Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
21 / 31

Bo 18 — Châbu papuana raihria liata Khazohpa mohôhna

John Norton Loughborough

GSAM 281.1“Abeipa pahno awpata eima chhuah lymâ khiahtala, eima pahno aw; a vaw puana cha khihdeina hawhta amâ chiehpa a châ.”1

GSAM 281.2Thla 6, 1849 thleng Pastor White nata a sietanô nata Pastor Bates a raihriazy cha New England ramzy liata chauh a châ. He hun liata Middletown, Conn. mi Clarissa Bonfoey nu cha Pastor White châhkhâna liata a châ. He huna hmâh lâi lia a nu a thi ta, chhôhkha chyhpa ta a pahrâ nawpa ta hmo a peimawhpa zydua a châta a hnuh. He hawhta Pastor White cha chhâhkhâna vawpâ ta a châhkhâ ta, Rocky Hill, Conn. liata Mr. Belden châhkhâna pahôh lia a châhkhâ.

GSAM 281Athihpazy thlahpa nata apazaona ngiapâna hmâhlana achuna

GSAM 281.3March 24, 1849 niata Topsham, Maine liata mi pakhypi a châ. Pahânoh ni lia Pihno White hnenah Aluahna pêkha a châ; he Aluahna châta a ngaitapa châ. Cha daihti liata duahmo yzie eima pachâ hmasa khiahtala, he aluahna he eima pahno pasia via thei aw tlyma.

GSAM 281.4March 1848 a hnuhna lia Hydesville, Wayne Co., N.Y. liata “ngâi mâta hmâhlana” a châ, a hnuh lia “hrohsona khôna” ta a châna a paduapa. He hna cha Fox châhkhâna lia a châ hmasa. Nohpiti a hnuhna lia châhkhâna cha Rochester, N.Y. ta a vaw, Corinthian Hall lia mi hmô awpa ta a hmâhsiena a châ, nata nuzy cha ram mi ngaitapazy hnena mi nu nata mi pasal pakhypi ta a thlâhpa chhâta a zâpati ta a châ. Mi pakhypi zâta he khôna cha hmâhlana chauh, mi hneipa zawhthlâina ta a hmô; châhrasala a ngiapâ chai tuhpazy chhao ta he hmo he a vaw lai ngaita aw tahpa pachâ hlâh veih ei.

GSAM 282Hrohsona châta hropazy

GSAM 282.1A hmâh lia Aluahna pêkha lia Pihno White châta Rochester nata hmun dang lia khôna mâta cha Satan a thilpa a châ, nata he hawhta a châpazy cha a tam leh tam awpa a hmô. He pazy cha sâkhua puan ta a phua, pabumpa ta a ypazy cha a thlahlôh sai viapa ta ama y nawpa ta, Khazohpa mi pazy rilrû, a thei hawhta, he hmun pazy ta a hruai nata Thlahpa Pathaihpa pachunazy cha ama ngiapâ thei awpa ma tahpa ta ama pachâ nawpa a châ.

GSAM 282.2He hun lia mi tlâhpa châta, a châ thei ta, Hrohsona cha khizaw zâta a phua awpa, a hnuh lia sâkhua ta a châ awpa, a sâkhua apôhkhana nata pastorzy a châ awpa, he hawhta a châ awpa hmâh leipa.

GSAM 282Hrohsona bie a vaw tlôna

GSAM 282.3Ama zawmna liata mi a hluhzie eima pachâ tita, he hrohsona bie a vaw tlô hawpa cha hmô theipa a châ, United States chauh lia mi 10,000,000 a châ ti a chhâ. A tûn sâkhua puan châta Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa, Washington, D.C., Nov. 12, 1903 liata he bie hi pêkha a châ:—

GSAM 282.4“He khaw lia Râh Pum Hrohsona Mi Pazy Py pakhypi a châpa lia, sâkhua dan thar khat a châ. Pastorzy an chahnaopa mohôhna ta hna awpa ta dan a châ, nata Hrohsona ringtupazy pakhypi cha ‘sâkhua awnanopa’ ta a chhâ. He hi dan thar lia he hna hmeih pêkha ta hmô awpa a châ:—

GSAM 282.5“‘Pastor khat, pastor hna tuhpa khat, awnanopa khat emaw py khat châta a châh awpa cha, sâkhua châhmâh a thaona tawhta chahnaopa mohôhna tahpa ta a pahnopa dan ta pastor hna liata a chahnao hmasa leipa cha châ leipa. Mi khat cha chahnaopa mohôhna ta a hneipa châ awpa cha, awnanopa emaw py emaw hnena pastor hna ta a ko hmasa leipa, emaw ram Hrohsona Mi Pazy Py, sâkhua pakhypi ta apôhkhana châpa ram lia Bie thlâhtuhpa ta a thlâh leipa, emaw United States of America Râh Pum Hrohsona Mi Pazy Py ta a thlâh leipa cha châ leipa. Pastor hna awpa emaw Bie thlâhtuhpa hna awpa ta a ko pêkha pazy cha, Hrohsona awnanopa emaw py emaw khat lia kum 3 tlyma cha hlâta tam viapa tlyma chhôh zawmna lia a châ hmasa awpa, nata kum 2 tlyma cha hlâta tam viapa tlyma chhôh ram emaw Râh Pum Hrohsona Mi Pazy Py emaw ta hna chyhpa ta a pêkha hna pêkhatuhpa a châ hmasa awpa. Kum khat tling leipa pastor hna tuhpa cha chahnaopa mohôhna ta a châ awpa châ leipa.’

GSAM 283Oswego, N.Y. liata Pastor White

GSAM 283.1Châbu papuana raihria cha Oswego, N.Y. liata a châ vâta, 1849 samusai liata Pastor White cha Connecticut ta he hmun ta a châhkhâna a thlâ. He kum lia November 3 niata ringtupazy pakhypi a châ. A hnuh lia a raihria châta Pihno White cha he hawhta a tai:—

GSAM 283.2“Eimi cha New York ram lia rai awpa eimi châpa ta eimi chhâ. Ka pasal cha châbu tuh nata papuana hna liata a châ awpa ta châna a hneipa a hmô. Oswego lia châhkhâna khat hmâhna mâ piepa ta eimi la, eimi unawhpazy hnena châhkhâna thil eimi ahla, nata chhâhkhâna eimi châ. Ka pasal cha châbu a tuh, a papu, nata Bie a chyh. Ano cha khatino rai ta chariah chhaichhi a tobi thlâh ha awpa a ngai, châta Adventist a châ ti a chhâpazy, bie dik leipa a vawpazy, hun khôna a chyhpazy, nata eimi ngiapâna châta mi pazy rilrû a vâk awpa a zâpati tuhpazy hnena a do ta a châ.”2

GSAM 283Zisu vy heihna Mopasiana papuana

GSAM 283.31850 samusai liata thlâina dang khat châ awpa a ngai. He vâta Pastor White cha Paris, Maine ta a châhkhâna a thlâ, he lia Zisu Vy Heihna Mopasiana nata Pahânoh Bietapa Phuahtuhpa Vol. 1 a papu, thla kha liata ei no ta, No. 13 ta a châ, No. khat chhâta cawh hnih pêkha hla 8, hla len cha 7 1/8 x 10 1/4 lêk. No. hmasa cha a vaw zipa November thla ta a chhâ, No. hnuhna cha June 9, 1851 ni a chhâ.

GSAM 284.1Châbu lenna cha Tahmâ biehmeiseihpa hla a châpa âia a tha, Bie a phua hnâwpa, raihria tuh pazy a tamna, nata he raihria ta hmopitu pazy a tamna a hmô. Châbu hna cha pêkha ta a châ vâta, he raihria châta hmopitu pazy ta a pêkha awpa a ngai, nata he hawhta an pêkha. Ringtupazy cha tlâhmo mi châ nawmahseih, Abeipa ta a thâpêkha hawhta an pêkha, nata Bie cha a vaw awpa ta a thei awta an châ.

GSAM 284J. N. Andrews Bie chyh hmasa

GSAM 284.2He hun lia Paris, Maine liata châpa J. N. Andrews cha Bie pathaihpa pastor nata sâkhua châta châbu tuhpa ta a raihria chyh hmasa. May 1851 Mopasiana lia a châbu cha hla panga âia a tam, vâlyuhchâpa pathôh bietapazy châta a châ. He lia Biephuah 13 Sahrâhpa hma hnihpa hrohsona bie cha United States châta a hmâh, nata hrohsona biepiezawng chauh chhâta Abeipanoh cha Pahânoh ta zyh awpa ta ryhpa ta a byuhsana he, he ram lia awnanopa nata ram an zawmna a chhâna liata a paduana a châ awpa ta a tai. A biehmia cha hrohsona biepiezawng chauh lia a ding, he hun lia he hmun ta hruai awpa hmâhlana khat a châ leipa vâta. He hmun châta a thaipa biehmia cha Dr. Durbin châta Kristian Hnâwma nata Châbu ta a laipa hi a châ:—

GSAM 284.3“Kristian sâkhua cha ram taozie siana nata thlahpa hrona a châ ta, ram hotuhpazy ta Pahânoh pathaihpa hrawh awpa khôna an phâ awpa châ, ram nunna pahnâ awpa ta.”

GSAM 285Raihria bao nawpa ta lyuzy zuahna

GSAM 285.1He hun lia New York mi Hiram Edson nata Jackson, Mich. mi Cyrenius Smith cha an lyuzy, khat khat $3,500 a manpa, an zuah, nata anmah châta lyu hropazy hmâhna mâ piepa ta an la, he raihria vawpâna lia bietapa raihria ta a châ awpa tâkâ an hneipa awpa ta.

GSAM 285Châbu papuana raihria Saratoga ta thlâna

GSAM 285.21851 lia Pastor White cha Paris, Maine ta Saratoga Springs, N.Y. ta a châhkhâna a thlâ, he lia châhkhâna thil ahlapa ta a châhkhâ, nata Zisu Vyna Mopasiana Vol. 2 a papu; no. hmasa cha he kum August 5 ni a chhâ. He vol. cha no. 14 a châ, thla kha liata ei no ta a chhâ. No. hnuhna cha March 23, 1852 ni a papu. Châbu hming cha Vol. 1 lia Zisu Vy Heihna Mopasiana a châpa tawhta thlâi hmeih ta Zisu Vyna Mopasiana nata Pahânoh Bietapa Phuahtuhpa ta a châ, tûn Vol. 82 liata chhao he hming hi a hmâ thlâh ha. Châbu lenna cha cawh thum, hla 8 ta a châ, hla cha 8 1/4 x 11 3/4 lêk a châ.

GSAM 285.3Hlâno chhao tûn chhao ta awnanopa châbu a châ thlâh hapa he châbu a laih via hawpa tawhta, thlâina zydua cha aphana lâ a châ tahpa hmô theipa a châ, raihria cha a châ tlâhpa ta a hmahla lymâpa a palâsa ta, vâlyuhchâpa pathôhna raihria cha ‘y thlâh ha awpa ta vaw tlô haw’ tahpa a pasia ngaitapa ta a palâsa.

GSAM 285Rochester liata châbu papuana—kut-papuana khat a neina

GSAM 285.4May 6, 1852 niata Zisu Vyna Mopasiana nata Pahânoh Bietapa Phuahtuhpa Vol. 3 no. hmasa cha Rochester, N.Y. liata a papu, Noh sarina Adventist zy ta a neipa papuana thil nata châbu zêpna thil ta a châ. Hiram Edson cha Washington kut-papuana khat, châbu zêpna thil nata papuana o pêkha awpa thil pazy a chalei awpa châbua a hneipa. Bie hmopitupazy châbua an pêkha hla lia a man a lâ awpa ta a châ. He kut-papuana cha Battle Creek, Mich. liata Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa papuana o lia Dec. 30, 1902 mei ta a khâ thleng a ding. He hun lia papuana o lia châbu hmôna papuana thaipa ta a chhâ. Vol. 3 No. 12, Oct. 14, 1852 lia papuana thil nata thil pazy papuana o pêkha awpa man cha $652.93 a châ, nata he ta châbua hmopêkha cha he ni thleng $655.84 a châ ti a chhâ. He châbu no. hmiatuapa 12 zydua lia no. khat khat 2,000 châbu hma a chhâ, pêkha ta a phua.

GSAM 286Thyutliazy Pachutuhpa bohlâna

GSAM 286.1August lia Mopasiana papuana o liata Thyutliazy Pachutuhpa, thla khat châbu, a bohlâ. Atahmâ cha nohsari tin ta a papu, no. kha khata reih awpa bie cha cha daihti liata a ypa hawhta ei palih a châ.

GSAM 286Uriah Smith papuana o liata a zawmna

GSAM 286.21853 lia Pastor Uriah Smith cha Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa papuana o lia a raihria a chyh, he lia kum 50 tling chhâta hna pahnâpêkha a châ. He kum lia Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa ta hmasa vâta, a châ awpa hmopitu pazy cha man hneipa ta eimi châbupazy an chalei thei ti a chhâ. Dang pazy châta châbu cha pêkha; man tlâhpa cha hmopitu ngaitapa nata rilrû pêkha pazy châbua ta a khâ. 1854 lia Mopasiana thla kha liata ei no ta a papupa man cha kum khat $1.00 a châ ti a chhâ. He kum lia July thla, Michigan, Macomb County lia Poh o liata apakhyna a châ, châbupazy zua awpa hna a châ. He pakhypi lia châbupazy $50 man a zuah. Pastor White cha he hna châta Mopasiana lia he hawhta a tai: “Eimi châbupazy zua thei ti he hi a hmô.”

GSAM 286$500 Châbu châbua khôna

GSAM 286.3Mopasiana Oct. 12 nata Dec. 24, 1854 lia, pastor pazy ta an raihria chhâta pêkha ta an phua awpa châbu khâpazy a hneipa awpa $500 châbua khôna a châ, nata “papuana o ta $500 châna châbua pakhypi, Mopasiana cha nohsari tin ta a papu lymâ thei nawpa ta, châbua a tlâhpa vâta ahy tlyma nohsari kha châbu papu leipa ta y awpa châ leipa ta” a châ.

GSAM 287J. P. Kellogg nata Henry Lyon lyuzy an zuah

GSAM 287.1He hun lia Tyrone mi J. P. Kellogg nata Plymouth, Mich. vê liata châpa Henry Lyon cha anmah lyuzy, khat khat $3,500 vê a manpa, raihria hneipa awpa châbua awpa ta an zuah. He hawhta Michigan unawhpa hnih cha châbua pêkha nata rilrû pêkha ta pahnâ awpa hmun lia an vaw. J. P. Kellogg cha Jackson, Mich. lia sâmhmi a siam; Henry Lyon cha Battle Creek ta a vaw, a chhôhkha chyh nawpa ta thingtuhpa hna a rai.

GSAM 287Eimi châbu nata châbupazy $3.00 ta

GSAM 287.2Vol. 6, June 1855 a chhâna lia Mopasiana nata Thyutliazy Pachutuhpa kum khat hneina, châbu tei nata châbu khâ zydua pôh 26 a tlingpa, nata he hun liata a hmâpa hla pahnâna châbu khat, he pazy zydua $3.00 ta mi khat ta a hneipa. Thyutliazy Pachutuhpa man a châpa cha no. 12 ta cent man 25 a châ.

GSAM 287Mopasiana papuana o Michigan ta ko

GSAM 287.3April 1855 lia Pastor White nata a sietanô cha Michigan an vaw, hmun nano nanopa lia pakhypi an châ. He thla ni 28 nata 29 lia Battle Creek lia pakhypi a châ; he pakhypi lia Battle Creek unawhpazy cha Pastor White ko ta Mopasiana papuana o Rochester ta Battle Creek ta thlâ awpa an pêkha. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, nata Henry Lyon cha khat khata $300, a pôhpa mâ la leipa ta, pêkha awpa an châ, zydua $1200, châhmun khat chalei nata châbu papuana papuana o khat vawpâ awpa ta. He vâta West Main nata Washington Street hnihna chho-nochhi lâ chheih liana châhmun an chalei, nata thing ta vawpâ châhkhâna thlâi hnih, len 20 x 30 ft, thâi len 20 ft a châpa an vawpâ.

GSAM 288Battle Creek lia awnanopa châhkhâna hmasa

GSAM 288.1He chhâ liata Battle Creek lia Noh sarina Adventist awnanopa châhkhâna hmasa a vawpâ, len 18 x 24 lêk a châ. He châhkhâna phuah hmeih, thingphêk ta a châh, Van Buren nata Cass Street hnihna maw-notla lâ chheih liana vê lia a ding.

GSAM 288Eimi châbu papuana papuana o hmasa lia

GSAM 288.2Battle Creek lia Noh sarina Adventist zy ta an neipa papuana o lia Mopasiana no. hmasa cha Dec. 4, 1855 ni a chhâ. Châbu man cha no. 26 khat Vol. khata $1.00 ta a châ; nimahseih châbua an khôna, mi rethei hmopitu pazy hnena châbu pêkha ta an thlâ awpa ta. He hun tawhta hmang lâta Pastor Waggoner nata Pastor Cottrell ta Zisu Vyna Mopasiana châbu cawh lia a tlawh tepâ leipa ta châ an roh pie lymâ.

GSAM 288.3Mopasiana Dec. 18, 1855 lia papuana pakhypi ta a chhâpa bie cha tûn papuana o raihtuhpazy châta a mak a châ thei: “Papuana o lia a raihtuhpazy cha an raihria châta mâ a phupa ta ama hmô lei awpa a chhâpa khâpa hmah eima hmô vei. Editor cha hmun dang lia a lâ thei man khaophi chauh a lâ.” He hun lia mi hna man cha tûn liata man khaophi hlâta a tlâhmo a châ, he hun liata raihria mâ khaophi cha tûn liata papuana o ta hna a lyupa châta a piepa mâ 1/3 tlyma 1/4 tlyma hlâta tam leipa a châ. He hun lia papuana o raihtuhpazy cha an hna man khophie ta an pêkha, tahmâ biehmeiseihpa papu awpa ta.

GSAM 288Hmotaotheina hmâpa papuana thil nata raihria thil khôna

GSAM 288.4Mopasiana March 19, 1857 lia châbu, châbu khâ, châbupazy papu awpa ta hmotaotheina hmâpa papuana thil nata raihria thil khat a ngai ti hmasa ta a chhâ. April 2 lia Adams hmotaotheina hmâpa papuana thil khat chalei awpa a châ, pasal sarih ta khat khata $100 pêkha awpa an chhâ. No. a vaw zipa lia papuana thil nata raihria thil man cha $2,500 vê a châ awpa, nata châbua pêkha awpa cha $1,700 thleng a châ ti a chhâ.

GSAM 289.1August 13, 1857 Mopasiana lia Pastor White châbu chhâna ta he palôh tha patlôna bie a chhâ: “Eimi papuana o cha a zalên. Châbu châbua pakhypi cha $1,426 a châ, cha châbua cha tûn châbupazy chaleina liata hmâpa a châ. Hmotaotheina hmâpa papuana thil thar cha a rai, a tha zâta a rai, nata rei leipa lia tipachang hmotaotheina ta a rai awpa, man zydua pêkha a châ awpa hmâh a tha. Eimi Poh o liata apakhyna raihria cha a hmasa âia a tha zâwk a châ.”

GSAM 289Châbu zuana hmiatuapa paduapa

GSAM 289.21857, Thla 10 ni 29 ah Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa ah châbu zuana a kum pahnih châta $1,287.91 ti paduapa a om. He he cha daihti taihta châbu zuana thâtih papuapa hmiatuapa a châ. Hei chu Bietapa hmâhlana a chhôhna ti hmôpâk, a chunga châta ngiapâna a pe. Biehmeiseihpa cha a thatlô via lymâ ta, “khaihna chavahzy hawhta khizaw a chahryh lymâ,” tahpa ta a lâ.

GSAM 289Mopasiana Pakhypi chu sum khâna hmun him

GSAM 289.31858, Thla 8 ni 13 ah Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa ah châta a hman lohpa sum khâna hmun him ta hmôpa chu hmiatuapa a chhôhna. Amah sum chu tahmâ hman lohpa a nei, chu hmun ah khâ ta, a tul hun ah awhna ta la theipa; chulei hman khawpa ta Châbu papuana o a châna a pêk. Hei biekheina chu hman ta, raihria a chhôhna sum hmâhsiena a chhôhna.

GSAM 289.4Hâna chu 1905 ti, chulei hun ah khawpa Châbu papuana o ah sum khâpa mi pakhat zong a sum $1 a hloh lo, a tul hun ah a sum a la thei lo ti zong a om lo. Mipazy ngiana nata ngaihtuahpa Châbu papuana o chu a parao tyh ngâpa sum khâna hmunzy chunga a him zâwk ti an ring. Sum khâna hmun chu khizaw ngiana nei, Châbu papuana o chu Awnanopa pumpui a thâi a ding.

GSAM 290Noh sarina Adventist zy Châbu Papuana Pakhypi apôhkhana

GSAM 290.1Noh sarina Adventist zy Châbu Papuana Pakhypi chu 1861, Thla 5 ni 3 ah apôhkhana. Sum pumhlum ah pêkna chan pakhat $10 ta châta pêkna chhâkna châta thu leh châbu pêkna. Hâta pano chhôh liata pêkna chan $4,080 châta pêkna tawh ti paduapa a om.

GSAM 290.2Kum chu Thla 6 ni 11 ah chulai Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa chu Noh sarina Adventist zy Châbu Papuana Pakhypi in pêkna. Pakhypi ta a sapa Châbu papuana o hmiatuapa cha Main Street nata Washington Street nochhi-chho lâ ki, hmanlai thing o a y tuana su liata a y. Cha thing o cha Kalamazoo Street lâ sawn hawpa a châ. In chu pângngai pahnih, lei khauh lei khauh tak in sakna. Greek kraws pizie ta a taopa a châ ta, a hmia cha maw lâta, Main Street lâta a pahei. Nochhi lâ tawhta notla lâ taih 44 ft, maw lâ tawhta chho lâ taih 72 ft a châ.

GSAM 290Miphun dang tawngah hmiatuapa châbu pêkna

GSAM 290.3Bietapa cha a chyh chyh ta hmia lâ sie lymâ ta, hmia lâta a sie chareih ta raihria cha thapatlôpa nata pakhypa a châ lymâ. Cha daihti liata eima Châbu papuana o ta reih hropa ta châbu tawi 5, Danish-Norwegian reih ta 3 nata French reih ta 2, papua ta; cha hawhna chata râh hropazy châta châ chhuhna rai pathaopa a châ.

GSAM 290.4Awnanopa a pung zêlna nen sum hmâhsiena zêl a om. Hei chu 1863, Thla 5 ni 16 a Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa ah paduapa hmanga hmô thei; pakhypi thuziaktu in sum lut zawng zawng hei hi a sawi:

GSAM 290
Pakhypi ah pêkna chan nata hmopiena hmanga lut, tûnah$10,374.13;
Rochester hmun ah a lut$700.00;
hmanruâ belh châta lut$300.00;
châbu sum châta lut$1,355.00;
chapa hmanruâ chak nata hmanruâ châta lut$2,500.00;
zawng zawng$15,229.13.

GSAM 291.1Thuziaktu in a belh sawi:

GSAM 291.1“Pakhypi thil neih zawng zawng chhûtna him tak hmanga, a man chu $20,000 aia tlem lo ti khâkna; chu chu raihria a thâituhpazy in pêk sum aiin $5,000 vel a tam. Hei chu Unawhpa White nata Mopasiana hmun ah a hnêna raihtuhpazy an rinawm nata an rinchhan ti a sawi. “E. S. Walker, Thuziaktu.”

GSAM 291Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa chu Châbu Papuana Pakhypi ah pêkna

GSAM 291.2Pastor White raihria a hman khawpah nawhna nata hmopiena hmanga Châbu papuana o in hei chan a thlen; chulei rah chu amah ta tak a ni, anosasyh â pakyna, sum kalpui thiamna, nata enkawlna hmanga a lo chhuak. Mahse amah in a ta ti a chhâk lo, a chhâpa zong a nei lo, chu zawng zawng chu awnanopa ah lâk chhuahna. Pakhypi apôhkhana hnuaiah amah rai châta hâta chareih ta $6 pêk tur an thutlûk na, amah in hâta chareih ta $4 chauh a pawm.

GSAM 291Pacific Tilaipi kiah ah châbu

GSAM 291.31874, Thla 4 ni 21 a Mopasiana ah Pastor White chhuah bie a om. Pacific Tilaipi kiah ah raihria chungchâng sawiin, tilaipi kiah chu châta bietapa a pêk tur hâta chareih ta châbu apôhkhana a tul thu a sawi. Hun rei lo teah Oakland ah châbu chaptu le hmanruâ tlêm a lei thei, chulei hmanga Thla 6 ah ni 15 vawi khah chhuahna châbu, Daihti Ngianazy ti hming nei, a tanna.

GSAM 291Sum hmopiena

GSAM 291.4Daihti Ngianazy chhiar 6 a chapa hnuah Pastor White ram chhak ah kir, California Pakhypi chu châbu pêkna châta ruâhman siam tur ti ngen. Khizaw Awnanopa Pakhypi ah 1874, Thla 8 ni 15 a ram chhaklam unawhpa zy châta thu ruâhman siam: Pacific Tilaipi kiah unawhpa zy ta hmun lei nata hmun in sak nawpa $4,000 ama pahmaoh khiahta cha, ram chhaklam unawhpa zy ta Daihti Ngianazy hmun châta chapa hmanruâ, engine nata châbu chaptu lei nawpa $6,000 ama pahmaoh aw.

GSAM 292.1Pastor George I. Butler, Khizaw Awnanopa Pakhypi thutlûkna pakhypi mi a nih lâi, California Yountville ah Riehmo pakhypi a kal, chu thu ruâhman chu unawhpa zy hnenah a pêk. 1874, Thla 10 ni 11 ah an chhânna: tâkâ tlaw hmanga $19,414 pêk tur an tiam.

GSAM 292Pacific Chapa apôhkhana

GSAM 292.21875, Thla 2 ni 2 ah Pastor James White nata a nupui, Pastor J. H. Waggoner nata raihtuhpa thiam dangte nen Oakland ah an thleng. Thla chulai ni 12 ah California Pakhypi thu hmun tawi kohna, Daihti Ngianazy hmun châta in sakna hmun ngaihtuah tur. Ngaihtuahna hnuah Castro Street thlanglam, 11th nata 12th Sts inkârah loh an lei tur ti an ruâhman. Ni chu Pastor White nata John Morrison in lohte an lei, an hmingin lo thuthlung an la; pakhypi siam hun ah pakhypi hman châta tul zawng nata chu pakhypi ah an pêk leh tur ti an inthlâk.

GSAM 292.31875, Thla 4 ni 1 ah Pacific Noh sarina Adventist Châbu Papuana Pakhypi chu Oakland ah apôhkhana; a sum pumhlum $28,000. Castro Street loh laizawl chu thuthlung angin pakhypi ah lo thuthlung pêkna. Battle Creek, Michigan a O. B. Jones in in chu a nghawng a sak nghâl; Oakland in chu lei khauh âia thing in sak, Battle Creek hmun ang bawkin a thûk leh a len. In chu hman theih a nih chuan Daihti Ngianazy chu 1875, Thla 8 ni 27, Pachynoh ah hmun thar ah phêkna.

GSAM 293Mountain View ah sawnna

GSAM 293.1In chhûngah châbu hun tin nata châbu pêkna chu 1904 thleng tluang takin a kal. Chutih hunah chapa hna hmun chu ramah sawn tur ruâhman siamna. Hei siam chhan chu Pacific Chapa enkawlpa in heti hian a sawi:

GSAM 293.1“Kum tam tak chhûng Pacific Châbu Papuana Pakhypi enkawlpa zy in, an Châbu papuana o hmun tûna an luah chu khawpui lian laizawlah, mi chênna hmunah hna in châta a man a tam, a zau lo ti an hria. Ram tlêm man hmunah sawn chu thil tam takah fing a ni: raihtuhpazy in hriselna chhe lohna chhûngkua an nei thei, huan, theihtui nata thawhna hmun an nei thei; thil chhuah thawnna zong a tha. Hmun chu Mountain View khua, Santa Clara khawtlang, San Francisco chho lâ mile 39, a ni; khawpui thil tha leh ram nun hriselna thil tha a pawmpui.”

GSAM 293Ram dangah châbu chapa tanna

GSAM 293.2Biehmeiseihpa a dar zêlna chhinchhiahna chu 1875 thla 1878 inkârah Basel, Switzerland nata Christiana, Norway ah châbu chapa chu a tanna.

GSAM 293.31875 rawh hun ah Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa ah paduapa a chhuak: 1868 thla 1875 inkârah kum 7 chhûng Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa hmun chauh ah châbu zuana chu $85,644.54, kum hmasa 7 aiin a pungna 6-vei vel; hmun li (Michigan, California, Switzerland, Norway) zawng zawngin 1875 thla 1878 kum 3 chhûng châbu zuana $98,163.73.

GSAM 293.41878, Thla 10 ni 17 ah Mopasiana ah paduapa: 1864 hma châbu, châbu tawi nata biepachuna châ tawi zawng zawng Mopasiana hmun in chapa chu phêk 50,058,000. 1864 thla 1878 inkârah phêk 158,130,951; zawng zawng phêk 208,188,951.

GSAM 294Thyutliazy Pachutuhpa chu hâta chareih ta siamna

GSAM 294.11879, Thla 1 ni 1 hmaah Thyutliazy Pachutuhpa chu thla tin pêk a ni. Ni chu a kum 27-na a tanna, hâta chareih ta pêkna; chulei a tangkaina chu li vei a pung.

GSAM 294Pastor White in Pakhypi ah a pêkna

GSAM 294.21879, Thla 1 ni 23 Mopasiana ah Pastor White in raihria chungchâng amah in a sawi thu a om. Chûng thu chu hetah pêk a tha, châbu raihria châta a thawh nâ leh a hmopiena a chiang zâwk avângin. Thu chu heti hi a ni:

GSAM 294.3“1861 ah Battle Creek, Michigan ah Châbu Papuana Pakhypi apôhkhana lâi khân, kan châbu lâktu hmingrêng nata kan châbu zawng zawng tleh chhuah leh chapa theihna (a man chu $10,000 ti chhût tawh) pakhypi ah kan pêk. Kan ta chu $1,000 chauh a ni. châbu ziaktu, enkawlpa, thu sawihtu angin hâta chareih ta $6 hmanga kan rai zêl.

GSAM 294.4“1866 ah nahna khirh tak hnuah Mopasiana hmun ah kan kir leh khân, enkawlpa zy in sum sang tam tak châta 10 zât an pêk a, sum pumhlum chu $32,000 ah a tlâwm.3 mahse kum li chhûngah Khazohpa malsawmna hmanga leiba zawng zawng kan tlân fel, sum pumhlum chu $75,000 ah kan chhô, kan pakhypi sum khâna hmun ah $5,000 kan nei.”

GSAM 2941880 ah Châbu Papuana hmun dinhmun

GSAM 294.51880, Thla 1 ni 15 Mopasiana ah Pastor Butler in a sawi:

GSAM 294.6“Kan Châbu papuana o (Battle Creek) chu hmun laizawl, ram chhak in pahnih inkârah in thar sak hmanga a zau leh a hman nuam zâwk. chhûngrâng siamna nata chhûngrâng siam châta hmanruâ a om, phehkhawmna tha tak zong a theih. Michigan ram ah Châbu papuana o zawng zawng aiin a famkim leh a fel ber a ni ti, hriah tur mi in an sawi.”

GSAM 295.1In sak belhna chu a tâwk lo va, nikhua lum tawp hmaah in thar, in lian chho lâta chapa hmun châta sak a tul leh. Hmun thar ah pakhypi chapa hmanruâ chak panga an sawn. Chapa pakhat chu hmun ah hman hmasa zawng zawng aiin a lian zâwk. A pian leh a lian ang chapa hmanruâ pakhat chu Daihti Ngianazy hmun, Oakland, California ah zong tûnah an dah tawh.

GSAM 295.21881, Thla 5 ni 17 Mopasiana ah Battle Creek Châbu papuana o laizawl raihria hlawhtlinna chungchâng sawiin Pastor White in heti hian a sawi:

GSAM 295.3“Châbu Papuana Pakhypi leiba zawng zawng chu thil neih chhûtna tak hmanga lak chhuah la, a la awm chu thil neih dik nata mi neih zawng zawngah $105,000 aia tlem lo. Hei zîngah kan miphun zawng zawngin pêkna chan, hmopiena nata thlah châta $34,432.17 an pêk. Raihria châta ama hrona a hlâpa chapaw nata chanô ngâchhihpa chyhta ta [thyuna ta châ leipa ta, amasasyh â pakyna nata a siapa ta avaona hmâpa ta] $70,567.83 ama baichha.”

GSAM 295Châbu zuana rai apôhkhana

GSAM 295.41881 kum tanna ah kan miphun in thil thar an bei, kan châbu zuahtuh châta Châbu zuahtuhpa rai ah an lût. 1884 kum thleng châbu zuahtuhpazy zuana chhûtna dik a om lo, chuvângin paduapa chu Châbu papuana o li in an sawi zuana hmanga siam. An chhûtna angin kum nga chhûng zuana chu $221,248.69. Raihria chu Europe laizawl nata Scandinavia ram thâtihna aha a dar zêl, chuvângin tawng dang châta châbu ngaihna a pung.

GSAM 296Kum sawm chhûng châbu zuana

GSAM 296.11884 thla 1894, kum sawm chhûngah kan châbu lian, phehkhawmna nei, chu châbu zuahtuhpazy in tam tak an zuahtuh. An zuana chu $4,031,391.26. Cha daihti chhôh liata Australia; Tahiti, Pacific Islands; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; nata hmun hropazy liata Châbu papuana ozy paduapa ama châ. 1895 kum chu hun khirh mahse, châbu zuahtuhpazy zuana paduapa chu $357,467.23; hmasa a sawi tawh zawng zawng nen zawng zawng $4,816,773.73.

GSAM 296Kum sawmnga zuana $11,000,000

GSAM 296.21854 thla 1896, Thla 1 ni 1 thleng zuana zawng zawng hriah châta, zuana châbu, châbu tawi, biepachuna châ tawi nata palâsana zuana sum chu Châbu papuana o zawng zawngin kum sawm chhûng paduapa an pêk, chu $3,458,278.23. Hei belhin Awnanopa châbu zuana kum 22 chhûng zawng zawng chu $8,275,051.96. Dân dangin: 1854 thla 1884 kum 30 chhûng $424,915.24; chutawp kum 12, 1896 Thla 1 ni 1 thleng $7,850,136.72. A hnôh kô 8 chhôh liata châbu zuahtuhpazy maluh a chyh via lymâ tarawpa ta, 1854 thla tûnah (1905) Noh sarina Adventist zy châbu $11,000,000 aia tam an zuahtuh ti sawi theih him tak a ni.

GSAM 296Tawng hrim 40 velah châbu chapa

GSAM 296.3Chapa hmanga Bietapa a hmâhlana chu tawng lian 40 velah tanna a nihna hmanga a lang: Arabic, Armenian, Basuto, Bohemian, Bulgarian, Bengali-India, Chinese, Danish, English, Esthonian, Finnish, French, Fijian, Greek, German, Dutch, Hungarian, Hawaiian, Italian, Icelandic, Japanese, Kaffir, Lettish, Lavonian, Maori, Polish, Portuguese, Roumanian, Russian, Servian, Spanish, Swedish, Tahitian, Tongan, Welsh, leh a dangte. Ram leh miphun chi hrang hrangah hêngah hêng Biehmeiseihpa pathôhna chhuahpui raihtuhpa an om.

GSAM 297.1Tawng hrang hrangah châbu, châbu tawi nata biepachuna châ tawi chapa chu 1,187 aia tam. Pakhat tin châbu pakhat lei leh Awnanopa châbu hun tin 874, kum khah chhûnga tawng hrang hrang pêkna lei châta $340 vel a tul.

GSAM 297Châbu papuana o 20 hmun

GSAM 297.2Noh sarina Adventist zy Châbu papuana o 20 hmun chu heti hi: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Hêng Châbu papuana o pâwnah, Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; Fiji Islands ah kan miphun in châbu nata biepachuna châ tawi an chapa.

GSAM 297Châbu tawi hmituapa pêkna

GSAM 297.3Hmalam hunah hmaihruaitu zy raihria châta an neih hmanruâ te chu han en leh ila. 1853 rawh hun ah Washington chapa hmanruâ in chapa châbu hmiatuapa — “Su pathaihpa” — siam lâi khân, chanô sahlao ta châ phiazy pahly ei ta, chie awpa ta a hlâh hlâh ta a pahmaoh ei ta. Chatawhcha ziaktu ta a khaoh chieh nawpa thua hmanruâ hmâpa ta a chieh ta, a pakhuhna châzy sôpa a châ tawhta Uriah Smith ta paziana hmanruâ nata chaizôh chyh tiahpa hmâpa ta a ki a pa-a. Rai chu tih tur hmanruâ tha a tlêm avângin hetiangin an tih.

GSAM 298.11861 liata hmahta Awnanopa châbu zawng zawng Adams chapa hmanruâ chak pakhat hmanga, arâ chakna 2 hmanruâ in kalpuiin chapa a ni. Tûnah Châbu papuana o hrang hrangah tuihlu chakna chapa hmanruâ sawmli aia tam an kal zêl, Tahmâ biehmeiseihpa an chapa. Hêng hmunah raihtuhpa 500 aia tam an awm, rai an kalpui; châbu zuahtuhpa zâwng tam takin ramah châbu an zuahtuh.

GSAM 298.21862 ah Noh sarina Adventist zy châbu pêk tawh zawng zawng châbu pakhat phêk khawm kim chu $7.50 in lei theih. 1904 ah, kan hmuh tawh angin, phêk khawm kim lei châta $340 a tul. Hei zawng zawng siamtu chu mihring ngaihtuahna aia thil lian zâwk a ni.

GSAM 298.3Noh sarina Adventist zy zîngah châbu raihria a chhuahna, 1848 ah a lo sawi tawh angin, ni kal angin a ni: “A lum zêl — a var zêl”—“Ni angin a kal zêl, mahse a tla ngai lo.”

GSAM 298Ngiapâna hmanga kal — Pastor Stone Pahnokheina bie

GSAM 298.4Vâlyuhchâpa pathôhna bietapa raihria ah hmâ a sawn zêl tupazy ngiapâna nata an thawh tak chu 1884, Thla 2 ni 5 Mopasiana ah Pastor Albert Stone in a chiang taka sawi. Ama chu raihria hmiatuapa, kum 90 a upa thleng dam a ni:

GSAM 298.5“Raihria âthaona thâtih cha hmo chyhpa daihti a châ ta, raihria châta sôh hmâhpazy chhao a daih leipa hawhta a lâ. Châhrasala ngiapâna a hneipa chapaw nata chanôzy ta Abeipa ku thatlôpa cha he raihria liata â hlaopa a châ tahpa âthaona tawhta ama pahno. Ziôna chô liata byhnâ aw nawpa daihti ruapa a vaw tlô haw tahpa nata Abeipa ta a chyhsazy pahmaoh awpa ta a ku a pathao haw tahpa ama pahno. Abeipa cha balyh pahiehna a patutuhpa a châ tahpa nata, awnanopa laibâhpa nata a hmo phao, biehmeiseihpa palie heihpa, ngiapâna pasiapa nata kyhpachâna pakipa zy a phaopa Thâtihpha Balyh cha balyh châhna su liata a pabohpa ta a ngia aw tahpa ama hmô.”

Notes

  1. Hôsia 6:3. ↩
  2. Life Sketches of Ellen G. White, p. 128. ↩
  3. Sum pumhlum pêkna nata hmopiena aiin $3,000 a tlem. ↩
  4. 1904 Khizaw Awnanopa Pakhypi Kum Chanchin Châbu ah 87 hmingte en rawh. ↩

Note

Back