Bo 4 — Chhâna daihti
GSAM 77.1“Chatawhcha kei ta, ‘Hy ei Abeipa y, he hmozy cha achhâna liata khâpa a châ aw?’ tah na ta. Ano ta, ‘Dâniah y, na lâ liata sie ha mah y; biezy he cha chhâna daihti a tlô hlâlei khawpa nata baipâpa ta a y aw. ... Chyhsa moleipazy ta moleina ama tao lymâ aw; moleipa pakha hmahta a pachâna pahno aw vei; asopazy deikua ta ama pahno aw,’ tah ta.”1
GSAM 77.1“Ano ta ei hnohta, ‘Hy chyhsa sawchapawpa y, pahno teh; he Aluahna he cha chhâna daihti châta a châ,’ tah ta.”2
GSAM 77.1“Nâ deikua cha, Dâniah y, biezy he khaw la, châbu he chhâna daihti taihta baipâ teh; chyhsa hluhpi helâ hiakha lâ ama râhreih aw ei ta, pahnona cha a pôh lymâ aw.”3
GSAM 77.1Hetana liata ‘chhâna daihti’ tahpa he khâpa a tah khopa e? Achhâna tlai cha châ thei vei; chahawhta a châ khiah cha, Dâniah hrohsona bie ‘baipâpa’ a châpa cha chyhsazy châta a phahnai aw vei. ‘Palâsapa hmozy cha keimo ta eima to,’4 tahpa hawhta, he bo he daihti thokha liata a phahnai awpa a châ. Chavâta ‘chhâna daihti’ tahpa he achhâna tlai a tlô hlâ viapa daihti, Dâniah hnohta reipa hmozy pachâna ama pahno thei nawpa daihti cha a châ awpa a châ.
GSAM 77A Chhuahdyhna Noh
GSAM 77.2He daihti he hrohsopa Nâhu ta ‘a chhuahdyhna noh’ a tahpa daihti cha a châ tahpa alôh leina y vei. Hetana liata hrohsopa ta Niniva paraona thâtih reih ta, ‘theina pyu, talaili pachahzy pyu, arâzy a zasôpa pyu nata talailizy a pakhypa pyu’ a tah.5 Hrohsopa cha ahmiatuapa ta khizaw zydua chô liata a vaw tlô awpa nôpona rônah viapa lâta a pachâna chhipa a châ; cha daihti liata, ‘A vâta tlâhzy a chakhy aw ei ta, tlâh chyhpazy ama pazyu aw; a hmiakô liata alei, khizaw nata a liata a pahrâpa zydua cha mei ta a kâ aw. A hiehâhna hmiakô liata ahy ma a duah thei aw? A hiehâhna nasapa cha ahy ma a pahnie thei aw? A hiehâhna cha mei hawhta pathlapa a châ ta, a vâta lôzy cha paraopa ta a y. ... Ano ta a pahleipadia khai aw; nôpona cha panona ta thyu heih aw vei.’6
GSAM 78Mei A Chhihpa Meisisoh Hneipa Talailizy
GSAM 78.1Hrohsopa ta he chhuahdyhna noh thâtih he reih via ta: ‘A chhuahdyhna noh liata talailizy cha mei a chhihpa meisisohzy hnei aw ei ta, thaltia thingzy cha thata a chakhy aw. Lâpi liata talailizy cha thata a râh aw ei ta, lâpi laipazy liata pakha nata pakha ama pahneih aw; meisisoh hawhta ama y aw ei ta, kho a phia hawhta ama râh aw. Ano ta a chyhsa thatlôpazy a rei heih aw; lâ ama sie nota ama chakhawh aw; a sahdô lâta chatliepa ta sie aw ei ta, a vao nawpa hmo cha chhuahdypa a châ aw.’7
GSAM 78.2Tahmâ liata kho a phia hawhta a siepa meilawh thâtih cha ado ngaitapa ta reipa a châ khâh! A mohôhtuhpa ta a duahna su pakha tawhta pakha lâ a sie ta, a phawpa chyhsazy maluh cha rei ta rei heih lymâ ta; meilawh a sie hai nota a liata lâ a siepazy cha ama chakhawh. Meilawh lâ chhâh liata pakhâna thing, thing chô taopyzy, vawhpeichhâh a chhuhna ozy nata hmo hropazy châta thaltia thing hluh ngaitapa hmâpa a châ hra. Sierra Nevada Tlâhzy a pahna lâpi pakha liata thaltia thing ta taopa vawhpeichhâh chhuhna o cha mela 47 a seih tahpa ta reipa a châ. He he ‘a chhuahdyhna noh’ liata a y awpa ta hrohsopa ta a reipa a châ.
GSAM 78.3He chhâna daihti thâtih he hrohsopa Zôela ta reih hra ta, Abeipa chakaotuhpazy hnohta, ‘Zaio liata phohtawh cha tô u la, ei tlâh pathaihpa liata chhina ao cha pahrua teh u; alei liata a pahrâpa zydua a chakhy mawh sy; Abeipa noh cha a vaw tlô aw, a hnai haw khâh ta,’ tahpa biepiepa a châ.8
GSAM 78.4Hrohsopa Zephania ta chhao, ‘Hy khohpa a châ leipa phopi y, a pahmaohpakhy teh u, a pahmaohpakhy teh u; biechaipa cha a pitloh hlâta, noh cha buhphei hawhta a râh hlâta, Abeipa hiehâhna nasapa nama chô liata a tlô hlâta, Abeipa hiehâhna noh nama chô liata a tlô hlâta a pahmaohpakhy teh u. Ano ryhpa a zituhpazy, alei liata a yna chyhsa panai zydua saih u, Abeipa tlua teh u; siana tlua u la, panaina tlua teh u; Abeipa hiehâhna noh liata thuhpa ta nama y thei khai aw,’ tahpa ta a reih heih.9
GSAM 79.1‘Chhâna daihti’ tahpa he khâpa a tah khopa e, khei nota a pathao e, tahpa pahno via awpa ta, he bie hmâpa a châna su hropa pakha eima mo aw. Dâniah bo 11 liata chyhsa pasatatuhpa biehneina pakha palâsapa a châ ta, cha biehneina chata chhâna daihti taih ryureina a hnei awpa a châ. Cha chyhsa pasatatuhpa biehneina thâtih cha Abeipa ta, ‘A pahnotuhpa thokhazy ama tlâh aw; ama pasiana nata ama pathaisana, ama pangyuhsana châta, chhâna daihti taih chahawhta a châ aw; cha cha [chhâna daihti cha] daihti khôpa châta a la ypa a châ,’ tah ta.10
GSAM 79Ki Chyhpa Raihria
GSAM 79.2Protestant bie pariatuhpazy ta he biehneina nata Dâniah bo 7 liata ‘ki chyhpa’ cha, daihti ‘khôpa’ chhôh chyhsa ryureina a ku liata a hneipa Rawma awnanopa a châ tahpa liata ama ngiapâna a lyu tlangpipa a châ. Cha daihti khôpa cha ‘daihti pakha, daihtizy nata a khophie’ a châ.11 Cha cha ki chyhpa ta chyhsa a ryureina hrohsona noh 1260 — kô 1260 — a châ ta, A.D. 538 tawhta 1798 taih a châ. A hnôh lâ chaipa kô liata, ‘daihti khôpa’ a tlô tita, ki chyhpa chyhsa ryureina cha lahpa a châ haw. Chavâta cha daihti liata cha biehneina ku vâta chyhsazy hlâno hawhta ama ‘tlâh’ tyhna cha a chhâ haw. He kô — 1798 — heta he hrohsona liata ‘chhâna daihti’ a tahpa daihti âthaona cha a palâsa.
GSAM 79.3Kô 1798 ta ‘noh 1260’ — kô 1260 — cha a pachhâsa; cha chhôh liata Abeipa ‘Pahnokheituhpa Pano’ (Biehrai Parohpa nata Biehrai Thiehpa) cha ‘hrohsopa ta ... sai-ipâ chysia tobi awpa’ a châ.12 Pasatatuhna a yna zi mu chhâ liata Biehrai cha Krik reih nata Latin reih ta khâpa a châ ta, cha reihzy cha chyhsa tlangpizy ta ama pahno vei. Chahawhta Biehrai cha chyhsazy hnohta tlô lei awpa ta khâpa a châna he ‘sai-ipâ chysia’ a tobisana hawhta reipa a châ.
GSAM 80Pahnokheituhpa Pano Thahpa Ama Châ
GSAM 80.1“Ama pahnokheina bie ama pachhâ tita [sai-ipâ chysia ama tobi hai nota], khaoh chhâna hnei leipa tawhta a vaw puapa sahrâhpa ta âmo a dyuh aw [Sâtâ ta khizaw chyhsazy a pathyu ta, âmo hmâpa ta rai a hria], a pahnie aw ei ta, a thah aw ei. Ama ruapazy cha thlahpa lâ pachâna ta Sawdaw nata Aikupa tahpa khihpi rônahpa lâpi liata a y aw; cha liana chata eima Abeipa chhao khros liata khaihpa a châ [‘khaihpa ta a y,’ Denmark reih nata Taopathipa Biehrai liata]. Chyhsa chi to, phopi to, reih to nata râh to tawhta a vypazy ta ama ruapazy cha noh pathôh nata noh khophie chhôh ama hmô aw ei ta, ama ruapazy cha thlâ liata chhupa ama châsa aw vei.”13
GSAM 80Chhina Ta Ryureina Daihti
GSAM 80.2He Pahnokheituhpazy thahpa ama châna he France liata ‘chhina ta ryureina’ daihti, 1792 tawhta 1795 taih — kô pathôh nata kô khophie chhôh — liata pitlohpa a châ. France ryureina taopathina cha kô paruk tlyma pasari tlyma a sie lymâ chhao ta, kô pathôh nata kô khophie hmiatuapa chhôh liata Biehrai, Khazohpa chhyna nata he panona pakha rai châhkhei ta bie a rei ngampa zydua pahleipadia awpa ta tha ama patô kaw. France ryureina taopathina ta abeizy ryureina nata theihtheituhpazy chothaina a dyuhpa ta a rei chhao ta, a hmeiseihpa cha Khazohpa nata Biehrai pahleipadia awpa dyuhna a vaw châ haw. Ryureina taopathina a tlô hlâ viapa daihti thâtih he eima rei hmô,
GSAM 80.2“1792 ryureina taopathina hlâta, France liata Khazohpa ngiapâ leina a papôhsatuhpazy ta ama hry tawhta kô pakha liata £900,000 [$4,500,000] pahmaohpakhy ei ta, chyhsa palôh parao awpa nata hmo pachhie ngaitapa tao awpa ta âmo chhuahdysa awpa châbuzy leisana, papuana nata paipatlanazy liata ama hmâ khai tahpa he pahno hnialia awpa châ vei; kô pakha dei châ leipa ta chahawhta a tao tyh lymâ ei.”14
GSAM 80Khazohpa A Ngiapâ Leipa Châbu Rotuhpazy
GSAM 80.3“Chahawhpa ryureina taopathina châta lâpi cha Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau nata ama hawhpa mo hropazy châbuzy ta chhuahdypa a châ. Ama châbuzy liata, taopa hmozy tawhta pahnopa Khazohpa chhyna nata Ano palâsana tawhta pahnopa Khazohpa chhyna panona a parao theipa pachâna biezy paipatla awpa ta a tao ei. Khazohpa palâsana cha chiana dei châ leipa ta, a pahleipadia khai ei; Khazohpa cha khizaw zydua tawhta papuapa a châ ta, a su liata chyhsa pachâna liata deita a ypa thlahpa nothlah pakha, Pachâna Khazohpanô tahpa moh ta a thlao ei.”15
GSAM 81.1Kô 1793 liata chyhsazy pachâna cha he hawhta a châ: chyhsa panuituhpazy ta Khazohpa nata Biehrai cha ama ngiahsiena bie ta ama chhorei tita, chyhsazy ta ao paro ngaitapa ta a palyupalih ei. A palâsana pakha he eima la,
GSAM 81.1“Chyhsa panuituhpa Monert ta St. Roche awnanopa o [Paris] liata Khazohpa palyu leina cha a sâh chaipa su taih a tlôsa. Ano ta, ‘Khazohpa, na y khiah cha, na moh hmopasipana vyuhpa lâ teh! Na dyuh ei hi. Nâ deikua â dai thlâh ha chi. Na kho phiazy cha za pathla ngam vei chi. He hnôh liata ahy ma na yna he a ngiapâ laih aw?’ tah ta.”16
GSAM 81France, Lyons Liata Khazohpa Ngiahsiena Hmotaopa
GSAM 81.2Pahnokheituhpazy a thahtuhpazy ta ‘Khazohpa Sawchapawpa cha khros liata khaih heih ei ta, chyhsa zydua hmôna liata a pazahsa ei’ (Hebrai 6:6) tahpa he, Lyons ryureituhpa Chalier, thahpa a châ hawpa, palyupalih awpa ta Lyons liata Fouché ta a taopa zâpati hmotaopazy liata hmô theipa a châ aw. Lyons a tlô hlâta Fouché ta he bie he a pie,
GSAM 81.2“Khazohpa chhyna ngiana zydua paraopa a châ awpa nata thlâtlâh ochhizy chô liata, Thihna cha tlyzaw mâna a châ, tahpa ropa a châ awpa a châ. ... Chalier luh nata a hnaw thlahpa nothlahpa cha lâpizy liata phawpa a châ ta, chyhsa thahtuhpazy nata sihryh chanôzy hmeih hluh ngaitapa ta a zi ei. Ama hnôh liata lahpa pakha vaw sie ta, thâtihpha châbu, khros nata Abeipa zâhniena hneina hmobaohzy cha a phaw. Cha hmozy cha reih leipa ta mei liata thypa a châ haw; lahpa cha Abeipa zâhniena nyu tawhta hlâpa kresawhti cha dohsa ngâpa a châ hra.”17
GSAM 81.3Paris liata Pachâna Zâpati taopa a châpa cha he hawhta reipa a châ,
GSAM 81.3“A ry liata a siepa ta ryureituhpazy pakhyna lâ sie ei ta, chyhsa ru hmeih chata ... Khazohpa chhyna hmotaopazy cha panui a chhih chaina dâh ta ama lyusa. ... Chapawzy ta theihtheituhpa chysia ngyuhzy nata chysia chôkhâzy tobi ei ta, halelui hla sapa ta, Carmagnole lâm lapa ta, ryureituhpazy pakhyna hmia lâta vaw sie ei. Cha liata Abeipa zâhniena via, a khâna bawzy nata ngôh nata tâkâri ta taopa nothlahzy cha ama dah. Hmopasipana biezy ama rei. ... St. Denis tawhta a vypa châpalâhtuhpazy ta, ‘Hy nâmo y, ngiapâna roropa hmâhtuhpazy, byhnâ piepa mopathaihpa a chi tozy, achhâna liata nâmo chhao râh kyhpachâtuhpa châ teh u; â tua ei u la, ngôh tao na o liata a pazyu awpa ta siepa ta râh chakao teh u,’ tahpa ta ama awh.”18
GSAM 82Khazohpa Bie Cha Thuhna Tawhta A Vaw Pua
GSAM 82.1‘Noh pathôh nata noh khophie hnôhta, Khazohpa tawhta hrona Thlahpa cha ama liata a vaw ngiapa a châ’ (Pahnokheituhpazy liata); ama cha ‘meihdo liata avâ lâ ama kiah haw.’19 Khazohpa bie cha thuhna tawhta pua ta, khizaw hmia liata dah heihpa a châ nawpa daihti a tlô haw. Khizaw zydua liata thâtihpha chhona raihria taopa a châ nawpa daihti (1798) a tlô haw. Kô 1804 liata Britain Biehrai Py cha apôhkhapa a châ. A hnôhta Biehrai py hropa hluhpi apôhkhapa a châ heih ei ta, tahmâ liata Biehrai cha khizaw liata hmâpa reih rônahpazy zydua lâta paliepa a châ haw. Chahawhta Biehrai, Pahnokheituhpa Pano, cha chyhsa zydua ta hmô ta rei thei nawpa ta palâsapa a châna he, meihdo liata avâ lâ ama kiahna hawhta reipa a châ.
GSAM 82.2France ryureina taopathina daihti liata Voltaire ta kô 100 a tlô tita Biehrai cha hmâ khao leipa a châ aw tahpa ta a reih. Chahawhta a rei tawhta kô 100 a tlôna kô liata, France pakha liata deita paipatla a châpa Biehraizy cha Voltaire ta he chakaona ahleipa a rei no liata a ypa ta pahnopa Biehraizy zydua hlâta a hluh via. Cha bie a reina o tlai chhao tahmâ liata Biehrai o châta hmâpa a châ tahpa ta reipa a châ.
GSAM 82Rosetta Lô Hmôpa A Châ
GSAM 82.3Kô 1798 nata France chyhsazy châta a zaopa hmo panona eima mo awpa a y. Hmiatuapa cha, cha kô liata pheisaih hyutuhpa Berthier chhihthana rai liata France pheisaihzy ta Rawma liata pope ryureina cha ama parao haw. Chahawhta ama tao nota, ama dyuhpa châbu tlai liata he hmotaopa thâtih châta a ropa hrohsona bie cha pitlohpa a châ; âmo tlai deikua cha pahno veih ei. Panona cha, cha kô liata Nile chavah Rosetta chavah achhâh, St. Julien pheisaih riahna liata, France pheisaihzy ta lei ama chho nota Rosetta lô moh a thangpa cha hmô ei ta, cha lô cha tahmâ liata Britain hmo parohpa khâna o liata dahpa a châ. Cha lô chô liata châro a chi pathôh a y: theihtheituhpazy ta ama hmâpa nothlah ta chârona, chyhsa tlangpizy ta ama hmâpa chârona nata Krik chârona. He he cha daihti taih pahnopa a châ leipa chyhsa tlangpizy chârona nata nothlah ta chârona pachâna a pahytuhpa chabi cha a châ. Mo hropa pakha ta a reipa hawhta, ‘Lei chhô liata hmo chhona hmâhtuhpazy ta he chyhsa tlangpizy chârozy he ama lapua ta, Biehrai tlai khôtho liata su hropa pakha rai tawhta hmô theipa pahnokheina hlâta, hlâno Biehrai thâtih ropa a dozie a palâsapa pahnokheina hluh viapa ama pie.’ Chavâta Biehrai pahleipadia awpa ta a pachâpa chyhsazy tlai cha, ama pahno leina chô ta, kô 1260 a chhâna liata pope ryureina lahsai ta hrohsona bie pitloh nawpa ta hmâpa a châ ei. Ama pahleipadia hna kawpa Biehrai a hmeiseihzie a palâsapa chârozy pachâna pahyna chabi cha ama hmô hra.
GSAM 83“Na Lymâ Liata Na Duah Aw”
GSAM 83.1Chhâna daihti liata khâpa a vaw y aw tahpa ta vâlyuhchâpa ta Dâniah hnohta a rei? Mopathaihpa ta, ‘Noh 2300 a tlô taihta; chatawhcha Su pathaihpa cha pathaisapa a châ aw,’20 a tahpa a thei tawhta, ‘he hmozy chhâna’ cha khâpa a châ aw, ‘khasâ taih’ a châ aw, tahpa ta a palôh liata pachâna nôpo ta a bie.21 Achhâna liata cha daihti pahnona cha ano hrona daihti châta a châ leizie pahnosa a châ. A hnohta, ‘Nâ deikua cha achhâna a tlô taihta na lâ liata sie teh; nâ cha na pahâ aw ta, nohzy a chhâna liata na lymâ liata na duah aw,’ tahpa a châ.22
GSAM 83.2Mo thokhazy ta he bie he khizaw chhâna hnôh chaipa thâtih châta a châ ta, cha daihti liata Dâniah cha Abeipa chyhsa hropazy nata a thaphana to aw ta, a lymâ a ryu liata a duah aw tahpa ta ama pachâ. Hebrai reih ta lymâ ryuna, râh achhâh nata a hawhpazy châta hmâpa bie cha gheh-vel a châ tahpa ta eima thei. He Biehrai bie liata lymâ tahpa ta paliepa bie cha cha bie cha châ vei; hetana liata bie cha goh rahl a châ. Hebrai reih a thaituhpazy ta goh rahl tahpa he Biehrai Parohpa liata ei 76 hmâpa a châ tahpa maniah ama pahnosa. He bie he Su pathaihpa pathaisana a palâsana hmotaopa thâtih reina liata hmâpa bie chhao a châ; cha daihti liata arôh pano hry liata khâpa thah awpa a châ tahpa pahno awpa ta lymâ thlâhpa a châ. Theihtheituhpa rônahpa ta Abeipa arôh thisaih cha la ta Su pathaihpa liata pathaisana rai hria awpa ta a ngia nota, Israela zydua cha khôtho lâta duah ei ta, ama thlahpa a panaisa ei ta, ama moleinazy a pahnokhei ei; ama pathaih thei nawpa nata theihtheituhpa rônahpa Su pathaihpa tawhta a vaw pua tita a byhnâpiepa ama to thei nawpa châta chahawhta ama tao. Chavâta cha noh liata Israela cha ama lymâ liata ama duah.
GSAM 84.1Noh 2300 a chhâna liata Su pathaihpa pathaisana hnôh chaipa a tlô tita, Dâniah hro thâtih nata a dopazy athihpazy zydua hro thâtih cha Khazohpa hmiakô liata mopasiana châta vaw tlô awpa a châ. Chahawhta Dâniah cha a lymâ liata a duah.
GSAM 841798 Taih Baipâpa Biezy
GSAM 84.2Dâniah ta, ‘Hy ei Abeipa y, he hmozy cha achhâna liata khâpa a châ aw?’23 tahpa ta a hiahri tita, a hnohta, ‘Biezy he cha chhâna daihti a tlô hlâlei khawpa nata baipâpa ta a y aw,’24 tahpa a châ. Dâniah palôh a panôposapa cha ‘khei nota?’, ‘khasâ taih?’ nata ‘achhâna liata khâpa a châ aw?’ tahpazy he a châ. Hezy he hrohsopa a pachâ tualuasapa nata a panôposapa hmozy a châ; he hmozy deita ‘chhâna daihti’ taihta khawpa nata baipâpa a châ awpa a châ, mo thokhazy ta ama pachâ hawhta Dâniah châbu zydua cha châ vei. He 1798 daihti hlâta hrohsona bie a chutuhpazy cha hâta 70 thâtih khaihna hnei ei ta, ama âthaona cha B.C. 457 a châ tahpa ama pahno. Cha daihti tawhta hâta 69 nata hâta 70 reina hawh châchiah ta Krista ta chyhsa zydua hmia liata a raihria âthaona, a thihna nata a hawhpazy a vaw y. He reina nata a lyupa ta Pachhatuhpa raihria châchiah ta a pitlohna he, ano cha Mesia hmeiseihpa a châ tahpa nata hâta 70 âthaona daihti cha pavia thei khao leipa ta khôpa a châ tahpa, ama hnohta pahnokheina rônahpa a pie haw. Hâta 70 cha noh 2300 bo hmiatuapa a châ tahpa ama hmô thei leina vâta, hrohsona bie ta a reipa hawhta cha hmo cha 1798 hnôh taih baipâpa ta a y lymâ haw.
GSAM 84Noh 2300 châhbi
GSAM 84.3Tahmâ he kyh liata hmo a châ hmeiseihpazy kha mo ei suh u. Kô 1798 taihta hrohsona bie chhopasiatuhpazy ta Noh 2300 khati ma a chhâ aw tahpa liata khaihna hnei mah veih ei. Dâniah châbu liata ngianazy, nothlahpa nata sahrâhpazy cha ama pahno thei, châhrasala Noh 2300 khati ma a chhâ aw tahpa cha reih thei veih ei; cha nohzy khati ma a pathao tahpa a pahno mah leipazy ama châpa vâta a châ. He kyh pahnokheina châta, cha nota New York khihpi liata papuapa Adventist châsopa Zâcho awhna, 15-6-1842 liata hetana heta eima rei: “1798 tawhta, a hma liana ahy hmahta ama hmô leipa kha a hmôpazy, a pachhaihpa ta châ a rohtuhpa nanopa hluhpi ama ypa cha a noâh chhih hmeiseih kaw. Ama hmôpa cha hâta 70 he Noh 2300 châhbi a châ tahpa kha a châ.”
GSAM 85Chyhsa hluhpi ta khaihna ama hmô
GSAM 85.1A chyhsazy pahno thei awpa ta he pahnosana he pahy nawpa Abeipa ta a rao chiehpa daihti a tlô hlâ taihta “chahnao ta khapa” a châ. Cha hawh tlai chata “chhâna daihti” a tlô nahta, chyhsa hluhpi ta he hmozy he ama hmô thei nawpa ta Biehrai biezy hry liata “hei lâ nata ha lâ sie” awpa ama châ hra. He bie paliezie nanopa chyh kha a papahmaohpa ta eima mo khiahta cha, he pachâna he a siapa ta a lâ aw.
GSAM 85.2Dr. Adam Clarke ta: “Chyhsa hluhpi ta a yzie pahno awpa ta ama tlua aw; cha hawhna chata pahnosana cha a pôh via aw,” tah ta.
GSAM 85.3Luther ta a paliepa, taopathipa Germany reih Biehrai liata: “Cha hawhna chata chyhsa hluhpi ta a biezy cha chahryh aw ei ta, pahnosana rônahpa ama hmô aw,” tahpa eima rei.
GSAM 85.4Germany reih Biehrai Bie Papahmaohpa liata: “Chyhsa hluhpi ta a biezy zydua tlua aw ei ta, cha hawhna chata pahnosana cha a pôh via aw,” tah ta.
GSAM 85.5Kathawlik reituhpazy châta Pawpa ta a pypa chhao a châpa, L. Van Ess Germany reih Biehrai ta: “Chyhsa hluhpi ta a biezy zydua tlua aw ei ta, pahnosana cha a lai aw,” tahpa ta a palie.
GSAM 85.6Sweden reih Biehrai liata: “Chyhsa hluhpi ta a chhôh liata ama tlua aw, pahnosana cha a lai aw,” tah ta.
GSAM 85.7Taopathipa Denmark–Norway reih Biehrai liata: “Chyhsa hluhpi ta thapha ngaitapa ta ama tlua aw, pahnosana cha a hluh via aw,” tah ta.
GSAM 85.81798 hma liana chahnao ta khapa a châpa kyh cha, tlua ta pahnosana hmôna kyh, Zâcho awhna, 15-6-1842 liata eima rei: “Châ rohtuhpa hluhpi, pakha ta pakha kyh ama pahno leipa chô chhao ta, daihti miakha hawh liata pachâna miakhapa ama vaw hneipa he a noâh chhih kawpa a châ vei ma?”
GSAM 86.1He liata, pakha nata pakha bie achhopa vâta châ leipa ta, Khazohpa Thlahpa chhihthana vâta Biehrai biezy tiamapa ta ama tluapa zawhzi ta, Noh 2300 chhâna kyh biehmeiseihpa a hmôpazy, chyhsa nata sahlao a pachhaihpa 20 mohzy eima palâsa. He mohzy hmiatuana liata New York bia tawhta William Miller eima pakhâ; a pazipa ta Philadelphia, Pa. tawhta A. J. Krupp; Falmouth, Maine tawhta David McGregor; England tawhta Edward Irving; Scotland tawhta Archibald Mason; South Carolina tawhta W. E. Davis; Asia su nanopa hluhpi liata rai a hriapa Joseph Wolff; 1829 liata Robert Owen nata bie ama pachhuahna liata Alexander Campbell; Liverpool, England tawhta Kepten A. Landers; Stuttgart, Germany tawhta Leonard Heinrich Kelber; Spain tawhta Lacunza; The Hague, Holland tawhta Hentzepeter; Amsterdam, Holland tawhta Dr. Capadose; Bavaria tawhta Rau; 1821 liata Tartary theihthaizy; “Seera” ama tahpa ama châbu liata Yemen Biehrai achupazy; Germany râh su hropa tawhta Hengstenberg; Caspian tilaipi kiapâh liata Russia chyhsazy; Baltic tilaipi kiapâh liata Molokanerzy, chazy nata hropazy ama châ.
GSAM 86.2Pakha ta pakha kyh ama pahno leipa chô chhao ta, hrohsona bie achupazy hnohta he kyh he daihti nanopa liata a vaw lâ dâh cha, a ry liata biezy heta a palâsa aw:—
GSAM 86.3Zâcho awhna, 15-6-1842 liata he biezy he a y: “He moh hneipa châbu eima dao thiehpa a châ: ‘Dâniah Hrohsona Bie Noh 2300 Reihpazy Kyh Châ Rohpa Miano, nata Awnanopa Chhôpua Châna Kyh Tlua Awpa Krizyhpa Tovyuh, Thâtihpha Chhotuhpa Archibald Mason, Wishawtown, Scotland ta a rohpa; Newberg. Glasgow liata papuapa tawhta Ward M. Gazeley ta chhuhpa, 1820.’ He châbu liata Mason ta, ‘South Carolina tawhta Pastor Wm. E. Davis ta America liata a papua tua chaipa, 1818 liata England chho lâ Warkington liata papua heihpa châbu chyhpa ei hmô thieh ha. He rohtuhpa heta Noh 2300 cha hâta 70 nata pathao pahmaoh a châ tahpa a reih (bo 9:24). He pachâna he a dopa tahpa ei py hra awpa a byuh,’ tah ta.”
GSAM 87South Carolina tawhta Davis
GSAM 87.1Zâcho awhna cha papua ei miakhapa liata châsopa mohôhtuhpa ta, “Davis châbu cha 1810 kyh liata ropa a châ awpa a châ,” tah ta. Cha châbu liata a palâsapa pachâna kyh reihpa ta, “Reituhpa ta Miller, Litch, Stores, tlyma Hale ta ama rohpazy rei thlâh ha na ta tahpa ta a pachâ thei hmeiseih aw. Châhrasala hâta a vaw dyhpa kha a tlô hlâ taihta, tahmâ Zisu vy heihna kyh a rohtuhpazy hry liata ahy hmahta he châbu a y tahpa pahno awpa ta eima pachâ vei. He châsopa [Awhna] mohôhtuhpa ta a hma liana a kyh thei beih vei. Mason ta a pypa, daihti kyh liata Davis pachâna cha Noh 2300 he Zuda kô 1843—keimo kô 1844—nata a chhâ aw tahpa kha a châ,” a tah.
GSAM 87Joseph Wolff nata chyhsa hropa 20
GSAM 87.2Zâcho awhna, 31-8-1843 liata, “1822 liata Joseph Wolff (England tawhtapa) ta ‘Ano Vaw Vy Heih Aw, Avâ Meihdozy Liata Chyhsapa Sawchapawpa’ tahpa moh hneipa châbu a papua,” tahpa eima rei. A pazipa ta, “1826 liata, ngiapâna hlâno a zyhpazy py nanopa tawhta chyhsa 20 cha Biehrai achu awpa ta London liata Puhpa Wolff nata ama pakhy. Âmo zydua ta pachâna miakhapa ama hnei. Kô 1260 chô liata kô 45 ama pahlao,” tah ta. 1798 liata a chhâpa kô 1260 chô liata kô 45 eima pahlao khiahta cha, Zuda kô 1843 a chhâna lâ miah tlôkhei aw ta, cha cha keimo kô 1844 a châ hmeiseih.
GSAM 87Alexander Campbell pachâna
GSAM 87.3Cha châsopa papua ei miakhapa liata Alexander Campbell kyh hetana heta reihpa a châ: “1829 liata Khazohpa a ngiapâ leipa Robert Owen nata bie pachhuahna a pathâh kawpa ama hnei. Cha liata Dâniah aluahnazy cha daihti chhâna taih a tlô, Noh 2300 cha kôzy ama châ, Krista pina tawhta kô 1847 kyh liata a chhâ aw tahpa a reih. Anosasyh ta a palâsapa hawhta, Krista cha chyhsa hluhpi ta ama hmâpa kô reina hlâta kô 4 hma liata a pipa a châ.” Chavâta a reihpazie cha, Abeipa pina tawhta kô reina âthaona tawhta Zuda kô a tlôpa 1843 a chhâna liata Noh 2300 a chhâ aw tahpa kha a châ hmeiseih—cha cha 1844 a châ.
GSAM 88.1Zâcho awhna, 21-9-1843 liata, he moh hneipa châbu ama daopa kyh a y: “Britain nata America Hnohta Awhna, eima Abeipa nata miah Pachhatuhpa Zisu vy heihna kyh Biehrai tawhta chhopasiana, noh to ta ‘Na khinarâh vaw tlô mawh sy, na khopa vârâh liata ama taopa hawhta alei liata taopa châ mawh sy,’25 tahpa ta thlah eima chhâpazy; Liverpool tawhta Kepten A. Landers ta a rohpa, S. Kent nata a Py ta papuapa, 1839.”
GSAM 88.2“Ano chhao hropazy hawhta daihti a reihpana a pie hra, Noh 2300 chhâna cha Krista a pi hmeiseihna tawhta kô 1847 a châ tahpa a reih.” Chyhsa hluhpi ta ama hmâpa kô reina hlâta kô 4 hma liata a pipa a châpa vâta, cha cha keimo kô 1844 a châ aw.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa, 17-5-1892 liata, Hamburg, Germany tawhta Pastor L. R. Conradi ta a rohpa châ pakha a y; cha liata hetana heta a tah:—
GSAM 88.4“Eima reituhpazy hluh via cha Luther zituhpazy mohôhtuhpa pathâhpa Bengel kyh ama thei haw aw. Ano chata kô za a vaw dyhpa liata [Schaff rei hawhta, Bengel cha 1751 liata a thi], eima Abeipa a vaw lâ nawpa daihti cha kô 1836 a châ tahpa ta a rao. A reihpazie cha Biephuah liata reihpa 666 a pangchâpa a châ. Châhrasala cha daihti a chhâ hlâ hla chata, Leonard Heinrich Kelber moh a hneipa siku hotuhpa, chyhsa hropa ta châ a roh pathao. A châbu chyhpa hmiatuapa cha 1824 liata papuapa châ ta, ‘Chhâna A Hnia Haw’ tahpa moh a hnei, Mathai 24 nata 25 chhopasiana a chhôh liata a y. Bavaria liata chhuhpa a châ. Châhrasala 1835 liata châhmia 126 a hneipa, châbu chyhpa lai viapa, moh miakhapa a hneipa cha Stuttgart liata a vaw pua heih. He he a peimawh kawpa a châ aw; eima reituhpazy ta ama pahno pha via nawpa ta, a moh châhmia paliepa he ei pahlao: ‘Chhâna A Vaw Tlô, Khazohpa bie nata a vaw tlô thiehpa hmozy tawhta tiamapa ta nata ngiapâ chhih kawpa ta pahnokheipa; eima Abeipa vaw vyna hâna kyh tlyma, daihti reihpana kyh tlyma a do leipa ta pachâ chiehpa zydua cha a hraoleipa a châzie a palâsa; kyh a rao pachha awpa kô rônahpa kyh liata mohôhtuhpa Bengel ta kô 7 a bapa dâh a siapa ta a chho; 1836 châ leipa ta, khaihna nata zâna likawh liata dyuhna rônahpa a chhâ nawpa, eima Abeipa Zisu ta alei liata adyhna ta ryu a reih nawpa, châhlapi ama hâpa âthaona daihti cha kô 1843 a châ tahpa a palâsa.’
GSAM 89.1“Papua einona cha 1841 liata Stuttgart liata a pua heih ta, ei pahno hawhta cha Saxony liata papua hropa a y hra. A moh châhmia ta a palâsapa hawhta, cha châbu chyhpa chata a do leipa ta pachâ chiehpa ama hnei tyhpa kyhzy chhâ khai tawhta, Dâniah 8 liata Noh 2300 nata Dâniah 9 liata hâta 70 azaona a ypa kha a siapa ta, pahno pasia theipa ta a chho. Chazy cha kô 1843 lâ a tlôkhei (Zuda kô 1843—keimo kô 1844). Chatawhcha châbu a laibâhpa liata, daihti ngianazy tawhta he hmo a vaw tlô nawpa he a hnai cheingei awpa a châ tahpa a palâsa.
GSAM 89.2“Papua ei hluhpi a ypa hmeiseihna chata a taopa khohna a lai dâh a pahnokhei khai. Tahmâ Australia liata a pahrâpa Unawhpa Schäche ta, a hla kawpa Silesia bia liata chhao ta, cha châbu kyh pahnosa bie a hmô; a chôh khai tawhta, ochhi a khawpa ta a chhôh liata khoh ngaitapa ta a rei. Cha châbu rohtuhpa ta khizaw liata hmâhlana a lyupa hropa kyh khâpa hmah a pahno tahpa pahnokheina a châbu liata hmô theipa y vei; cha chô chhao ta Khazohpa Thlahpa vâta pachâna miakhapa a vaw hnei hra.
GSAM 89.3“1842 liata, Stuttgart liata hra, châhmia 286 a hneipa châbu chyhpa lai via rili cha a roh heih. A kyh cha ‘Khizaw Taona nata A Yna Chhôh Kyh Pachâna Bie Peimawhpazy nata Biehrai Biezy; tlyma, Khazohpa ta khizaw he noh a pazao thlâhpa 6 liata khâpa vâta ma a tao tahpa kyh chhâna a siapa ngaitapa; Krista a dyutuhpa pachia awpa ta eima Abeipa a vaw vy nawpa a hnai hawpa; kô 1843 liata hmo rônahpa nata aly chhihpazy,’ tahpa kha a châ.”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Kô 1812 kyh liata Spain râh liata Lacunza ta, Messia Rônahna nata Bei Chaona Liata A Vaw Vyna tahpa moh hneipa châbu a papua. Rohtuhpa chata a moh hmeiseih a paru nawpa ta “Ben Ezra” tahpa moh a hmâ; ngiapâna lâ a heihpa Zuda pakha a châ awpa ta pachâpa a châ. England tawhta Edward Irving ta, Zisu vy heihna kyh rai a hria pathao khai tawhta, a chô liata châbu cha England reih ta a palie. Chavâta a thâtih cha reih miano tala ta a chho haw.
GSAM 89.5Kô hluhpi a vaw charei khai tawhta, kô za a vaw dyhpa âthaona tawhta 1840 taihta Noh 2300 daihti a reihpa ta hâta 70 cha cha daihti hmiatualâphei a châ tahpa a palâsatuhpa achu chyhsa nanopazy pachâpazy cha, pahmaoh awpa a noâh chhih hmeiseih kaw. Chatawhcha âmo zydua ta cha daihti chhâna cha 1844 a châ tahpa miakhapa ta ama pypa hmô awpa chhao a noâh chhih kaw.
GSAM 901844 cha Noh 2300 chhâna hmeiseihpa a châ
GSAM 90.1He bie a vaw y thei: Noh 2300 chhâna daihti hmeiseihpa cha 1844 a châ tahpa he ngâchhihpa ta eima pahno pasia thei ma? Eima pahno thei! Hrohsona bie pitlohna a hmeiseih leipa cha pitlohna hmeiseihpa a vaw tlô nawpa daihti dopa liata a tlô thei leipa hawh tlai ta, Noh 2300 chhâna dopa cha kô 1844 a châ tahpa eima py cheingei awpa a byuh. Cha pahnosana cha 1798 taihta chahnao ta khapa Khazohpa ta, cha daihti a tlô tita khaihna cha a zâ aw tahpa bie a taih. Daihti pahnosana dopa hmô awpa ta tiamapa ta ano a tluapazy cha a ba beih leipa a Thlahpa ta a chhihtha. Cha kyh liata “pahnosana” cha “a pôh via” nawpa a daihti kha a tlô hawpa vâta khaihna hmeiseihpa a pie.
GSAM 90.2“Chhâna daihti” liata chyhsazy ta ama pahno theipa daihti chhâna eima hmô khai tawhta, cha hmôna a yzie tlua awpa a pha. Thâtihpha raihriana chhâna daihti liata, pachiana pakhyna châta daihti raopa phuah awpa a châ tahpa eima hmô. Zawhana ta, “Ei hmô,” a tah, “vâlyuhchâpa hropa avâ châchhôh liata a zawpa, alei liata a pahrâpazy, phopi to, chi to, reih to nata chyhsa to lâ chho awpa chhâzaw thâtihpha a hneipa cha; ao laipa ta, ‘Khazohpa cha chi teh u la, ano hnohta rônahna pie teh u; a pachiana a châna daihti a vaw tlô haw. Avâ, alei, tilaipi nata ti hnawhzy a taotuhpa cha a chhy teh u,’ tah ta.”27 Vâlyuhchâpa hmeiseihpazy ta chyhsazy hnohta thâtihpha ama chho tyh vei. Abeipa tlai ta a thâtihpha khizaw chhâna taihta chho awpa ta a tlyhpa chhotuhpa cha chyhsapa a châ.28 Chavâta he vâlyuhchâpa he, pachiana cha “Khazohpa o liata pathao” awpa daihti a tlô haw tahpa a phuahpa thâtihpha Bietapa ngiana a châ.29 Pachiana lâ a tlôkheipa daihti cha Biehrai liata hmôpa a châ hlâ taihta, cha hawhpa Bietapa cha Biehrai tawhta pie theipa châ vei. A hma liata eima reih hawpa hawhta, Noh 2300 daihti cha Khazohpa chyhsazy Mopasiana pachiana lâ a tlô.
GSAM 91Moleina Pathaina Noh cha Pachiana Daihti a châ
GSAM 91.1Moleina pathaina noh, alei liata Su pathaihpa pathaisana cha, pachiana noh a châ tahpa Zudazy ta ama pahno ta, tahmâ taih chhao a pahno thlâh hapazy ama châ. Tahmâ ama za diahpazy a châpa vâta, cha noh a chizapa nata a pazaopa kha a vaw tlô tita, hlâno chakaona zydua kha tao thei khao leipa hrasala, pachiana noh hawhta ama zy thlâh ha. He kyh pahnokheina châta, San Francisco, California liata papuapa, Rocky Tlâhzy notla lâ liata Zuda ngiapâna hlâno a zyhpazy châsopa, Zuda Bie Chhopasiatuhpa tahpa tawhta châ eima la hmiatua aw. 1892 kô thla 9 liata papuapa liata, a pazipa châsopa papuapa a châ hlâta thla 7 nata moleina pathaina noh a vaw tlô aw tahpa pahnosa bie a y. Thla 7 ama tahpa moh cha Tishree a châ ta, thla 6 cha Ellul a châ; chavâta châsopa ta, “Ellul thla a vaw tlô haw. Theihthiena noh nata Yom Kippur pachiana achhâna châta chhuahchhih awpa ta a chhopachhuapa, Shofar chiahmie ao [thla 7 noh 1 tawhta noh 10 taihta tô awpa chiahmie, Hlazy 81:3, 4] cha noh to my nata, ngiapâna hlâno a zyhpazy pakhyna ozy liata thei awpa a châ,” tah ta. Thla 6, Ellul chhâna liata a ypazy châ ei ta, thla 7, Tishree âthaona a hnai hawpa vâta, noh 10 chhôh my to ta cha ngiana siekheizie liata cha kô châta pachiana achhâna a phuahpa chiahmie ao cha ama thei awpa a châ.
GSAM 91Zuda Rabi pakha pahnokheina
GSAM 91.21902 kô liata hra, San Francisco, Cal. liata Zuda sahlao laipa mohôhtuhpa Rabi Isidore Myers ta, moleina pathaina noh a phuahna liata: “Kô kha tawhta kô hropa lâ daihti ochhi lâ a chahryhna liata, Izarei chyhsapa cha khizaw taona kyh nata Taotuhpa ta hmo zydua chô liata bie a hneipa kyh kha thatlô ngaitapa ta theihthiesapa a châ. Daihti pina nata Bei rônahpa lakho khohna kô tlohna tah theipa cha, chiahmie tôna ta palâsa awpa ta awpa a châ. Cha chiahmie miakhapa, Shofar ao chata, Pachiana beidyuchhai liata a tyuhpa Chhâzaw Siana, ato a hmôtuhpa mo hmiakô liata chipa ta a chalyuna chôta a duah no ta, a vaw dyhpa kô chhôh a hmotaopazy kha a hnô lâ a heihpa ta mopasia awpa ta a aw hra,” tah ta.
GSAM 92.1Zudazy achhyna o chakaona liata Su pathaihpa cha kô to ei kha pathaihsapa a châpa vâta, Noh 2300 a chhâna liata he Su pathaihpa pathaisana he kô to ta taopa ngiana chakaona hlâta hmo hropa kyh a châ awpa a byuh tahpa Dâniah ta a pahno pasia awpa a châ. Hrohsona bie liata ngianazy hmâpa a châ tita, piepa daihti cha “noh kha cha kô kha châta” tahpa ta reihpa awpa a châ tahpa Abeipa ta a chyhsazy a pachu chieh haw.30 Chavâta eima hmô hawpa hawhta, he Noh 2300 daihti he avâ liata Su pathaihpa liata Krista ta theihthai beichaipa hawhta rai a hriana chhâna taihta a tlô—moleina ama phuahna zawhzi ta ama kyhzy avâ liata Su pathaihpa lâ tlôkheipa a châpazy Mopasiana pachiana taihta a tlô.
GSAM 921844 liata Pie Awpa Pachiana Bietapa
GSAM 92.2Mopathaihpazy pachiana a pathao nawpa daihti hmôpa a châ hawpa vâta, hrohsona bie liata palâsapa hawhta, Abeipa ta hmo a tlôsa nawpa a siekheizie hawhta, “A pachiana daihti a vaw tlô haw,” tahpa Bietapa pie thei nawpa lâ pahypa a châ. Mohpasia teh u, cha daihti hmôpa a châ thlâhpa ta Bietapa phuahpa a châ nghâ aw tahpa a reih vei; a hma liana “chahnao ta khapa” khaihna cha a siapa ta palâsapa a châ aw tahpa tlao a reih. He he pitlohpa a châ haw tahpa a siapa ta eima hmô. A pazipa bozy liata, Zisu vy heihna Bietapa phuahpa a châ nawpa daihti cha Abeipa ta a siapa ta a rao hra, cha hawh tlai chata phuahna cha khizaw hnohta piepa a châ hmeiseih tahpa a lâ aw.
Notes
- Dâniah 12:8-10. ↩
- Dâniah 8:17. ↩
- Dâniah 12:4. ↩
- Ryhpachaneina 29:29, ↩
- Nâhu 3:2. ↩
- Nâhu 1:5-9. ↩
- Nâhu 2:3-5. ↩
- Zôela 2:1. ↩
- Zephania 2:1-3. ↩
- Dâniah 11:35. ↩
- Dâniah 12:7. ↩
- Biephuah 11:3. ↩
- Biephuah 11:7-9. ↩
- Anderson châbu, Azi Reih Biehrai Kô Thâtihzy, châhmia 494. ↩
- Thomas Dick, Chyhsa Hro Taophana Thâtih, châhmia 154. ↩
- Thier châbu, France Ryureina Taopathina, châbu 2, châhmia 371. ↩
- Cha châbu liata, châhmia 338. ↩
- Cha châbu liata, châhmia 365. ↩
- Biephuah 11:11, 12. ↩
- Dâniah 8:14, ↩
- Dâniah 12:6-8. ↩
- Dâniah 12:13. ↩
- Dâniah 12:8, ↩
- Dâniah 12:9, ↩
- Mathai 6:10, ↩
- Mathai 2:1 kiapâh liata ropa daihti. ↩
- Biephuah 14:6, 7. ↩
- Mathai 28:19, 20. ↩
- 1 Pity 4:17. ↩
- Maluhreina 14:34; Ezk 4:6. ↩