Saar 5 — Bataaxal bi ci Ñaareelu Ñëw gi

GSAM 93.1“LEEGI nag, jàngleen misaal ci garabu fig: Bu caram nooyee ba tàmbalee meññ ay xob, xam ngeen ne nawet jege na; noonu itam yeen, bu ngeen gisee yile yépp di am, xamal leen ne jege na [ci wet gi, moom], sax ci buntu kër yi. Dëgg-dëgg laa leen wax, xeet wii du jàll, ba yile yépp di mat. Asamaan ak suuf dinañu jàll, waaye samay kàddu duñu jàll.”¹

GSAM 93.2Ci mbind mii, dañu ñuy jëmale xel ci jamono ji ñu mënee xam ne ñëwum Kirist “ci buntu kër gi” la, ak wóor gu tollu ni xam gi ñu xam ne nawet jege na su ñu gisee xob yu yees yu ñorul yu njëkk yi di génn. Mën nañu xam itam ne agsinañu ci maas gi dul jeex ba keroog Kirist moom ci boppam di ñëw. Bu waxtu wi jotee ngir jàng léeb bi, dëgg la bu wér ne waxtu Boroom bi la ngir mu taxawal ay jàngalekat ñu jàngale léeb bi. Laaj bi ndaw li laajoon beneen yoon manees na koo jëlee fi itam, “Naka lañuy dégg te amul ku leen di waare? te naka lañuy waaree, suñu leen yónnee wul?”²

GSAM 93Jamonoy Màndarga yi

GSAM 93.3Ci saar bi weesu, gis nanu naka lañu ame xam-xam ci jeexantalu jamono ju tollu ci ñaari junni ak ñetti téeméeri fan, ak ne mi ngi yegg ba ci “waxtu àtteem.” Ci misaal bii ñu fi indi, ñu ngi ñuy won waxtu Boroom bi ngir misaal mii ak bataaxal “àtte” bi ñu war a yégal àddina sépp. Ginnaaw bi mu waxee ci “njawarte” gu mag gi waroon a dal askanam te ñu war koo “gattal”, Musalkat bi nee na, “Ci saa si, ginnaaw njawarteb bés yooyu, jant bi dina lëndëm, weer wi du leeral, biddiiw yi dinañu rot juge asamaan, te doole yu asamaan yi dinañu yëngu: foofu la firndeelab Doom-aadama di feeñe ci asamaan.”³

GSAM 94.1Seetlul ne, waxul ci màndarga mu mujj mi ne mooy màndargam dikkam; waaye màndarga ne Doomu Aadama mi ngi fa, te ñu koy gis muy ñëw. Xew-xew yi ñu joxe ci téere bii niki ay firnde yu ñu war a sukkandiku ngir gëm ne agjugam jege na, ñooy firnde yi ci jant bi, weer wi, ak biddiiw yi. Yeneen xew-xew yi ci topp, ñoo ngi am ci biir agjugam gu wér gi ci niir yu asamaan yi. Kon, ci saa si gannaaw ñetteelu firnde yi—bi ci biddiiw yi—la waxtu Boroom bi jot ngir taxawal ay ndawam ñu jàngale ne agjug Kirist jege na lool.

GSAM 94.2Léegi nag, ci lu jëm ci jamono ji màndarga yii di feeñee: Dañu waroon a am ci saa si gannaaw naqar gi, bu jant bi di lëndëm.⁴ Ni ko Mark bindee, “ci bis yooyu, gannaaw naqar googu.”⁵ Sunu Musalkat waxoon na ne dinañu gàttal bis yi. Ci ndigalu Maria Theresa, ak Yoonu Nangu yi dale 1773 ba 1776, meru sonal gi ñu doon def jàngu gi gàtt na. Donte kàttan gi doon sonal dafa yoroon nguur gi ba 1798, sonal gi jeex na ci lu jege atum 1773. Su ñu xoolee waxi Musalkat bi, loolu dafay tekki ne màndarga bu njëkk bi ci diggante 1773 ak 1798 la amoon.

GSAM 94Bés bu Lëndëm ak Guddi gi

GSAM 94.3Ci 19 mee 1780, jant bi lëndëm na ci anam gu weesu yooni àddina. Du woon jant bu tëju, ndaxte weer wi fees na woon bés bi jiitu woon. Ci kaw loolu lépp, amoon na lëndëm gu muur gox-goxaanu penku-bëj-gànnaar gu Amerig gépp, laa-caa waxtu fukk ak benn ci suba ba waxtu fukk ak benn ci guddi. Ci jamono jooju, du naaj bi rekk a lëndëm, waaye weer wi itam bañ na a feeñal leeru naaj bi. Lëndëm gu tere naaj bi leer ci kaw weer wi la woon. Te ni ko Noah Webster waxee, ay at yu bare ginnaaw loolu, “Amul benn sababu bu doy bu ñu mës a joxe ngir lëndëm gii.”

GSAM 95.1Ci bés bu lëndëm boobu, Herschel, boroom xam-xamu asamaan, nee na: “Bés bu Lëndëm bi amoon ca Amerik gu Bëj-gànnaar bokkoon na ci mbir yu yéeme yu àddina yu ñu fiy jànge ak yitte lépp jamono, waaye xeltu mënul leen a firi.”

GSAM 95.2Ñi doon nettali lëndëmug guddig 19 Mee 1780, wax nañu ne, donte weer wi fees na woon dell, “bu fekkoon ne lépp lu leer ci àddina si dañu ko far, lëndëm gi du gën a mat noonu.”

GSAM 95Biddiiw yu daanu yi

GSAM 95.3Ñetteelu firnde yi, di tawu biddiiw yi, am na ci fukkeel ak ñetteelu fan ci weeru Nowàmbar atum 1833. Ci guddi googu, walla sax, la dale juróomi waxtu laata fajar di fajar, amoon na tawu biddiiw bu mag bu ñenn ñi nattale ak ay dexu safara yu jóge asamaan; ñeneen ñi, ak ay xas-xasi safara yu jóge ci benn fesoŋ bu réy. Xew-xew bii muuroon na Amerik gu Bëj-gànnaar gépp, jóge ci Gólfu Meksik ci bëj-saalum ba ci Hudson's Bay ci bëj-gànnaar, ak jóge ci Duni Sandwich yi ci sowu ba ci lu tollu ci ay téeméeri miil ci Liverpool ci penku. Foofu ñu ko gisee lépp, benn tawu biddiiw bu wéy rekk la woon, di daanu ni xiin bu bari ci biir tawu sedd.

GSAM 95.4Ci mbirum tawu biddiiw yu atum 1833, danu ciy yokkati itam ay wax yu jóge ci téereb xibaar bu tudd Connecticut Observer, bu 25 Nowàmbar 1833:—

GSAM 95.5“Ki yoroon kàggug xibaarukaay bii di Old Countryman jàppee na mbirum ‘biddiiw yu daanu’ yi lu am solo lool. Mu nee, ‘Ñun, danoo jàpp ne tawu safara si nu gisoon ci subag àllarba bi weesu, ab melokaan bu raglu la, ab firnde bu wóor, ab firnde bu yërmande, bu bés bu mag te raglu boobu ñi dëkk ci kaw suuf di seetaan bu ñu ubbee juroom-bennelu tëj gi. Jamono ji jege na, te ñu ngi ko firndeel du ci Kóllëré gu Bees gi rekk, waaye itam ci Kóllëré gu Yàgg ga; te amul woon gis-gis bu gën a leer ci melokaanu garabu figg buy rot ay doomam su ngelaw lu am doole lëngoo, loolu lañu gisoon.’”

GSAM 96Xibaaru Thomas Burnett

GSAM 96.1Nit ñi, ñi fi nekkoon ci jamono ju jàll ñoo leen jàngaloon ñu di xaar firnde bii mu am ci anam gu dëgg-dëgg. Thomas Burnett, ci téereem bu tudd Theory of the Earth, buñu móol ca London atum 1697, wax na ci Matiye 24:29 ne:—

GSAM 96.2“Ci lu amul sikk, dina am ay xeeti biddiiw yu saf yu bare ci jamono jooju; te ci biir yeneen yi, yi ñuy woowe biddiiw yu daanu, yoo xamne, bu dee kenn ku nekk du am solo, waaye bu ñu baree lool, di daanu, ni ko yonent bi waxe, ni xob yi di rot ci garabu reseñ walla figg yi di rot ci garabu figg, dinañu doon lu yéeme lool.... Warunu jàpp ne lii ay wax yu ëppal la walla ay waxi taalif, waaye ay waxi yonent yu leer la, ak ay mbir yu dinañu am dëgg-dëgg.”

GSAM 96Seede Porofesër Olmstead

GSAM 96.3Porofesër Olmstead, bu Kolees bu Yale, ca Mass., mi ñu woowe “boroom xam-xamu jawwu ji gën a mag ci Amerig,” wax na ci biddiiw yu daanu yu 13 Nowàmbar 1833:—

GSAM 96.4“Yaatuwaayu tawu biddiiw bu atum 1833 bi dafa muuroon lu bare ci kaw suuf si, jóge ci diggu géeju Atlantic ci penku ba ci Pacific ci sowu; ak jóge ci tefesu bëj-gànnaar bu Amerik gu bëj-saalum ba ci ay gox yu ñu xamul ci biir réewi Angalteer yi ci bëj-gànnaar. Feeñug biddiiw yu daanu yi du rekk ne dafa feeñoon, waaye fu nekk benn melokaan la amoon.”

GSAM 96.5Ci wone googu, mi tàmbali ci lu jege 11 waxtu guddi, ci guddi 12 Nowàmbar, ba ci lu jege 4 waxtu suba ci 13 bi, porofesër bi nee na:—

GSAM 96.6“Ñi amoon wërsëg gis fafalnaaw yi ci subag 13 Nowàmbar 1833, xeyna gisoon nañu fafalnaawu asamaan bi gën a réy bi ñu mës a gis li dale ca àddina sosu, walla ci li gën a néew, ci biir taariix bi ñu bind.”

GSAM 97Gis nañu itam tawu biddiiw ci Tugal

GSAM 97.1Ci téere bu Leonard Heinrich Kelber siiwal ca Stuttgart, ci Almaañ, ci atum 1835, lañu jànge ne màndarga mii amati na ci wàllu Atlantik woowu, ci weer woowu, waaye ay fan gannaaw loolu. Mu ne:—

GSAM 97.2“Ci 25 Nowàmbar 1833, amoon na feeñ gu rafet gu biddiiw yu daanu ci gox-goxaanu Tugal,” te “ci Minsterburg, Silesia, biddiiw yi daanu nañu ni tawu safara. Ay bulu safara ñoo àndoon ak ñoom di daanu, ba guddi gi leer naññ lool, ba nit ñi foog ne kër yi leen jege dañoo lakk.

GSAM 97.3“Ci jamono jooju itam, ca Prin, ci réewum Otris, amoon na wàccu biddiiw bu muuroon barab bu yaatoo lu ëpp juróom-téeméeri miil kaare. Ñenn ñi nattale nañu ko ni ay dexu safara yu jóge asamaan. Ñenn ñi woowe ko tawu safara. Ay fas tiit nañu ko, ñu daanu ci suuf. Nit ñu bare feebar nañu ndax tiitaange.”

GSAM 97Jëfe Leeral gi

GSAM 97.4Ci biir waxu yonent jii, bu ñu weesoo matug ñetteelu firnde li,—di daanuu biddiiw yi,—Sunu Musalkat nee na, “Léegi, jàngleen misaal ci garabu fig.” Kàddu gii jëmul ci maas gi doon dund bi sunu Boroom di joxe wax jii, waaye jëm na ci maas gi waroon a gis mbir yii ñu mat ba noppi—du ñu di mat, waaye ñu mat ba noppi. Mbir yi war a am ngir firndeel ne Kirist jege na, bokkul ci yëngatu asamaan yi bu ñu koy gisee mu ngi ñëw dëgg. Firnde yii di wone ag jegeem, ñoo ngi boole ci ñetteelu firnde bii, bi aju ci biddiiw yi. Jamono ji Boroom bi tànn ngir nit ñi jàng léebub garabu fig bi, mi ngi tàmbali gannaaw atum 1833. Lii mooy jamono ju Boroom bi jox àdduna ngir mu yewwu ci dëgg gu mag gi ne agsalam gi jege na, te agsalam gi dina am balaa askan wi déglu léeb boobu di faatu. Kon, danu gis ni jamono ji ñu ko ràññee ci waxu yonent jii, bu ñu war a yëgal àdduna yëgalu agsalam gu mag gi.

GSAM 98Yëgle gu Àdduna Sëpp

GSAM 98.1Ngir matal wax jooju, gis nanu ne ci jamono jooju sax, ci atum 1833, Boroom bi mi ngi doon taxawal ay ndawam walla ay pasteuram ci barab yu wuute ci àdduna bi, ñu jóge ci 1833 ba 1844 di yëngal baat bi ne Kirist jege na, “ba ci buntu kër yi sax;” te ñoo jàngaloon léebu garabu figg bi, di won ci firnde yii di wone ag ñëwam, ni mu leen ko santé woon. Bataaxal bii, ci jàngalekat bu dund bi la ko doon yóbbu walla ci téere yu ñu móol, agsi na ci bépp barabu misiyon ci àdduna bi, ak ci bépp teeru géej ci kaw suuf si.

GSAM 98.2Yaatuwaayu bataaxal bi, ki yor kàllaama gi tuddu Voice of Truth, bu Rochester, N.Y., leeral na ko bu baax ci limu weeru Saŋwiyee atum 1845:—

GSAM 98.3“Liñu wax ci Apokalips 14:6, 7, di Injiil bu sax ba, waarees na ko ci xeet yépp, askan yépp, làkk yépp, ak nit ñépp; ñu di yuuxu ne, ‘Ragal leen Yàlla, te jox ko teddnga; ndaxte waxtu àtteem agsi na: te jaamu leen ki defar asamaan, ak suuf, ak géej gi, ak bëti ndox yi.’ Amul benn mbir bu gëna leer ci ay firnde ni bataaxal bii agsi na ci xeet yépp ak làkk yépp ci suuf si, ci biir ay at yu néew yu weesu, ci waareg ñëwum Kirist ci atum 1843 [1843, waxtu Yawut yi—sunuy waxtu, 1844], walla mu jege. Jaar ci ay waxtaan ak ay téere yu ñu siiwal, kàddu gi dem na ba àddina sépp, te baat yi ba ci catu àddina.”

GSAM 98.4Am na ñenn ñi, ñu xamul dëgg-dëgg yi, jàpp ne yëngu-yëngu dellusi gi dafa yamoon rekk ci benn gox, di ko jàppe ne liggéeyu William Miller la ak ay téeméeri pasteur yu mu àndaloon ci bëj-gànnaaru Etaasini. Ñi mel noonu, mën na leen a bett bu ñu xamee ne yëngu-yëngu bi amoon ca Amerig, fa nga xam ne Pasteur Miller ak Pasteur Himes ñoo ci jiite woon, ab xaaj bu tuuti rekk la woon ci yëngu-yëngu gu mag gu, ni ñu ko waxe ci kaw, demoon “ba ca catu àdduna.”

GSAM 99NI YËNGU-YËNGU BI TÀMBALEE CI AY RÉEW YU WUUTE

GSAM 99.1Jot na ci Yàlla ngir yégal gi dem ci àddina sépp, te ci lu jege ñaar-fukki gox-goxaan walla lu ko ëpp ci kaw suuf, ci jamono ju jege, ay nit ñu ngi fa jóg, ñu xamul woon liggéeyu moroom, waaye dem yégal bataaxal bii ci gox-goxaanu àddina sépp. Ñi ñu tuddu ci saar bu ñeenteel bi, ñi amoon leer gi ci lu jëm ci njeextalu ñaari junni ak ñetti téeméeri fan yi, ba mu des benn—di A. Campbell—lañu yëngal ngir ñu dugg ci yégle bataaxalub malaaka bu njëkk bi ci Apokalips 14; loolu itam ci taxawaayu Xelum Yàlla la woon, te du ci ñu doon séddoo leer gi ci seen biir.

GSAM 99Méngaleek Yeesal gi

GSAM 99.2Suñu jëfee yoon wu ni mel ci yëngu-yëngu bii ni ko D'Aubigné jëfee ci taxawaayu Yeesal gu mag ga ci xarnub fukkeel ak juróom-benn, fàww ñu jàppee ko ni bataaxalu Boroom bi te ci waxtu Boroom bi. Ci Yeesal googu ci boppam, boroom xam-xamu taariix bi nee na:—

GSAM 99.3“Almaañ yégalul dëgg gi Siwis, te Siwis itam yégalul Faraas, Faraas itam yégalul Angalteer. Réew yooyu yépp ci Yàlla lañu ko jëlee, ni mel ni benn pàcc ci àdduna du yégal leer gi beneen pàcc; waaye globe bu leer boobu mooy ko yégalal àdduna sépp ci anam gu jub. Kirist, fajaru asamaan si, ku ñu màggal ci lu amul àpp ba mu kawe nit ñépp, moo nekkoon, ci jamonoy Yeesal gi, ni mu nekke woon ca jamonoy sampug diiney Kirist, safara su sell si joxoon àdduna dund. Ci xarnub fukk ak juróom-benn, benn njàngalem benn lañu sampoon ci benn jamono ci kër yi ak jàngu yi ci réew yu gën a sori te wuute. Li ko waral mooy, Xelum benn bi moo nekkoon fépp di liggéey ngir jur benn ngëm.

GSAM 99.4“Yeesalug Almaañ ak bu Siwis ñoo firndeel dëgg gii. Zwingle amul woon benn jokkoo ak Luther. Ci lu wóor, amoon na lëkkaloo ci diggante ñaari nit ñii; waaye fàww nu seet ko ci asamaan, du ci suuf. Ki joxoon Luther dëgg gi jóge asamaan, moom la ko jox Zwingle. Yàlla mooy ki leen boole woon. ‘Dama tàmbalee waare Injiil,’ la Zwingle wax, ‘ci atum 1516, maanaam, ci jamono joo xamne kenn xamul woon turu Luther ci sunu réew. Jànguma njàngalem Kirist ci Luther, waaye ci kàddug Yàlla. Su fekkee ne Luther Kirist la waare, li ma def la muy def; loolu rekk la.’”⁶

GSAM 100.1Bi muy wax ci liggéeyu Farel ak Lefèvre ca Faraas, boroom xam-xamu taariix bi nee na:—

GSAM 100.2“Kon, Yeesal gi ci Faraas, du woon lu ñu jëlee bitim réew. Ci suufu Faraas la juddoo; ca Pari la meññee; ca iniwersite ba la njëkk a saxee ay reeni, moom mi nekkoon ñaareelu kàttan gi ci Nasaraanum Room. Yàlla teg na ponki liggéey bi ci xol yu jub yu waa Pikari ak Daafiní, laata muy tàmbali ci beneen réew.

GSAM 100.3“Gis nanu ne Yeesalu Siwis gi moom boppam la woon te bokkul ak bu Almaañ bi. Yeesalu Faraas gi moom itam, ci wetam, moom boppam la woon te bokkul ak ñaar yépp. Liggéey bi ci saa si la tàmbali ci réew yu wuute yii, te amul benn jokkoo ci seen diggante; ni mel ne, ci biir xare, doole yu wuute yépp yu bokk ci armée bi dañuy yëngu ci benn waxtu, donte kenn du wax moroomam mu dox, ndaxte benn ndigël rekk, bu jóge ci Njiit li, ñoom ñépp a koy dégg. Jamono ji jot na, nit ñi waaj nañu, te Yàlla tàmbali na Yeesalu Eglisam ci réew yépp ci benn jamono. Loolu lépp day firndeel ne Yeesal gu mag ga ci fukkeel ak juróom-bennelu xarnu, liggéeyu Yàlla la woon.”⁷

GSAM 100.4Ci lu jëm ci Yeesal gi amoon ca Angalteer, ci njiitalu Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ak ñeneen, D'Aubigné yokk na ci ne:—

GSAM 100.5“Kon, Yeesal gi ci Angalteer tambali na, ci anam gu temb ci Luther ak Zwingle, di jële dooleem ci Yàlla rekk. Am na, ci réewi Kirist yépp, jëf ju amandoo ju kàddug Yàlla. Ndorteelu Yeesal gi ca Oxford, Cambridge, London, mooy Kóllëré gu Bees gu Gereg gi Erasmus siiwal. [Tyndale ak Thomas Bilney bàyyi nañu Cambridge ci atum 1519.] Am na bés bu Angalteer di sagoo cosaan gu kawe gii ci Yeesal gi.”⁸

GSAM 101.1Yégle bi ñëw na ci anam gu nirook li ñu wax ci kaw ci mbirum Yeesal gi. Nit ñi lañu yëngal ci jamono ju benn ci lu ëpp ñeenti yoon cër ci àdduna bi, te xamunu woon, te amul woon benn jokkoo ci seeni xalaat, ñu daldi tàmbali di yégle dëgg-dëggi Kàddug Yàlla gi, du rekk ci ñeenti réew ci àdduna bi, waaye ci àdduna yépp ju ñu jàpp ne mooy bu jëm kanam.

GSAM 101Liggéeyu Joseph Wolff

GSAM 101.2Mën na baax ci jamono jii ñu xool ay dëgg-dëgg ci ni yégalug ñëw gi yaatoo woon:—

GSAM 101.3“Ci atum 1831, ñu yónni Joseph Wolff, D.D., niki ab misiyonéer, jóge Angalteer ngir liggéeyal Yawut yi ci Palestin. Moom, ci li mu bind ci ay kayeem ba ci atum 1845, dafa yégal dikk bu gaaw bu Boroom bi ci Palestin, Misra, ci tefesu Géej gu Xonq gi, Mesopotami, Kirime, Pers, Géorgie, ci biir Impiiru Ottoman gépp, ci Grèce, Arabie, Turquie, Bokhara, Afghanistan, Cachemire, Hindoustan, Thibet, ci Hollande, Ecosse, Irlande, ca Constantinople, Jérusalem, Saint-Hélène, ak itam ci biir gaal yi ci Géeju Méditerranée, ak ca New York City, ci mbooleem kuréel yu diine yi. Dafa wax ne waare na ci biir Yawut yi, Turc yi, Jullit yi, Parse yi, Hindou yi, Kaldeeni yi, Yesedi yi, Siri yi, Sabe yi, pasha yi, sheyk yi, shah yi, buur yi ca Organtsh ak Bokhara, buur-jigeenu Geres, ak yeneen.”⁹

GSAM 101.4Ca Yemen, gox bi ñi bokk ci ay sëttaani Hobab, goro Musaa, dëkk, Joseph Wolff gis na fa benn téere bu mu waxe nii: “Arabu gox bii am nañu benn téere bu tudd ‘Seera,’ te mi ngi wax ci ‘Ñaareelu Ñëwu Kirist, ak Nguuram gu Màgg gi!’”¹⁰

GSAM 102.1Ca Yemen, def na fa juróom-benn fan ak waa Réhab yi, te ci ñoom la wax ne: “Duñu naan biiñ, duñu jëmbët toolu reseñ, duñu ji benn jiwu, ci tànt lañuy dëkk, te di topp kàdduy Yonadab bu doom Rehab. Ànd ak ñoom amoon na ay doom Israyil, ci xeetu Dan, ñu dëkk ci wetu Terim ci Hatramawt, ñu doon xaar, ànd ak doom Rehab yi, ñëw gu gaaw gu Almasi bi ci niiri asamaan yi.”

GSAM 102.2Ci liñu gis ci li ci kaw, ci fukki at ak ñeent yooyu, Wolff moom ci boppam yégal na xibaaru ñëwu Kirist ci buntu dëkk yi, ci lu ëpp ñaar-fukki réew yu wuute. Ci jamono jooju itam, njàngale mi dafa tasaaroo bu baax ca Almaañ, rawatina ca bëj-saalum ba, ci biir Moravien yi.

GSAM 102Bataaxal bi ci Almaañ ak Risi

GSAM 102.3Benn bindkat bu waa Angalteer, Mourant Brock, xamal na ñu ne “ci Württemberg amoon na fa benn dëkkuwaay bu ay Kiristeen bu tollu woon ci ay téeméeri nit, ñu doon xaar dikk gu gaaw gu Kirist.” Njàngale mi, Hengstenberg yégaloon na ko ci yeneen gox-goxaanu Almaañ, moom mi ñu jàppoon ca jamono jooju ne mooy boroom xam-xamu diine bi gën a xarañ ci Almaañ.

GSAM 102.4Ci téere bi tudd Review and Herald, ci 13 Desàmbar 1892, Pasteur L. R. Conradi bu Almaañ nee na:—

GSAM 102.5“Bengel, ca Almaañ, taal na mbëggeelug ñëwug sunu Boroom ci xol yu bare, loolu tax na junni-junniy nit ñu jàng kàddug yonent yi ni ko musula amee.... Leer gi leer na ca Almaañ, te ay téere yu doon wone ni ñu jëfe ñaari junni ak ñetti téeméeri fan yi tasaaroo na fa. Yéewute gu diine daldi am ci topp, rawatina ca Württemberg, te bi fitna daldi amee, ay téeméeri njaboot dem ca bëj-saalumu Risi, te fa lañu ko tasaaree ci seeni mbokk yu fa jëmoon ay at yu bare. Bi pasteur yi tëjee seeni jàngu, lu ci ëpp ci ñoom dañu doon amal seeni ‘stunden,’ walla ‘waxtu’u daje, ci këri nit ñi, te ay téeméeri nit daldi gëm. Ci jamono jooju sax, ñu ngi doon waxtaane Sàbat bi ci seen biir, waaye kenn tàmbaliwul, mu daldi fey. Benn baykat bu waa Riisi gëm na ci biir ‘stunden’ bi, daldi tàmbali liggéey boobu ci biir waa Riisi yi. Loolu moo mujj jur yëngu-yëngu bu mag bu ‘Stundist’ bii nu gis tey, te sañ-sañam yegg na ba ci gox-goxaan yu gën a sori yu Siberi ak Trans-Caucasus.”

GSAM 103.1Ci téere bii di Review and Herald, ci 31 Sulet 1891, am na kàddu yu jóge ci Pasteur Conradi, muy wax ci Mbokk Schäche bu Ostarali, mi nga xam ne, ci jamono jooju mu nee, dëkk na Silesia, te dafa doon liggéey ab diir ngir jàppale liggéeyu misiyoŋ bu Paay Gosner ci biir réew mi, ab waarekat bu siiw bu Almaañ. Ci Mbokk Schäche la jële li topp lii, muy wax ci téereb Kelber bi:—

GSAM 103.2“Ginnaaw atum 1836, walla bi waxtu wi Computation bu Bengel jeexee, am na ab xibaar bu génn ci jurnaalu goxu Schweidnitz, jóge ci bitigu téere bu Sëñ Sommerfeldt, di wax ci téereb L. Henry Kelber, ci mbir yu réy te neex yi waroon a am ci atum 1843 ak 1844. Turu téere bi ci boppam, fàttalikuma ko. Jot nañu téere boobu, te jàng ko ak ñu bare ñu ko soxlawoon, ci biir bunt yu tëju, ci atum 1839-40. Téere bi dafa wone, ci téereyu Daniyel, ak Apokalips, ak Matiye 24, ne muj gi jege na, te amoon na itam ab taabalub waññ, buy wone nan lañu aggee ci bés yooyu ñu tuddu.”

GSAM 103Bataaxal bi ci Angalteer

GSAM 103.3Ci benn téere bu ñu bind ci Angale bu tudd The Millennium, dañu fa bind ne “juróom-ñaari téeméeri pasteuru Eglisu Angalteer ñoo doon yuuxu di wax ne Musalkat bi di dellusi.” Ci biir ñenn ci pasteur yi gënoona am xel ci jamono jooju, ñoo ngi doon ñi yégal njàngalem dikk gi ci Angalteer, dale 1840 ba 1844. Ci ñoom, di nañu tuddu ay tur niki Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [ci téereem bi tudd, Look to Jerusalem, ci xët 114, dafa jëfandikoo misaalum Matiye 24 ci maas gii], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ak ñeneen.

GSAM 104Bataaxal bi ci Holland

GSAM 104.1Njàngalem ñaareelu ñëw gi, Hentzepeter moo ko yégal ca Holland, ñu naan moom, ca jamono jooju, moo doonoon jàngalekat bi gënoon a xarañe ca réew mooma. Moo doonoon kilifag Musée Royal bi ca La Haye, bu buur bi ko fa tabb. Ci ab bataaxal bu mu bindoon njiitu Midnight Cry bi, ci weeru Suwe atum 1844, dafa wax ci boppam ne ab gént bu am solo moo ko njëkk a yëgal ci mbir mi. Gëstu na ci Mbind mu Sell mi, te ci atum 1830 génne na ab téere bu gàtt buy leeral njàngale mi. Ci 1841, génne na beneen téere bu gàtt ci mujjug àdduna. Ci bataaxal boobu, dafa wax ne xibaar bu njëkk bi mu am ci William Miller ak ñeneen ñi doon yégle ci mbooloo mi njàngalem jege gu Kirist, ci atum 1842 la ko amee, bi mu doon waxtaan ak benn góor bu jóge Amerig ñëw Holland.

GSAM 104Bataaxal bi ci Tartary

GSAM 104.2Ba ci atum 1821 sax, njàngalem dikkug Boroom bi ñu ngi ko gëmoon te di ko jàngale ca Tartary. Ci jamono yooyu, ñu yónni fa ab misiyonéer bu jóge Irlande, te ab saraxalekat bu Tartar laaj ko ne, “Kañ la Kirist di ñëwaat ñaareelu yoon?” Mu tontu ne xamul ci dara. Loolu tax, saraxalekat bi jaaxle lool ci tontu bu mel noonu, jóge ci ab misiyonéer bu ñëwoon ngir jàngal leen njàngalem Biibël bi, te wax ne dafa xalaat ne “këpp ku am Biibël mën na ko xam.” Ci noonu, saraxalekat bi joxe xalaatam, ne dafa xalaat ne Kirist dina ñëw ci lu tollu ci atum 1844. Lii ñu ngi ko fekk ci téere bii di Irish Magazine, ci atum 1821.

GSAM 104Bataaxal bi ci Amerig, End, ak ci Kontinan bi

GSAM 104.3Ci téere bi tudd Advent Tracts, Vol. 2, xët 135, atum 1844, Mourant Brock bu Angalteer nee na:—

GSAM 105.1“Du ci Grande-Bretagne rekk lañuy xaar dellusi gu jege gii gu Musalkat bi, tey yëkkati baatu artu bi, waaye itam ci Amerig, End, ak ci goxu Tugal. Ci Amerig, lu tollu ci ñetti téeméeri waarekatu kàddug Yàlla ñoo ngiy waare ‘Injiil bii bu nguur gi;’ fekk ci réew mii, lu tollu ci juróom-ñaari téeméeri waa Eglisu Angalteer ñoo ngiy yëkkati yuuxu bu ni mel.”

GSAM 105Jëme ci Teeru Géej yépp ci Àddina

GSAM 105.2E. R. Pinney, bu Seneca Falls, N.Y., ab pasteur bu Baptist bu jébbalu woon te joxe dundam ci yégle njàngalem dikkug Musalkat bi, ci téereem bu tudd Exposition of Matthew 24, ci xët 8 ak 9, nee na:—

GSAM 105.3“Ba ci atum 1842, yónne woon nañu ay téere yu jëm ci Ñaareelu Ñëw gi ci bépp barabu misiyon ci Tugal, Asi, Afrik, ak Amerik, ci ñaari wetu Tundum Rocky yi.... Njiiti sunuy gaal ak gaalkat yi dañu ñuy wax ne amul benn teeru bu ñu teer te fekk ne yégle gii jiituwul leen fa, te itam dañu leen ciy faral di laaj ay laaj yu bare ci mbir mi.”

GSAM 105Ñetti junni ñuy yégle bataaxal bi

GSAM 105.4Pasteur G. W. Mitchel, bu Zanesville, Ohio, beneen jàngalekat bu yégle woon njàngale mi, waxoon na ki bind lii ci benn waxtaan ca Newark, Ohio, 8 Ut 1894, ne Pasteur William Miller waxoon na ko, ci benn waxtaan ca McConnellsville, Ohio, ci weeru Sàttumbar 1844, ne amoon na “tur yi ak aderesu ñetti junniy pasteur ci gox-goxaan yu wuute ci àdduna bi ñu doon yégal, ‘Ragal leen Yàlla, te jox ko teddnga; ndaxte waxtu àtteem agsi na,’ te li ci ëpp ci ñoom ñi ngi woon Amerik gu Bëj-gànnaar ak Angalteer.”

GSAM 105.5William Miller, bi muy wax ci tas gu yaatu gu “yuuxu” bii, nee na:—

GSAM 105.6“Benn walla ñaar ci gox-goxaanu àdduna bi yépp yégal nañu xibaar bi, te ñépp ñoo déggoo ci jamono ji,—Wolff bu Asi; Irving, bu nekkoon Angalteer; Mason bu Ekos; Davis bu South Carolina; ak ñu bare ci diiwaan bii, ñu ngi koy def walla defoon nañu ko.”¹¹

GSAM 106Voice of Elijah bu Hutchinson ñu ko tasaare

GSAM 106.1Pasteur R. Hutchinson, ci atum 1837, lañu yónni woon Angalteer jóge ngir mu nekk ab misiyonéer bu Wesleyan ca Kanada. Mujje na dëkk Montreal. Xamoon na nit ñu bare lool ci bitim réew. Ci atum 1843 ak 1844, génne na ab jurnaal bu tudd Voice of Elijah, foofu la doon waxe ci njàngalem ñëw gi. Ndaxte amoon na yombal ci ay gaal yu jëm bitim réew, te amoon sañ-sañu yónnee ay pakk yu réy ci ay mbindam te du fey dara ci post, moo tax mu yónnee leen ci lim bu bare ci gox-goxaanu àddina yépp. Ci liggéeyam, dafa waxoon ne dafa leen doon yónnee ci njukkal ca Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Angalteer, Irlande, Ecosse, Pays de Galles, Faraas, Almaañ, Constantinople, Rome, ak ci gox-goxaanu nguurug Angalteer yépp ak ay koloniem.

GSAM 106Ci Dun yu Sandwich yi

GSAM 106.2Ci téere bi tudd Midnight Cry bu Oktoobar 12, 1843, amoon na fa ab bataaxal bu jóge ci Soxna O. S. Burnham, bu dëkk Kaloa, ci dun bu tudd Kaui, ci Dun yu Sandwich yi. Moom ak jëkkëram, ay jàngalekat lañu woon ca daara ja ca bérab booba. Nangu nañu te doon nañu yégle fa njàngalem dikk gi, te amoon na mbooloom gëmkat yu doon jaamu ak ñoom ci dun ya.

GSAM 106Bataaxal bi buñu ko méngalee ak bu Yaxya Sóobkat bi

GSAM 106.3Kon, gis nanu ne waxu ñëw gi yégaloon nañu ko ci tolluwaay bu doy ngir mu mottali li mbind mu sell mi waxoon ci mbir mi.

GSAM 106.4Bataaxal bi waroon a xamal ñëw gu njëkk gu Kirist, yonent Yisayaa waxoon na ko ci kàddu yii: “Baatu kii di yuuxu ca àll ba: Waajal leen yoonu Boroom bi, jubal leen ca àll ba ab yoon bu yaatu ngir sunu Yàlla. Xur bu nekk dinañu ko yékkati, te tund yu mag ak yu ndaw yépp dinañu leen wàññi: te li dëng dinañu ko jubanti, te barab bu dëgër dinañu ko dëfali: te ndamu Boroom bi dina feeñ, te yaram yépp dinañu ko gisandoo: ndaxte gémmiñu Boroom bi moo ko wax.”¹² Waxu yonent jii mat na ci liggéeyu “Yaxya Sóobkat, dafa doon waare ca àllu Yahuuda, di wax ne: Tuubleen, ndaxte nguurug asamaan jege na.”¹³

GSAM 107.1Nit kii, moom kenn, ci biir juróom-benn weer yu mu liggéeyee ci réewum Yahuuda rekk, mottali na wax ju yéeme jii. Donte waxu yonent jii dafa tënk liggéeyu Yaxya ci jamono ak bérab, loolu noonu la deme wul ak waxi yonent yooyu aju ci xibaaru ñëw gu ñaareel gi, ndaxte liggéey bi dafa waroon a nekk ak “baat bu kawe,” te mu tasaaroo ci àddina sépp.

GSAM 107.2Kon, bu ñu xoolee dëgg-dëgg yi ñu leeral, dinañu gis ni la waxi yonent yi jëm ci bataaxal bi ñëw amee ci anam gu wóor. Waxtu Yàlla ñëw na ngir ñu jàngale misaalum garabu fig, ngir ñu joxe njëkk-njëkki bataaxalub malaaka bu njëkk bi, te mu taxawal ay ndawam ngir ñu yëgle yuuxu bi ci askan yépp, xeet yépp, ak làkk yépp.