bi, seeni tànk ak seeni cotti war nañu leen muur bu baax ni ñu muure góor yi. Loolu mën nañu koo defee ci sol ay tuubëy yu am dubleer, yu ñu lëm ci ab laan te takk ko ci tànk bi, walla yu yaatu te xat ci suuf; te yii war nañoo gudd ba mën a laal dàll bi. Cér yi ak boolekaayi tànk yi bu ñu leen solalee noonu, ngelaw du leen jot. Su tànk yi ak cér yi amee tàngoor ak yere yu leen di tàngal, doxinu dereet bi dina yam, te dereet bi dina des set te wér, ndaxte du sedd mbaa mu am lu ko galankoor ci doxinu boppam ci biir yaram wi.”

GSAM 363.2Guddug solin bii, ñu ngi ko jàppe woon niki digg-dóomu bu rafet ci diggante solin bu am laalu suuf ak solinu waa Amerik. Waxeesul ne kenn war na ko sol, waaye ne waruñoo def dara lu leen di daggale seen sañ-sañ, te di tax ñi ñu war a dimbali bañ leen. Waxeesul ne war nañoo sol seeni tànk ni ñu ko fi leeralee, waaye ne mën nañu ko def noonu. Su fekkee ne mën nañu àgg ci beneen anam, ni melni ak ay mbubb yu gudd yu ñuy sol ci biir ak ay kaals yu ñu ràbb, loolu dina ànd bu baax ak seede googu.

GSAM 363Juróomi Tomb yu Am Solo ci Solin wu Wér

GSAM 363.3Dinañu gis ne ci melokaanu solin bi ñu digle, am na juróomi tomb yu am solo ngir solin wu wér, maanaam:—

GSAM 363.41. Bàyyi korse ak lépp luy ñor ndigg bi.

GSAM 363.52. Bàyyi bépp lëñ ci loxo walla yenn cér yu mën a téye doxinu dereet bi.

GSAM 364.13. Solal bépp cér ci yaram bi ci anam gu yam, rawatina tànk yi ak kow-tànk yi.

GSAM 364.24. Takk jup yi ci mbagg yi, te bañ mukk ñu tegu ci weti ndigg yi ak ay sàng.

GSAM 364.35. Guddaayu saaya bi.

GSAM 364.4Ñeenti tomb yu njëkk yi, doktoor bu xelu bu nekk ànd na ci léegi, te bu dee juróomeel bi, ñu bàyyi léegi saaya yu am gannaaw gu gudd yi ak saaya yu gàtt lool yi.

GSAM 364Soxna Jenness-Miller ci mbirum Solin

GSAM 364.5Ci atum 1890, Soxna Jenness-Miller, bu New York, ci jurnaal bi gën a tegu ci xam-xam ci wàllu solin wu wér ci jamono jooju, dafa laajoon ci jigéen ñi ñu gàttal seeni saaya ndànk-ndànk, ngir bañ soppi gu gaaw te tar, ba keroog ñuy yegg ci kaw-kawu buutu jigéen bi,—di guddaay gi Testimony No. 11 bi doon wax.

GSAM 364Nangu gu Doktoor Trall

GSAM 364.6Ci atum 1868, dañu waajaloon Dr. R. T. Trall, bu Kolees Hijeyoterapi bu Florence Heights, N.J., ngir mu amal ay waxtaan yu diirub ayu-bis ci kanamu sunuy njiit ca Battle Creek, Mich., ci fan yi mujj ci weeru Mee. Ci biir waxtaan yooyu, doktoor bi dafa nekkoon ganu Pasteur White. Soxna White teewul woon ci waxtaan yi, waaye ndaxte doktoor bi daan na dem bés bu nekk ci saret bi ak Pasteur White, jabaram, ak Pasteur J. N. Andrews, kon ñépp xamoon nañu ne dafa waroon a déglu xalaatam ci wàllu set, feebar ak li ko waral, njeexitalu garab yi, ak yeneen. Dafa doon wax rekk li ñu ko wonoon ci gis-gis, waaye waxul woon fu mu jëlee xam-xamam boobu. Doktoor bi wax na ne xam-xamu paj mi ànd na ak xalaat yi mu waxoon. Pasteur Andrews nettali na ma ne bi waxtaan wa jeexee ci ñaareelu fan bi, doktoor bi laaj na Soxna White fan la jànge xam-xamu paj ba am diploomam. Jaaxle na lool bi mu xamee ne mësul a jàng mbir yooyu, waaye dafa doon jox doktoor bi li ñu ko wonoon ca Otsego, Mich., ci 6 Suwe 1863. Dafa ko dëggël ne xalaatam yépp dëppoo nañu bu baax ak xam-xamu yaram ak set, te ci lu bare ci waxtaan yi, dafa gën a xóot fu mu mas a xóote. Ginnaaw lu tollu ci juróomi fan ci ay tukki ak waxtaan yu mel noonu, doktoor bi laaj na Pasteur White lu tax ñu woo ko mu bàyyi daaraam ngir jàngal pasteur yi ca Battle Creek. Mu ne, “Soxna White waaj na ni man ngir jox leen njàngale mi ñu soxla ci wàllu set.”

GSAM 365Xam-xamu Paj Dafa Nangu

GSAM 365.1Ay mbindam yu bare ci wàll yu wuute yu set-setlu gu jëfe, at yu bare lañu nekk ci kanamu nit ñi, te yu ci ëpp léegi dajalees na leen ci benn téere bu tudd Christian Temperance and Bible Hygiene. Ñenn ci fajkat yi gën a xam-xam wax nañu, ginnaaw bi ñu seetloo bu baax mbind yooyu, ne xam-xamu paj ànd na ci lépp ak ñoom. Ci moom, du njàng moo ko jur, waaye dafa doon bind rekk li Boroom bi feeñalal ci gis-gis.

GSAM 365Seede bu Doktoor Kellogg

GSAM 365.2Ngir wone ni gëstu yu xam-xamu paj bi dëppoo ak li ñu ubbiwoon ci gis-gis bu leer ci kanamu Soxna White ci atum 1863, dinaa jël ay wax yu jóge ci xët wu njëkk wu téere bi tudd Christian Temperance, yu J. H. Kellogg, M.D., bindoon, moom mi jiite sanatorium bu siiw ci àddina sépp bu Battle Creek, Mich. Mu nee:—

GSAM 365.3“1. Bi mbind yooyu ñu tuddu njëkkee feeñ, mbirum wérgi-yaram kenn jàppalu ko woon lu bari, du rekk nit ñi ñu leen doon waxal, waaye àddina sépp.

GSAM 365.4“2. Ñi tuuti ñi doon taxawu ne war na am soppi ci jikko yu jëm ci yaram, ci seen taxawu gi ngir soppi gu dëggu, ñu ngi doon tasaare ay njuumte yu leer naññ te sax yenn saa yi, yu soof.

GSAM 366.1“3. Amul woon fenn, te amul woon kenn ku fi indi woon ay dëgg-dëggi wérgi-yaram yu ñu tege ci yoon te ànd, yu amul njuumte yu leer te dëppoo ak Biibël bi ak njàngalem diiney Kirist.

GSAM 366.2Ci biir loolu la mbind yi ñu wax xóotal feeñee. Njàngale yi ñu fa jàngale, doxalin wu xam-xam taxul woon ñu doxal ko, waaye dañu koo tegtal ci anam gu yomb te leer, ci keneen ku waxul ne am na xam-xamu fànn, waaye dafa wax ne ci ndimbalu leeralu Yàlla la bindee te ci sañ-sañam la ko tegee.

GSAM 366Njàngale yi Dañoo Jàll Nattu bi

GSAM 366.3“Naka la ponk yi ñu leen wongee ci ay anam yu wuute noonu te ak ay wax yu réy-a-réy yu mel nii, mënee dékku jéem-jéemub jamono ak xam-xam? laaj la bu war a laaj. Tontu bi, ci ay dëgg-dëgg lañu ko fekk yu ñu mën a seetlu bu baax.... Ponk yi, yu ñu ñaar-fukki at ak juróom ci ginnaaw bàyyiwoon walla ñu leen di reetaanlu, ci jàmm lañu amee wóolu ak teraanga gu nit ñi, ba àdduna bi fàtte nekkul woon noonu ñu leen nanguwoon. Gëstu yu bees yi ci xam-xam ak tekki yu bees yi ci mbir yu yàgg yi, yépp a yokk ay firnde yu dëggël, ba léegi, ponk yépp yi ñu doon taxawu lu weesu ñaar-fukki at ak juróom ci ginnaaw, firnde yu xam-xam dëggël na leen ci anam gu gën a dëgër.

GSAM 366Firndeel cosaanu yàlla gu gis-gis yi

GSAM 366.4“Ci dëgg-dëgg, war nañu ko jàppe nekk lu yéeme, te di firnde ju leer nàññ ci xel ak ndigël yu jóge ci Yàlla, ne ci biir njàngale yu jaaxasoo te di wuute, yuy wone ne ci xam-xam ak cémb lañu tegu, waaye xalaat yu ëppal yu leen yàq te buleen jëriñoo ci lu baax ndax juumte ju bare ji ci lañu bokk,—war nañu nangu ne lu yéeme la, ne am na nit ku waxul ne xam-xam bu mag la am walla mu jàng lool, teewul mën na dajale, ci biir jaaxle ak juumte-xalaat yu jaaxasoo te juum yu ay bindkat ak xalaatkati wérgi-yaram joxe woon, man a taxawal, ci biir jaaxle googu ak juumte googu, ay ponki wérgi-yaram yu ànd, yu tegu ci yoon, te dëggu lool, ba tax waxtaan yi, gëstu yi, li ñu ci gis, ak xam-xam bu tollu ci ñaar-fukki at ak juróom, taxul ñu daaneel benn ponk ci yooyu, waaye dafa gën a dëgëral rekk njàngale yi ñu jàngale woon.” Bind nañu ko, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Yokkuwaayu Kër Wérgi-yaram bi

GSAM 367.1Ci njiitalu J. H. Kellogg, M.D., mi bokkoon ci daara ji niki fajkat bu mag bi ci atum 1876, gis nañu ne soxla gi amoon ci faj mi dafa bare woon lool, ba tax ci jamonoy printemps atum 1877, waroon nañu yokk bërëb bi. Ci atum 1876, turu daara ji soppiku na, jóge ci Institi Yeesalu Wérgi-yaram dem ci Sanatorium bu Paj ak Operaasiyoŋ, te ci atum 1878, tabax nañu fa beneen tabax bu mag.

GSAM 367.2Tabax bii yaatoon na 136 x 46 tànk, te amoon na ñeenti etaas ci kaw etaas bi nekk ci ron suuf. Dañu ko doon tàngal ak saxaru ndox ci biir lépp, te di ko leeral ak gas. Gannaaw bi ñu ko ubbee tuuti, dafa jege woon a fees ak woppkat yi ak gan yi.

GSAM 367.3Ba ca jamono jooju, li ñu waxoon ci atum 1866 ci seede bu Soxna White defoon ci mbootaay mi, mat na sëkk ci anam gu yéeme. Ñu bare nangu woon nañu ba noppi leerug dëgg gu teew gi, ñi nga xam ne seen xel moo njëkk a ñëw ci askan wii bi ñu ñëwee ci mbootaay mi ngir wut wérgu-yaram.

GSAM 367Dalub Wérgi-yaram bu Àll

GSAM 367.4Ci Signs of the Times, 22 Nowàmbar 1877, M. G. Kellogg, M.D., mbokku J. H. Kellogg ju góor, ñu bokk benn ci seeni waajur rekk, xamle na ne am na suuf ci wetu Tundu Howell, lu tollu ci ñaari miil ak genn-wàll ci penku-bëj-gànnaar bu St. Helena, ci Diiwaanu Napa, Kaliforni, te mu ngi bëgg tabax benn tabax bu ñu nar a tudde “Dalub Wérgi-yaram bu Àll,” mu nekk ci wetu Crystal Springs. Ci jamonoy seddu 1877-78, tabax nañu fa benn kër, te ubbi nañu ko ngir faj ñi wopp ci ndoorteelu atum 1878. Dalub wérgi-yaram bii, ni mel ni kër gi ko njëkk a sos, sanitaruwaar bi nekk Battle Creek, màggul ci dayoom rekk, waaye itam nekk na bérab bu ñu yóbbu ay nit ñu bare ngir ñu xam te nangu bataaxal bi.

GSAM 368Jurnaalu Wér-gi-yaram bu Pasifik

GSAM 368.1Nawetu atum 1885 jamono ju am solo la woon ci jëm-kanam gi ci yëngu-yëngu bataaxalu malaaka mu ñetteel mi. Ci bisu njëkk ci weeru Mee, Dalub Wérgi-yaram bu Àll ca St. Helena ñu teg ko ci njiitalu fajkat bu am diplom. Ci weeru Suwe, lañu tàmbali génne, benn yoon ci ñaari weer, jurnaal bii di Pacific Health Journal and Temperance Advocate, di ab magasine bu am 24 xët, te Pasteur J. H. Waggoner di ko saytu ci wàllu mbind. Jaar ci liggéeyukaay yooyu, dund gu bees dikk na ci këru wérgi-yaram gi, te ci palàsu ñakk, ni mu ko daan defee ci at yi weesu, mu daldi tàmbalee am, at mu nekk, cëru ci liggéeyam bu tollu ci $2,000 ba $4,000, ba ci at mi jeexee ci weeru Awril 1891, mu am cëru bu weesu $12,000.

GSAM 368.2Ci ndajem Rural Health Retreat Association, ca St. Helena, atum 1887, wax jii lañu waxoon ci mbirum xaalisum kureel gi: ci 1 Mee 1885, alalu kureel gi matu woon na $5,322.76 rekk, loolu di lu wàññiku $2,547.24 ci kapitaal bi ñu génne woon ba ca jamono jooju. Ci beneen waxin, mbootaay gi jëfandikoo na lépp li mu amoon ci xaalis ak $2,547.24 ci kapitaal bi. Ci 1 Awril 1887, njëgu mbootaay gi ginnaaw boram yépp mi ngi doon $21,372.64, maanaam am na ab yokkute bu tollu ci $16,049.88 ci biir ñaar-fukki weer ak ñett. Ci xaalis boobu, jënd nañu ci aksiyoŋ yu tollu ci $5,280, te joxe nañu donasiyoŋ yu tollu ci $2,497.60; kon ci doxalinu kureel gi, am na ndam lu set lu tollu ci $8,272.28. Ci jamono yooyu lañu génne woon jurnaal bi tuddu Pacific Health Journal, di jurnaal bu weer wu nekk, bu am 32 xët ak kàbb, te ñu gis ne jàppale na bu baax ci yékkati njariñ yi ak tektal yi kureel gi.

GSAM 369Liggéeyu Yërmande

GSAM 369.1Ci téere bii di Medical Missionary, ci weeru Saŋwiyee atum 1891, bi muy wax ci Sanatorium bu Battle Creek, Doktoor J. H. Kellogg nee na:—

GSAM 369.2“Faj gu yërmande gi ñu def ci biir ñaar-fukki at ak juróom yi kureel gi am, tollu na ci lu ëpp $100,000, te loolu ëpp na ay yoon xaalis bu njëkk bi ñu ci dugal.

GSAM 369.3“Tekki ci liggéeyu yiw wi ñu tudd, daara ji yónne na ay waxkat, ay infirmiye, ay jàngalekat ci daara yu ñuy jànge togg, ak yeneen nit ñu ñu tàggat ngir xeeti liggéeyu misiyon yu wuute.”

GSAM 369Ñaan ngir Jirim yi

GSAM 369.4Ci Konferans Seneraal bi, bisu 8 ci weeru Mars atum 1891, Doktoor Kellogg def na ñaan gu dëgër ngir jàppale jirim yi. Mu nee: “Dama gis ne tànn nañu ma ‘ndaw ku taxawu mbootaay gi gépp,’ te maa ngi nar a taxawu ñi amul ku leen taxawu—jirim yi, ñi amul kenn ku leen toppatoo.”

GSAM 369Maye gu Soxna Haskell gu tollu ci 30,000 Dolaar

GSAM 369.5Ci téere bii di Home Missionary, ci weeru Saŋwiyee atum 1892, ñu ngi fa doon sàkku bu baax ay ndimbal ngir man a tabax kër ngir xale yu amul baay yi. Ci jurnaal boobu, amoon na fa turu ñi seeni dige ngir kër gi tollu woon ci $17,716—lii xaalis bu tuuti la woon, ci xalaatu ñi doon taxawal liggéey bi, ngir ab liggéey bu réy nii, moo tax ñu ragaloon ne liggéey bi dina yeex. Waaye Ki gis njeexteel li ci njëlbéen gi, te moom “nag yi ci junniy tund,” dafa nos mbir yi ba ab jigéen ju am alal, ju bokkul ci sunu diine, Soxna Caroline E. Haskell, bu Chicago, jigéen ju jëkkëram faatu, di jabaru Sëñ Frederick Haskell, bi mu déggee liggéeyu yiw gi ñu bëggoon a def, dafa joxe ca saa sa komite bi yor tabax bi xaalis bu tollu ci $30,000, ci sart bu woyof rekk ne xaalis bi yépp ñu jëfandikoo ko ci tabax kër xale yu amul baay, ni ñu ko njëkkee tërale woon, ne dinañu ko doxal ci xel mu yaatu te ubbeeku, te itam ne kër gi dina tudd Kër Fàttaliku Haskell ngir fàttaliku jëkkëram ju faatu ji.

GSAM 370.1Ak xaalis boobu ñu joxe, Medical Missionary and Benevolent Association mën na, ci biir at mi, tabax te ubbi tabax bi ngir mu nekk kër gu ñeel xale yu amul baay. Tabax bii, ñu ngi ko màggal 25 Saŋwiyee 1894. Li ëpp ci jamono ji topp ci bés boobu, njaboot gi, mi boole xale yu amul baay, ñiy jàppale, ak jàngalekat yi, daan na tollu ci téeméeri nit.

GSAM 370Kër Fàttaliku James White

GSAM 370.2Tekki ci toppatoo ak jàppale xale yu jirim yii, mbootaay mii dafa yor itam doxalinu beneen kër gu yëngu ci wàllu yiw, ñu tudde ko Kër Fàttaliku James White, fa lañuy toppatoo te di dalal lu ëpp ñaar-fukki mag ñu amul kër.

GSAM 370Ay Misiyonéer ci Wàllu Faj

GSAM 370.3Ci wàllu liggéey bii, jël nañu beneen jéego bu am solo bi ñu tàmbalee tàggat ay misiyonéer yu wérgi-yaram. Ngir màggal jéego bii jëm ci yékkati doomu aadama, Soxna White, bi mu doon bindee jóge Preston, ci Ostarali, ci 16 Sàttumbar 1892, nee na:—

GSAM 370.4“Dama bëggoon ñu am téeméeri nit ñuy jàng fii, fa benn rekk nekke léegi. Naka noonu la war a deme. Góor ñi ak jigéen ñi ñoom ñépp mën nañoo gën a am njariñ niki ay misiyonéer yu wérgi-yaram, lu ëpp niki ay misiyonéer yu amul njàngum wérgi-yaram.”

GSAM 370.5Limu ñiy topp njàng mi ngir waajal seen dugg ci liggéey bu mel nii seen giiru dund gépp yokk na bu baax, li ko dale bi ñu bindee li ci kaw.

GSAM 370Yokkuteg Liggéeyu Wérgi-yaram

GSAM 370.6Ci téere bii di Medical Missionary, ci weeru Saŋwiyee atum 1894, am na fa ab bataaxal bu gàtt buy leeral ay xibaar yu am solo ci lu jëm ci yokkuteg liggéeyu wérgi-yaram bi. Mu ngi nii:

GSAM 371.1“Kër gi ñuy wax Institi Yeesalu Wérgi-yaram, ñu ngi ko sampoon ci atum 1866.... Ñu jëndoon benn kër bu tuuti bu ñu defaree bant, di benn kër gu kenn moomoon, ci bérab bu neex te wér, ci kaw tundu Battle Creek, benn ci dëkk yu Michigan yi doon màgg. Ñaari doktoor, ñaari ñiy toppatoo sanguwaay, benn infirmiye (bu ñu tàggatul), ñetti walla ñeenti ndimbal, benn tawat, ak ay jafe-jafe yu bare, ak gëm-gëm bu réy ci kanam gu kureel gi ak ci ponk yi ñu ko sampee—loolu mooy ndoorteelu liggéey bii. Ñu ngi ko doon woowe Institi Yeesalu Wérgi-yaram.

GSAM 371.2Ci barab bi kër gu ndaw ga nekkoon, léegi am na fa tabax bu guddaayam toll ci 312 tànk te xóotaayam toll ci 100 tànk, bu am juróom-benn etaas, bu mëna dalal ñetti téeméeri gan, te am na lépp lu xam-xamu jamono jii mëna joxe ngir faj ak wéral ñi wopp. Fukki doktoor, ñu ci ëpp ay boroom xam-xam lañu ci seeni fànn, ñoo taxawal kureelu fajkat yi. Infirmiye yi ak ñeneen ñiy jàppale ñoo def ab njaboot bu ëpp ñetti téeméeri nit, te ñiy ñëw ci fajukaay bi jóge nañu ci Etaa bu nekk ci Réew mi, ak gan yu bare yu jóge bitim réew. Buntam yi ubbeeku nañu saa su nekk ngir misiyonéer, bu réew mi mbaa bu bitim réew, bu mu mën a doon, te njaboot gi lu néew lañuy amul benn walla ay gan yu mel noonu.

GSAM 371Lopitaalu Sanatorium

GSAM 371.3“Lopitaal bi, tabaxees na ko ci atum 1888, di tabax bu tollu ci 100 x 60 tànk, te am juróomi etaas. Ñett ci etaas yu kaw yi, dañu leen di jëfandikoo ngir saal bu ñuy operee, néegi tawat yi, ak saali ñi wopp yi. Biro yi ñeel liggéeyu yiw bu kureel gi ñoom itam fii lañu nekk. Am na fa ñaar-fukki kër yu ndaw yu ko wër, yu bare ci yooyu dañu leen di tàngal ak saxaru ndox, te di leen leeral ak kuran, ni tabax bu mag bi, te fees nañu dell ak walla ay tawat walla ay ndongo. Daara ju ñuy jàngalee infirmiye yu misiyonéer yu wérgi-yaram, samp nañu ko bisu 1 Sulet 1884. Ci juróom-benn weer yu njëkk yi, am na fanweeri ndongo ak juróom ñu fa bindu.”

GSAM 372Waxi-kanam ci Liggéeykat yiy Dem

GSAM 372.1Bi muy wax ci kër-fajukaay bi nekk St. Helena, Kaliforni, Soxna White, ci ab bataaxal bu mu bindee Tramelan, ci réewum Siwis, ci 6 Fewriye 1887, nee na:—

GSAM 372.2“Yàlla wax na ne su fekkee ne góor ñi bokk ci këru wérgi-yaram gii dañuy dox ci suuf ak dégg ndigal, di def coobareg Yàlla, dina dund te jëm kanam; te ci moom lañuy yónnee ay misiyonéer ngir ñu barkeel ñeneen ak leer gi Yàlla leen jox. Ñoom ñooñu, ci xelum Yeesu, dinañu dàjj xërëm yi ci bérab yu kawe yi; dinañu feeñal gëm-gëm yu dëggul yi, te samp dëgg, sell, ak wéy-sell fa nga xam ne léegi njumte, bànneexu bopp, ñàkk teyye, ak njublaŋ rekk lañu faa yéwén.”

GSAM 372.3Ñu ngi jël kàddu yii, ndaxte ñeel nañu tamit yeneen mbootaay yu ni mel.

GSAM 372Ndam ci liggéeyu wérgi-yaram ñu ngi ko dige

GSAM 372.4Ci seede bu am solo bu ñu joxoon eglis bi ci atum 1891, ñu ngi ci jànge ne: “Xéewalu Yàlla dina nekk ci bépp jéego bu ñu def ngir yee nit ñi ci yéwénalu wérgi-yaram; ndaxte soxla nañu ko fépp. War na am dekkigël ci mbir mii; ndaxte Yàlla am na yéene def lu bare ci jaarale ko ci jumtukaay bii.”

GSAM 372Kolees Misiyonéer bu Paj bu Amerig

GSAM 372.5Ndànk-ndànk, xam-xam ci wàllu paj gën a jëm kanam ci anam gu tegu ci xel, ba tax na ci weeru Suwe atum 1895, ñu laajoon ñu samp benn daara ju jàngale paj. Ngir topp sàkku googu, lañu taxawal Kolees Misiyonéer bu Paj bu Amerig, ngir njariñ lu wóor di jàngal ay doktoor ñu liggéey ci ron Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, ci biir réew mi ak bitim réew. Xew-xewi ubbi gi amoon na ca Battle Creek, ci 30 Sàttumbar 1895, te daara ju kawe ja ubbi nañu ko bés bi ci topp, maanaam 1 Oktoobar, ak ab kalas bu am ñeent-fukki ndongo.

GSAM 372.6Ci xibaaru daara ju kawe ja, ñu ngi fa jànge:

GSAM 372.6“Kolees bi, dañu koo samp ci Chicago, ci biir yooni Eta bu Illinois. Njàng mi dina matale ni bu daara yu jàngale paj yu gën a baax yi ci Etaasini. Njàngale mi, benn xaaj bi ca Chicago lañu koy defee, beneen xaaj bi ca Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Ci ñi di waajal seen bopp ngir liggéeyu misiyon ci wàllu paj, lii lañu jàng ci Medical Missionary, ci weeru Ut 1895:

GSAM 373.1“Kuur gii di jànge infirmier ci Daara ju Tàggat Infirmiye yu Sanatorium bu Battle Creek am na lu ëpp 250 nit; ku ci nekk te man na liggéeyu misiyon bu wérgi-yaram, jox nañu ko ab liggéey. Ñu ngi soxla ay infirmier ngir Duni Géej gu Bëj-saalum yi, End, Duni Antil yi, Amerig gu Bëj-saalum, ñaar-fukki ak juróom walla fanweeri nit ngir Etaa yu Bëj-saalumu Amerig, ak ngir sunuy dëkk yu mag yi.”

GSAM 373Yokkuteg Liggéeyu Misiyon ci Wàllu Faj

GSAM 373.2Ci xew-xewu joxe diplomu kalasu Infirmiye Misiyonéer yu Sanatorium bi, mu amoon ca Tabernacle, 5 Nowàmbar 1895, Doktoor Kellogg nee na:—

GSAM 373.3“Am na fukki at ak ñaar, ci benn ndaje bu mel nii, ñaari infirmiye ñoo amoon seen diplom. Léegi nii, am na kuréel bu tollu ci diggante ñetti téeméer ak ñeenti téeméeri infirmiye. Am na fukki doktoor ak juróom-ñeent ci sanitarimu bi, ak ñaar-fukki doktoor ak ñaar ci yeneen barab yu ni mel, yu lëkkaloo ci lu bare walla lu néew ak sanitarimu bi, te Medical Missionary and Benevolent Association ñoo leen di saytu. Juróom-fukk ak ñett ci sunuy infirmiye ñoo ngi ci réewi bitim réew yu wuute,—ci Suwed, Old Mexico, Gold Coast bu Afrig, Ostarali, Afrig gu Bëj-saalum, Danemark, End, Nuwel Seland, Samoa, ak British Guiana. Am na juróom-benn fukki etudiant ak ñett ci wàllu paj ñu ngiy jàng léegi. Ñeent-fukki ak benn ci ñoom ñoo ngi fi, ñaar-fukki ak ñaar ñu ngi ca Iniwersite bu Michigan ak yeneen daara. Tey ci guddi, ñaar-fukki infirmiye ak ñaar ñoo fi am seen diplom, te waaj nañu bu baax ngir dem liggéeyi niki ay infirmiye yu ñu nangu.”

GSAM 373.4Su ñu toppee doxalinu sunuy kër-fajukaay ba ci atum 1902, danu gis ne Sanatorium bu Battle Creek, ak daara ju kawe ju pajam ak daara ju ñuy jàngalee infirmiyeer yi, mooy kër gi gën a mag ci xeetam ci àdduna bi te waa Adventist yu Bésu Juróom-ñaareel yi ñoo ko moom.

GSAM 374Tabax yu Mag ya Lakk nañu

GSAM 374.1Ci guddi gu 18 Fewriye 1902, la benn taal lakk ba pare kër gu mag ga, ak ay jumtukaayam yu baax, ak opitaal bu yaatu ba. Am na ñeenti téeméeri woppkat ak gan ñu nekkoon ci biir kër yi ca jamono jooju, waaye ci jëf ju am fit ju doktoor yi, infirmiye yi, ak ñi doon jàppale, ak ci aar gu wóor gu Boroom bi, ñépp lañu leen man a génne ci kër yi te amul kenn ku ci gaañu-gaañu bu metti.

GSAM 374Sanatorium bu Bees bi

GSAM 374.2Benn beneen tabax, bu gën a rëy te gën a dëgër ni bi njëkk, tabaxees na ko ci barab bi tabax yu yàgg ya nekkoon. Samp nañu xeeru koñ bu tabax bii léegi ci 12 Mee 1902, te tabax bi, ubbi nañu ko ci 31 Mee 1903. Njiiti kër gi nee nañu ci tabax bu bees bi ne “dëgër na te yàgg na ni tabax bu ñu defaree weñ, xeer, birig, ak siman mën a dëgër te mën a yàgg.

GSAM 374.3“Jumtukaayu kër gi ci lépp mooy li gën a bees, gën a mat, gën a set, gën a yomb, te gën a dëgër li ñu mën a am; te ñu ngi gëm ne, ni mu taxawe nii, te mat sëkk, Sanatorium bu Battle Creek am na ay jumtukaay ak ay yombal ngir ñi wopp yu kenn mënula raw.

GSAM 374.4“Li njiiti kër gi bëggoon mooy boole ci benn barab te ci ay anam yu baax, xeeti faju yu bees yépp ak jumtukaay yi ñeel faj ñi wopp te ñu xam leen ci pajum xam-xam, te jëfandikoo yoon yooyu ci anam gu wér ak gu am xel.”

GSAM 374Sanatorium yu bare war nañoo taxaw

GSAM 374.5Leer gi ñu jox askan wi mooy ne Boroom bi bëgg na am ay sanatorium yu bare, yu tolloo ci dayoo, te tasaaroo ci àddina sépp, ci palàsu am ay kër yu mag-a-mag yu néew. Danu bég ci gis ne tàmbali nañu ubbi ay sanatorium yu ndaw ci barab yu wuute ci àddina bi, rawatina ci fukki at yi mujj. Ci téere bi ñuy wax General Conference Year Book bu atum 1904, am na fa limu lu ëpp juróom-fukki kër yu ndaw yooyu.

GSAM 375Limu sanatorium yi

GSAM 375.1Donte mën na am solo ñu nettali li waral ñu samp leen, ci sunu barab bu néew bi, danoo war a yem rekk ci limu réew yi ñu nekk, ak limu biir réew bu nekk. Dañu gis ci Etaasini, 35; Breetaañ gu Mag, 3; Almaañ, 1; Siwis, 1; Danemark, 1; Norwees, 1; Suwed, 1; Afrik gu Bëj-saalum, 1; Ostarali, 2; Seland bu Bees, 1; Duni Samoa, 1; Meksik gu Yàgg, 1; End, 1; Sapoŋ, 1.

GSAM 375Limu Néegi Fajukaay yi

GSAM 375.2Tekki ci sanatorium yooyu, am na ñaar-fukki néegu faj ak ñaar, fukk ak juróom-ñaar ci ñoom nekk nañu Etaasini; benn bi nekk Jaffa, benn bi nekk Yerusalem, Palestin; benn bi nekk Guadalajara, Meksig Gu Yàgg; benn bi nekk Kimberley, Afrik gu Bëj-saalum; ak benn bi nekk Rockhampton, Ostarali. Tekki ci yooyu, am na ñaar-fukki restoraŋ ak juróom-benn yu ñuy toggale ñam wu amul yàpp rekk, fa la nit ñi mënee amee lekk gu set te wér, te itam am fa ay njàngale yu jëm ci ni nit war a dundee.

GSAM 375.3Lim yii jëm ci doxalinu sartu yeesalu wérgi-yaram yi, ñoo ngi wone nan la Boroom bi mënee “def liggéey bu réy jaarale ko ci kureel gii,” ni ko Yàlla waxe woon ca atum 1866; te itam ñoo ngi wone, ni ko ñu waxe woon ca atum 1863, nan la “sartu yeesalu wérgi-yaram” yi mënee am cér ci “waajal askan ngir ñu yóbbu leen bu Boroom bi ñëwee.” Kon na këri wérgi-yaram yii yokku ba mat téeméeri yoon li ñu tollu, te gaaw jeexal li ñu leen taxoon ñu am te taxawal leen.