Bo 5 — Zisu vy heihna bietapa
GSAM 93.1“Tahmâ theiku kô palâsana bie cha a chu muh vy: A chhyh a nyu mâh ta, a hna a papua nahta, nopi a hnia haw tahpa nama pahno tyh; cha hawhna hra chata, nâmo chhao he hmozy zydua nama hmô nahta, cha cha [châhmia kiah liata, ano cha] a hnia haw, ochhizy hnohta cheingei a y haw tahpa pahno teh u. Biehmeiseihpa ei cha chho ei, he hmozy zydua a vaw tlô paki hlâta he chhâ he lei aw vei. Avâ nata alei cha a lei aw, châhrasala ei biezy cha lei hra aw vei.”1
GSAM 93.2He Biehrai bie liata, theiku hna nyu thiehpa a vaw papuapa hmôpa ta nopi a hnia tahpa eima pahno ngâchhihpa hawhna khata, Krista a vyna cha “ochhizy hnohta” a y haw tahpa eima pahno theina daihti lâta eima pachâna a chhi. Krista ano cheingei a vy hlâta hmo taopa su tawhta a lei aw leipa chhâ liata eima vaw tlô haw tahpa chhao pahno theipa a châ. Palâsana bie chu daihti a vaw tlô nahta, cha bie cha pachu awpa ta pachutuhpazy a padua nawpa Abeipa daihti a châ tahpa a hmeiseih ngaita. Daihti hropa liata lyuhchâpa ta a hiahpa bie chhao he liata â ryh hra: “Biechhotuhpa y leipa ta kheihta ma ama thei thei aw? Tuapa châ leipa ta kheihta ma ama chho thei aw?”2
GSAM 93Ngianazy a lâ nawpa daihti
GSAM 93.3Bo a pahlypa liata Noh 2300 daihti a chhâna kyh kheihawhta ma pahnona topa a châ tahpa nata cha daihti cha “a pachiana dawh” taihta a tlôzie eima hmô haw. He liata reipa palâsana bie ta, cha palâsana bie nata “pachiana” Bietapa khizaw lâta phuah nawpa Abeipa daihti lâta miah a chhi. A chyhsazy chô liata a vaw tlô awpa “rietheipasana” rônahpa cha “pachyusapa” a châ aw tahpa a rei khai tawhta, Pachhatuhpa ta, “Cha nohzy rietheipasana khai tawhta thlai, noh cha a zoh aw ta, thlâpâ ta a khaihna pie khao aw vei; awhsizy avâ tawhta tla aw ei ta, avâ hmotaotheinazy cha chalyupa a châ aw. Cha khai tawhta Chyhsa Sawchapawpa ngiana cha avâ liata a vaw lâ aw.”3
GSAM 94.1Pahno teh u, a chhâna chaipa ta reipa ngiana cha a vy nawpa ngiana a châ tahpa reipa châ vei; Chyhsa Sawchapawpa cha cha liata a y haw, a vypa hmôpa a châ haw tahpa ngiana tlao a châ. A vyna a hnia haw tahpa ngiapâna byhna châta he Biehrai bie liata piepa hmozy cha noh, thlâpâ nata awhsizy liata ngianazy ama châ. Cha khai tawhta a zipa hmo hropazy cha avâ meihdozy chô liata a vy cheingeina nata a pahmaohpa ta a vaw tlô aw. Chavâta he ngianazy pathôhna, awhsizy liata ngiana, khai tawhta thlai, Krista a vyna cha ochhizy hnohta a y haw tahpa pachu awpa ta a pachutuhpazy a padua nawpa Abeipa daihti a vaw tlô.
GSAM 94.2Tahmâ he ngianazy a lâ nawpa daihti kyh pachâ suh u: Rietheipasana khai tawhta thlai noh cha a zoh awpa a châ.4 Mâka ta a ropa hawhta cha, “cha nohzy chhôh liata, cha rietheipasana khai tawhta” a châ awpa a châ.5 Eima Pachhatuhpa ta cha nohzy cha pachyusapa a châ aw tahpa a rei haw. Maria Theresa biepiepa nata 1773 tawhta 1776 taihta ngiapâna reipakhâ leina ryhpazy vâta awnanopa taolana hiehâhna cha pachyusapa a châ haw. Taolatuh hmotaotheina ta 1798 taihta râh ryureina cha a patu thlâh ha chhao ta, a taolanazy cha 1773 rachhôh liata a chhâ haw. Pachhatuhpa biereipazy eima paly khiahta, he ngianazy hmiatuapa cha 1773 nata 1798 hry liata a y awpa a châ.
GSAM 94Noh nata zâ a zohpa
GSAM 94.31780 kô thla 5 noh 19 liata, noh cha hmo yzie tyhpa hlâta a panano ngaitapa ta a vaw zoh haw. Nohbu châ vei, a hmiatua noh liata thlâpâ a bie hapa vâta. Cha hawhta a châ chhao ta, United States maw-nochhi lâ râh zydua liata zohna cha zi dawh 11 tawhta zâ dawh 11 taihta a y. Cha daihti liata noh a zohpa dei châ leipa ta, thlâpâ chhao ta noh khaihna za pathlie khao vei. Noh khaihna ta thlâpâ hmia a khaih thei leina zohna a châ. Kô hluhpi khai tawhta Noah Webster ta a reipa hawhta, “He zohna he kheihawhta ma a vaw y tahpa, palôh a patlâh theipa chhâpa piepa a châ beih vei.”
GSAM 95.1He noh a zohpa kyh liata, avâ hmozy chathliatuhpa Herschel ta, “North America liata Noh Zohpa cha hmo yzie tyhpa hry liata hmonoâhpa miakha a châ; chyhsazy ta châh âh pha ngaitapa ta ama reih tyh aw, châhrasala hmo yzie pahnona ta a chhâpa palâsa thei vei,” tah ta.
GSAM 95.21780 kô thla 5 noh 19 zâ zohnazie a chhotuhpazy ta, thlâpâ a bie thlâh hana chôta, “Leilô vâlô liata a khaihpa hmozy zydua cha y khao leipa ta thie khai hapa châ sala chhao, he hlâta a zoh via thei khao aw vei,” tah ei ta.
GSAM 95A tla haipa awhsizy
GSAM 95.3He ngianazy pathôhna, awhsizy a tlana cha, 1833 kô thla 11 noh 13 liata a vaw tlô paki. Cha zâ liata, a siapa ta reih awpa cha, khih a deih hlâ dawh 5 tawhta, awhsi suahna a vaw tla. Chyhsa thokha ta avâ tawhta a zuchôpa mei chavahzy hawhta a paly ei ta; thokha ta mei hmonoâh palâsana lai ngaitapa tawhta a pia pua haipa mei pahryhzy hawhta a paly ei ta. He hmonoâhpa ta North America zydua, chho lâ Mexico Tikhô tawhta maw lâ Hudson Tikhô taihta, notla lâ Sandwich Tikeizy tawhta nochhi lâ Liverpool a tlô nawpa mâla za a chhôhpazy a la y haipa su taihta a khuh khai. Ama hmôna su to liata awhsizy cha pachhai leipa ta a tla hawhta sai châ ta, dâhaw a suah thata nota dâhaw parawzy a tla haipa tluta a tla mâhpa a châ.
GSAM 95.41833 kô he awhsi suahna a tla kyh liata, 1833 kô thla 11 noh 25 papuapa Connecticut Mohtuhpa châbu tawhta eima la reih chhih heih:—
GSAM 95.5“Râh Chyhsa Machâpa châbu bie thiatuhpa ta ‘awhsizy a tlana’ he a rie ngaitapa ta a pachâ. Ano ta, ‘A pahlypa Pakhynoh zi liata eima hmôpa mei suahna cha chahnaona 6-na pahy a châ nahta, alei chyhsazy ta ama hmô awpa noh rônahpa nata chichhihpa cha a vaw tlô aw tahpa ngiana chichhihpa, a ngâchhihpa chhotuapa, nata zawngiahna ngiana a châ tahpa eima phuah. Biehrai Thiehpa liata dei châ leipa ta Biehrai Parohpa liata chhao reipa daihti cha a hnia ngaita haw; thlih saih ngaitapa ta a thôpa theiku kô ta a theizy a patlasapa cha, he hlâta a dopa ta palâsana hmô theipa châ khao vei,’ a tah.”
GSAM 96Thomas Burnett chhochhieliena
GSAM 96.1Hlâno chyhsazy ta he ngiana he a reipa hawh cheingei ta a vaw tlô paki aw tahpa ngâ awpa ta chyhsazy ama vaw pachu haw. Thomas Burnett ta, Krista pi khai 1697 kô liata London liata papuapa a châbu Lei Yzie Pachâna liata, Mathai 24:29 kyh he hawhta a reih:—
GSAM 96.2“Cha daihti liata mei a hneipa avâ tawhta a tla haipa hmo chi to a y aw tahpa ahlao lei awpa châ vei. Ama hry liata a tla haipa awhsi ama tahpazy chhao a y aw. Miakha chyu ta cha laipa châ leipa chhao ei sala, hrohsopa ta a reipa hawhta kre zôh tawhta a hna tlyma, theiku kô tawhta a thei tlyma a tla hawhta, a hluh ngaitapa ta ama tla khiahta cha, hmo hmô noâh ngaitapa a châ aw.... He hmozy he a laihpa ta reipa bie nata hla reina hawhta pachâ awpa châ leipa ta, a sia ngaitapa hrohsona biezy nata a reipa hawh cheingei ta a vaw tlô awpa hmozy hawhta tlao pachâ awpa a châ.”
GSAM 96Pachutuhpa Olmstead pahnokheina
GSAM 96.3Mass. liata Yale Siku Lai liata pachutuhpa, “America liata khih yzie chathliatuhpa rônah chaipa” ama tahpa Olmstead ta, 1833 kô thla 11 noh 13 awhsizy a tlana kyh he hawhta a reih:—
GSAM 96.4“1833 kô awhsi suahna a tlana su cha lei hmia chy lai ngaitapa a khuh: Nochhi lâ Atlantic Tilaipi liah tawhta notla lâ Pacific Tilaipi taihta; South America maw lâ tilaipi kiah tawhta, maw lâ Britain eih râhzy liata su khô a pakhiah leipa taihta a tlô. A tla haipa awhsizy palâsana cha hmô theipa a châpa dei châ leipa ta, su to liata a lyu khaipa ta a lâ.”
GSAM 96.5Thla 11 noh 12 zâ dawh 11 rachhôh liata a pathao ta, noh 13 zi dawh 4 rachhôh taihta a y thlâhpa he hmo hmônazie kyh liata pachutuhpa chata he hawhta a reih:—
GSAM 96.6“1833 kô thla 11 noh 13 zi liata a tla haipa awhsizy palâsana hmô awpa ta a nohlaopazy chata, leilô vâlô taopa a châ tawhta, a chy chaina ta reih awpa cha châhmiazy liata ropa chanchin zydua chhôh liata, hmôpa a châ beihpa avâ mei hmonoâh palâsana rônah chaipa ama hmô haw tahpa a châ thei.”
GSAM 97Europe liata chhao awhsi suahna hmôpa a châ
GSAM 97.11835 kô liata Germany râh Stuttgart liata Leonard Heinrich Kelber papuapa châbu miakha liata, he ngiana he Atlantic Tilaipi hiakha lâ liata chhao, cha thla liata sai, châhrasala noh a chhôh kha khai tawhta a vaw lâ heih tahpa eima pahno. Ano ta he hawhta a reih:—
GSAM 97.2“1833 kô thla 11 noh 25 liata Europe leilâhpi liata a tla haipa awhsizy palâsana ngia ngaitapa a y,” nata “Silesia liata Minsterburg liata awhsizy cha mei suahna hawhta a tla. Ama nata a pahmaohpa ta mei pôhzy tla ei ta, zâ cha a khaih ngaitapa vâta, chyhsazy ta ama hnohta ozy cha mei a kâ ha awpa rai a châ tahpa ama pachâ.
GSAM 97.3“Cha daihti liata sai Austria râh Prin liata awhsizy a tla ta, mâla ki palihpa 500 hlâta a hluh viapa su a khuh. Chyhsa thokha ta avâ tawhta a zuchôpa mei chavahzy a lyupa a châ tahpa a chho ei ta. Thokha ta mei suahna a tla tahpa a tah ei ta. Cha vâta arâzy cha chi ei ta, alei lâ a pao ei ta. Chyhsa hluhpi cha china vâta a tlâh lei ha ei ta.”
GSAM 97Palâsana bie hmâna
GSAM 97.4He hrohsona bie siezie pazipa ta, ngiana pathôhna, awhsizy a tlana, a vaw tlô paki khai tawhta, eima Pachhatuhpa ta, “Tahmâ theiku kô palâsana bie cha a chu muh vy,” a tah. He bie he eima Beipa ta he pachuna a pie nota a hrohpa chhâ hnohta reipa châ leipa ta, he hmozy a vaw tlô paki hmô awpa chhâ hnohta reipa tlao a châ; a tlô hai nota châ leipa ta, a tlô paki khai tawhta a châ. Krista cha ochhi hnohta a y haw tahpa pahnosatuh ngianazy ta, ano a vypa hmôpa a châ cheingei nahta avâ a chalyu nawpa cha a hlao vei. A vyna a hniazie a palâsapa he ngianazy liata, awhsizy liata ngiana pathôhna he a hlao. Theiku kô palâsana bie chyhsazy ta ama chu nawpa Abeipa khôpa daihti cha 1833 khai tawhta a châ. A vyna cha ochhizy hnohta a y haw, cha palâsana bie a theipa chhâ a lei hlâta a vy aw tahpa biehmeiseihpa rônahpa châta khizaw a pahra nawpa Abeipa daihti cha he he a châ. Chavâta Zisu vy heihna phuahna rônahpa cha khizaw lâta piepa a châ nawpa daihti he hrohsona bie liata kheihawhta ma palâsapa a châ tahpa eima hmô.
GSAM 98Khizaw zydua lâta phuahna
GSAM 98.1He chhochhieliena a vaw tlô paki nawpa ta, cha daihti cheingei, 1833 kô liata, Abeipa ta khizaw su nanopa hluhpi liata a lyuhchâpazy tlyma, awnanopa mohôhtuhpazy tlyma a padua ha tahpa eima hmô. Âmo chata 1833 tawhta 1844 taihta Krista a vyna a hnia haw, “ochhizy hnohta cheingei a y haw,” tahpa ao a phuah ei ta. Ano ta a piepa bie hawhta, a vyna ngianazy cha palâsapa ta, theiku kô palâsana bie cha ama pachu. He Bietapa he a hrohpa pachutuhpa hmâpa ta tlyma, châhmia papuapa hmâpa ta tlyma, khizaw liata thâtihpha chhona su zydua nata alei liata tilaipi balyh chawhna khihpi zydua lâta a tlô haw.
GSAM 98.2N.Y. liata Rochester liata Biehmeiseihpa Ao châbu bie thiatuhpa ta, 1845 kô thla 1 papuapa liata, Bietapa a tlôna su cha a sia ngaitapa ta he hawhta a palâsa haw:—
GSAM 98.3“Biephuah 14:6, 7 liata chhopa hawhta, tlyzaw thâtihpha cha râh to, chi to, reih to nata phopi to hnohta chhopa a châ haw; ao paro ngaitapa ta, ‘Khazohpa cha chi u la, a rônahna pie teh u, a pachiana dawh cha a tlô haw. Avâ, alei, tilaipi nata ti hnawhzy a taotuhpa cha a chhy muh vy.’ Kô a chhôh a pahlypa chhôh liata, 1843 kô liata Krista a vy nawpa [1843 cha Zuzy daihti, eima daihti ta cha 1844], a hnia haw tahpa chhona hmâpa ta, he Bietapa he avâ ry liata râh to nata reih to lâta phao tlôpa a châ haw tahpa hlâta a sia viapa ta hmo a tlôpazy hmâpa ta pa-i theipa hmo hropa y vei. Biechhona nata châbu papuapazy hmâpa ta, cha ao cha alei zydua lâta tlô haw ta, a biezy cha khizaw chhâna taihta a tlô haw.”
GSAM 98.4Hmo a tlôpazy a pahno leipa chyhsa thokha ta Zisu vy heihna hmâhlana he su miakha liata deita a ypa hawhta ama pachâ haw. United States maw lâ liata William Miller nata a hnohta rai a hriahaipa awnanopa mohôhtuhpa za a chhôh kha nata a zaopa raihria a châ tahpa ama pachâ. Châhrasala, Awnanopa Machâ Miller nata Awnanopa Machâ Himes cha chhituhpa a pathâhpa ta ama yna America hmâhlana cha, a chô liata reipa hawhta “alei chhânazy taihta” a tlôpa hmâhlana rônahpa chy chyhpa deita a châ tahpa pahno awpa cha cha chyhsazy châta noâh awpa a châ thei.
GSAM 99RÂH NANOPA HLUHPI LIATA HMÂHLANA A PATHAOZIE
GSAM 99.1He phuahna khizaw lâta a pua nawpa Abeipa daihti a vaw tlô ta, alei su nanopa 20 tlyma, cha hlâta a hluh viapa tlyma liata, daihti miakha rachhôh liata chyhsazy paduapa a châ. Âmo chata ama raihriana kyh a pahno raihrie leipa ta, he Bietapa he alei chy zydua lâta phuah awpa ta ama pua. Bo 4 liata reipa, Noh 2300 a chhâna kyh liata khaihna a hmôpazy cha, A. Campbell pakha a hlao leipa ta, Biephuah 14 liata Vâlyuhchâpa hmiatuapa bietapa cha phuah awpa ta chôhryhpa ama châ khai. He chhao he pakha ta pakha hnohta khaihna pie raihriepa vâta châ leipa ta, Khazohpa Thlahpa hmotaona cheingei vâta tlao a châ.
GSAM 99Awnanopa taopathina nata palyna
GSAM 99.2Kô za 16-na awnanopa taopathina rônahpa a pathaona kyh liata D’Aubigné ta a hmâpa ryhpa hawhna cha he hmâhlana liata chhao eima hmâ khiahta, Abeipa Bietapa nata Abeipa daihti liata a ypa a châ tahpa raopa a châ cheingei awpa a châ. Cha taopathina zydua kyh liata chanchin rohtuhpa ta he hawhta a reih:—
GSAM 99.3“Germany ta Switzerland hnohta biehmeiseihpa pie leipa ta, Switzerland ta France hnohta pie leipa ta, France ta England hnohta pie hra vei. He râhzy zydua ta Khazohpa tawhta ama hmô. Khizaw chy miakha ta chy hropa lâta khaihna a pie leipa hawhna khata, a khaihpa noh miakha sai ta alei zydua cha a khaih tyh. Krista, chô lâ tawhta noh a chhipa, chyhsa zydua hlâta pachailei awpa hlâta a chô via ngaitapa cha, Krizyhpa ngiapâna paduapa a châ nota hawhna khata, taopathina daihti liata chhao khizaw hrona a pietuhpa Khazoh mei cha a châ. Kô za 16-na liata, a hlapi chaipa nata a panano ngaitapa râhzy liata ozy nata awnanopazy liata pachuna miakha nata miakha sai cha daihti miakha liata paduapa a châ haw. A chhâpa cha Thlahpa miakha sai ta su to liata ngiapâna miakha sai papua awpa ta a hriapa vâta a châ.
GSAM 99.4“Germany taopathina nata Switzerland taopathina ta he biehmeiseihpa he ama palâsa. Zwingle ta Luther nata a zaona rai hnei vei. He chyhsa panoh he a zaosatuh hmo miakha a y cheingei; châhrasala cha cha alei chô lâta eima tlua awpa a châ. Avâ tawhta Luther hnohta biehmeiseihpa a pietuhpa ta Zwingle hnohta chhao a pie. Khazohpa cha âmo pano a zaosatuhpa a châ. Zwingle ta, ‘Ngiachhiena kô 1516 liata thâtihpha chho ei pathao,’ a tah. ‘Bie hropa ta reih awpa cha, Luther moh chhao eima râh liata theipa a châ beih lei no liata a châ. Krista pachuna cha Luther tawhta ei chupa châ leipa ta, Khazohpa bie tawhta tlao ei chu. Luther ta Krista a chho khiahta, kei ei taopa cha a tao hra; cha sai cha a châ,’ a tah.”6
GSAM 100.1France liata Farel nata Lefèvre raihriana kyh reipa ta, chanchin rohtuhpa ta he hawhta a reih:—
GSAM 100.2“Chavâta France liata taopathina cha râh hropa tawhta vaw kengpa châ vei. France lei chô liata a pihpa a châ; Paris liata a vaw pyuh; Rawma Krizyhpa khizaw liata biehneina panona a châpa siku rônahpa cheingei liata a thari hmiatuapazy a hnei. Râh hropa ahy liata rai a pathao hlâta, Khazohpa ta Picardy nata Dauphiny chyhsazy palôh ngâchhihpa liata cha raihria ryhpa byhnazy cha a so haw.
GSAM 100.3“Switzerland taopathina cha Germany taopathina a ngâ leipa ta a pathao tahpa eima hmô haw. France taopathina chhao cha cha pano cha a ngâ leipa ta a pathao hra. He râh nanopa zydua liata raihria cha daihti miakha liata a pathao, pakha nata pakha a zaona rai hnei leipa ta. Adyuhna liata pheisaih py nanopa zydua cha, py miakha ta py hropa hnohta sie awpa ta chho leipa chhao sala, Pheisaih Chhituh Beichaipa miakha sai tawhta a puapa biepiepa miakha sai cha ama zydua ta ama theipa vâta, daihti miakha liata ama a vaw sie hawhna khata a châ. Daihti a vaw tlô paki haw, chyhsazy chhao a mâ chieh haw, Khazohpa ta râh zydua liata a awnanopa taopathina cha daihti miakha liata a pathao. He hmozy ta kô za 16-na taopathina rônahpa cha Khazohpa raihria a châ tahpa ama palâsa.”7
GSAM 100.4Thos. Bilney, Fryth, Tyndale nata chyhsa hropazy chhihthana ry liata England taopathina kyh, D’Aubigné ta he hawhta a reih heih:—
GSAM 100.5“Chavâta England taopathina cha Luther nata Zwingle a ngâ leipa ta, Khazohpa deita a ngâpa ta a pathao. He Krizyhpa râhzy zydua liata Khazohpa bie hmotaona cha daihti miakha liata a y. Oxford, Cambridge nata London liata taopathina a pathaona byhna cha Erasmus papuapa Krikâh reih Biehrai Thiehpa kha a châ. [Tyndale nata Thomas Bilney cha 1519 kô liata Cambridge tawhta ama pua.] He taopathina a pathaona rônahpa liata England ta a pahôpahâhpa noh a vaw tlô haw.”8
GSAM 101.1Zisu vy heihna phuahna cha a chô liata chhopa taopathina hawhna khata a vaw pathao. Cha râhzy maluh a leih palih hlâta a hluh viapa khizaw suzy liata, chyhsazy cha daihti miakha liata chôhryhpa ama châ. Pakha ta pakha kyh pahno leipa ta, pachâna kyh chhao a chho raihrie leipa ta, Biehrai biehmeiseihpa miakha sai phuahpa cha ama pathao. Alei liata râh palih deita châ leipa ta, chuna nata yzie a hmâhsiapa khizaw zydua lâta tlao ama phuah.
GSAM 101Joseph Wolff Raihrianazy
GSAM 101.2He su liana heta vy heihna bie phuahna a tlôna suzy kyh liata a hmeiseihpa thâtihzy pachâ awpa a pha aw:—
GSAM 101.3“Kô 1831 liata Joseph Wolff, D.D., cha Palestine liata Zuzy hry liata raihria awpa ta Great Britain tawhta thâtihpha chhotuhpa ta tuapa a châ. A noh to châropa hawhta, kô 1845 taihta Palestine, Izi, Tilaipi Sênpa ngiahkâzy, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman abeinarâh zydua, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Zerusale, St. Helena, Mediterranean tilaipi liata balyh chôzy nata New York khihpi liata awnanopa phupy zydua hnohta, Abeipa chatliepa ta a vaw vy awpa kyh cha a phuah. Zuzy, Turk mozy, Muhammad zituhpazy, Parsee mozy, Hindu mozy, Khaldia mozy, Yesede mozy, Suria mozy, Sabea mozy hry liata nata râhvaotuhpazy, phochhihtuhpazy, Persia beizy, Organtsh nata Bokhara beizy, Greece beinô nata mohropazy hnohta bie a chho haw tahpa ano ta a reih.”9
GSAM 101.4Mawsi lapinô paw Hobab pathlazy pahrâna râh Yemen liata Joseph Wolff ta châbu pakha hmô ta, cha kyh cha hetana heta a reih: “He su liata Arab mozy ta ‘Seera’ tahpa châbu hnei ei ta, cha châbu liata ‘Krista Vy Heihna nata Rônahna liata a Ryu Reina!’ kyh a y.”10
GSAM 102.1Yemen liata Rechab pathlazy hnohta noh 6 y ta, ama kyh cha hetana heta a reih: “Âmo cha kresawhti doh leipa ei ta, kre lyu tao leipa ei ta, chi tuh leipa ei ta, poh ozy liata pahrâ ei ta, Rechab sawchapawpa Jonadab biezy ama thei thlâh. Ama hnohta Izarei sawzy, Dânâ chi chyhsazy, Hatramawt liata Terim hnia liata a pahrâpazy chhao y ei ta, Rechab sawzy hawhna khata, Masia cha avâ meihdozy liata chatliepa ta a vaw vy awpa ama hnabeiseih.”
GSAM 102.2A chô liata thâtih tawhna heta, cha kô 14 chhôh liata Wolff ano tlai ta râh 20 hlâta a hluh viapa liata, Krista vyna cha ochhi liata a tlô haw tahpa thâtih a phuah haw tahpa eima hmô. Cha daihti liata pachuna bie cha Germany râh liata su hluhpi liata pachâna lai kawpa a châ hra ta, a ualua ta chho lâta Moravia mozy hry liata a châ.
GSAM 102Germany nata Russia liata Bietapa
GSAM 102.3England chârohtuhpa Mourant Brock ta, “Württemberg liata Krista chatliepa ta a vaw vy awpa a hnabeiseihpa Krizyhpa sahlao, maluh za hluhpi a hneipa, a y,” tahpa a miah chho. Cha daihti liata Germany râh liata Khazohpa kyh achuna liata a so chaipa ama tahpa Hengstenberg ta Germany râh su hropazy liata cha pachuna bie cha a phuah.
GSAM 102.4Kô 1892, thla 12, noh 13 Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa liata Germany râh tawhta Pastor L. R. Conradi ta hetana heta a tah:—
GSAM 102.5“Germany liata Bengel ta chyhsa hluhpi palôh liata eima Abeipa vaw luahna kyhpachâna a pathyu ta, cha vâta chyhsa sâh hluhpi ta hrohsona bie cha hlâta ama tao beih leipa hawhta ama achu.... Germany liata khaihna cha vaw khaih ta, Noh 2300 kyh a pachhuahzie a palâsapa châbuzy cha cha liata paphaopa a châ. Zyhna lâ apahrana vaw y ta, a ualua ta Württemberg liata a châ; pasipasawhna a vaw y nahta chhôhkha za hluhpi cha Russia chho lâ sie ei ta, kô hluhpi hlâta cha su lâ a sie chiehpa ama chiphozy hry liata cha bie cha ama phuah papôh. Pastor zy ta ama achhyna ozy ama khawpa vâta, chyhsa chyh ngaitapa deita siesai ta a hropazy ta, ama ‘stunden’, ‘chhâh kha’ apakhynazy cha ama ozy liata tao ei ta, chyhsa za hluhpi ama ro. Cha daihti lia tlai chhao Pahânoh kyh ama hry liata reipahmaohpa a châ, châhrasala ahy ta hmah ama pathao leipa vâta, cha bie cha pahniehpa a châ. Russia lyutuhpa pakha cha ‘chhâh kha’ apakhyna liata ro ta, chatawhcha Russia mozy hry liata cha rai tlai cha a pathao. A chhâna ta tahmâ daihti liata ‘Stundist’ hmâhlana lai ngaitapa cha a vaw padua ta, a hrozie cha Siberia nata Caucasus pahlei lâ liata a hla chaipa suzy taihta a tlô.”
GSAM 103.1Kô 1891, thla 7, noh 31 Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa liata Pastor Conradi ta Australia liata Unawhpa Schäche kyh a reipa bie a y. A reipa daihti liata Unawhpa Schäche cha Silesia liata a pahrâpa châ ta, Germany thâtihpha chhotuhpa nata Khazohpa kyh pachutuhpa mohthâhpa Paw Gosner râh chhôh thâtihpha chhona châta, Unawhpa Schäche ta daihti thokha rai a hria. Unawhpa Schäche hnohta a theipa, Kelber châbu kyh cha hetana heta a pie:—
GSAM 103.2“1836 khai tawhta, Bengel Ryhpana daihti a chhâ tawhta, Schweidnitz bia châku liata cha su liata Puhpa Sommerfeldt châbu zuana o tawhta thâtih pahnosa bie a vaw pua. Cha cha L. Henry Kelber châbu, kô 1843 nata 1844 liata hmo rônahpa nata alychhihpa vaw tlô awpazy kyh a reipa châbu thâtih a châ. Châbu moh cheingei cha thei khao va na. Cha châbu cha la pi ta, kô 1839-40 liata â châ ngiahpa chyhsa thokhazy nata ochhizy khawpa ta eima rei. Châbu chata Dâniela, Biephuah nata Mathai 24 tawhta a chhâna a hnia haw tahpa a palâsa ta, a chô liata kô cha kheihta hmôpa a châ tahpa a palâsapa ryhpana thlalâh chhao a hnei.”
GSAM 103Great Britain liata Bietapa
GSAM 103.3England liata a papuapa Kô Sâh Kha tahpa châbu liata, “England Awnanopa pastor 700 ta Pachhatuhpa a vy heihna awhna cha ama phuah ngâ,” tahpa a y. Kô 1840 tawhta 1844 taihta England liata vy heihna pachuna bie a phuahtuhpazy hry liata cha daihti liata a so chaipa pastor thokha ama y. Ama hry tawhta Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Pastor A. Dallas, M.A. [a châbu Zerusale Lâ Moh Teh, châhmia 114 liata Mathai 24 liata tahmâchhiena bie cha he chhâ châta a hmâh], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry nata mohropazy mohzy eima reih aw.
GSAM 104Holland liata Bietapa
GSAM 104.1Cha daihti liata Holland râh liata pastor a so chaipa ama tahpa Hentzepeter ta cha râh liata Zisu vy heihna pachuna bie a phuah. Abei ta a raopa hawhta The Hague liata abei hmo parohpa sona o avaotuhpa a châ. Kô 1844, thla 6 liata Zâcho awhna châku mopadoh papuatuhpa hnohta a rohpa châ liata, cha bie kyh pachâ awpa ta ano a pahrua tua chaipa cha, â palôh liata a chah ngaitapa manô pakha a châ tahpa a reih. Cha kyh liata Biehrai cha achupasia ta, kô 1830 liata cha pachuna bie a palâsapa châbu chyhpa a papua. Kô 1841 liata khizaw chhâna kyh liata châbu chyhpa hropa a papua heih. Cha châ liata, Krista vaw vyna a hnia haw tahpa pachuna bie zawpi hmiakô liata a phuah ngâpa William Miller nata mohropazy kyh a thei tua chaipa cha, kô 1842 liata America tawhta Holland lâ a vaw vypa chyhsa pakha nata bie amâ reih nota a châ tahpa chhao a reih.
GSAM 104Tartary liata Bietapa
GSAM 104.2Kô 1821 lia tlai chhao Tartary liata Abeipa vaw vyna pachuna bie cha ngiapâpa nata pachupa a châ haw. Cha daihti rachhôh liata Ireland thâtihpha chhotuhpa pakha cha cha râh lâ tuapa a châ ta, Tartar theihthaipa pakha ta, “Krista cha panona ta a vaw vy heih awpa khâdaihti ma?” tahpa ta a hiahri. Cha kyh khâpa hmah a pahno leizie a chhy ta, Biehrai pachunazy miah pachu awpa ta a vaw vypa thâtihpha chhotuhpa hnohta cha hawhpa biechhyna a vaw pua cha theihthaipa chata noâh a tah ngaita ta, “Biehrai a hneipa maih ta cha cha pahno thei awpa ta ei pachâ,” tah ta. Chatawhcha theihthaipa chata ano pahnona chho ta, Krista cha AD 1844 rachhôh liata a vy awpa ta a pachâ tahpa a reih. He thâtih he kô 1821 Ireland Châku liata hmôpa a châ.
GSAM 104America, India nata Europe Leilô liata Bietapa
GSAM 104.3Kô 1844, Vy Heihna Châbu Chyhpazy, bu 2, châhmia 135 liata England khihpa Mourant Brock ta hetana heta a tah:—
GSAM 105.1“Pachhatuhpa vaw vy heihna a hnia haw tahpa hnabeiseihna a ypa nata zikyuna ao a phuahpa cha Great Britain liata deita châ leipa ta, America, India nata Europe leilô liata chhao a châ hra. America liata bie chhotuhpa pastor 300 rachhôh ta ‘he khinarâh thâtihpha’ he cha hawhta chho ngâ ei ta; he râh liata deikua England Awnanopa tawhta chyhsa 700 rachhôh ta cha awhna tlai cha ama phuah ngâ.”
GSAM 105Khizaw liata Tilaipi Balyh Chawlna Su To Lâ
GSAM 105.2Vy heihna pachuna bie phuahna châta a hro zydua a hlâpa, Seneca Falls, N.Y., liata Baptist pastor ngâchhihpa E. R. Pinney ta a châbu Mathai 24 Chhopasiana, châhmia 8, 9 liata hetana heta a reih:—
GSAM 105.3“Kô 1842 lia tlai chhao Zisu vy heihna kyh châbuzy cha Europe, Asia, Africa nata America, Rocky tlâhpizy kaoni lâ liata thâtihpha chhona su to lâ paphaopa a châ haw.... Eima balyh chhihtuhpazy nata balyh raihriatuhpazy ta, ama tlô hlâta he phuahna bie he a tlô chieh leina balyh chawlna su rai ama hmô vei tahpa miah chho ei ta, he kyh hiahriana bie chhao ama hnohta ei hluhpi ama vaw hiahri tyh.”
GSAM 105Chyhsa 3000 ta Bietapa ama Phuah
GSAM 105.4Cha pachuna bie ano tlai ta a phuah hrapa, Zanesville, Ohio, liata Pastor G. W. Mitchel ta, kô 1894, thla 8, noh 8 liata Newark, Ohio, liata he chârohtuhpa nata bie amâ reih nota, kô 1844, thla 9 liata McConnellsville, Ohio, liata Pastor William Miller nata bie amâ reih nota, Miller ta hetana heta a chho tahpa a reih: “Khizaw su hluhpi liata, ‘Khazohpa chi u la, ano rônahna pie teh u; a pachiana daihti cha a tlô hawpa vâta,’ tahpa bie a phuah ngâpa pastor 3000 mohzy nata ama pahrâna suzy ei hnei; ama hry liata a hluh via chai cha North America nata Great Britain liata ama y.”
GSAM 105.5He ‘awhna’ a pôhzie lai kawpa kyh a reipa ta William Miller ta hetana heta a tah:—
GSAM 105.6“Khizaw kaoki to liata chyhsa pakha tlyma, pano tlyma ta thâtih cha phuah ei ta, a daihti kyh liata zydua ta ama lôhraoh,—Asia liata Wolff; a hma liata England liata a ypa Irving; Scotland liata Mason; South Carolina liata Davis; nata he râh liata chyhsa hluhpi ta awhna cha pie ngâ ei ta, tlyma a pie hawpazy ama châ.”11
GSAM 106Hutchinson ta Elaiza Ao Su To Lâ a Paphao
GSAM 106.1Kô 1837 liata Pastor R. Hutchinson cha England tawhta Canada lâ Wesley zituhpa thâtihpha chhotuhpa ta tuapa a châ. A chhâna ta Montreal liata a pahrâ. Râh hropazy liata a pahnopa chyhsa hluhpi a hnei. Kô 1843 nata 1844 liata Elaiza Ao tahpa châku a papua ta, cha liata vy heihna pachuna bie kyh a reih. Râh hropazy lâ a sie awpa balyhzy cha charâta a hmâ thei ta, a châku byh laipazy cha châ paphaona manâ pie byuh leipa ta paphao theina a hneipa vâta, khizaw su to lâ a hluhpi ta a paphao. Ano raihria kyh a reipa ta, Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, Britain abeinarâh su zydua nata a ry liata râhzy lâ cha manâ la leipa ta a paphao tahpa a reih.
GSAM 106Sandwich Liahpahlôzy liata
GSAM 106.2Kô 1843, thla 10, noh 12 Zâcho awhna liata Sandwich liahpahlôzy hry liata Kaui liahpahlô, Kaloa khih liata Pihno O. S. Burnham hnohta a vaw puapa châ pakha a y. Ano nata a vah cha cha su liata siku pachutuhpazy ama châ. Vy heihna pachuna bie cha pyh ei ta, cha su liata ama phuah ngâ; liahpahlôzy liata ngiapâtuhpa sahlao pakha ta ama hnohta Khazohpa ama chhy hra.
GSAM 106Bâtituhpa Zawhâna Bietapa nata Panohpa
GSAM 106.3Cha hawhta, vy heihna pachuna bie cha a kyh liata Biehrai hrohsona biezy patlô nawpa ta a tlâh khaipa ta phuahpa a châ tahpa eima hmô.
GSAM 106.4Krista a vaw vy tua nawpa biehmiapa bietapa cha hrohsopa Isai ta he biezy heta a reih: “Râhchawhpa liata awh tuhpa ao cha hetana heta a châ: Abeipa châta lâpi pachhuahdy u la; râh raohpa liata eima Khazohpa siena lâlai patlâpa tao teh u. Saikao maih cha pasâhpa a châ aw, tlâhpi maih nata tlâhthlôh maih cha pahnaipa a châ aw; lâ kopa maih patlâpa châ aw ei ta, su râlâhpa maih pabypa a châ aw. Abeipa rônahna cha palâsapa a châ aw ta, chyhsa zydua ta a hmaohpa ta cha cha hmô aw ei, Abeipa pakah ta he bie he a reih hawpa vâta.”12 He hrohsona bie he, “Bâtituhpa Zawhâna ta Zudia râhchawhpa liata bie chho ta, Ro teh u, vârâh khinarâh cha â hnia haw, a tahpa” raihriana liata patlôpa a châ.13
GSAM 107.1He chyhsa he ano pakha deita ta, Zudia râh pakha liata thla 6 chhôh rai a hriapa ta, he hrohsona noâhchhihpa bie he a patlô. He hrohsona bie heta Zawhâna raihria a daihti nata a su a pakhâhpa châhrasala, Zisu vy heihna phuahna kyh a reipa hrohsona biezy cha cha hawhpa châ veih ei; cha raihria cha ‘ao paro ngaitapa ta awhna’ châ aw ta, khizaw zydua a pha awpa a châ.
GSAM 107.2Cha hawhta, a palâsapa thâtihzy khaihna liata, vy heihna bietapa kyh hrohsona bie cha kheihta adopa ta patlôpa a châ tahpa eima hmô. Theiku tho tahmâchhiena bie pachu awpa nata Vâlyuhchâpa hmiatuapa bietapa phuah tua awpa châta Khazohpa daihti a vaw tlô ta, phopi to, chyhsa pho to nata reih to hnohta awhna cha phuah awpa ta a bietapa phuahtuhpazy cha a padua.
Notes
- Mathai 24:32-35. ↩
- Rawma 10:14, 15. ↩
- Mathai 24:29, 30. ↩
- Mathai 24:29. ↩
- Mâka 13:24. ↩
- Awnanopa Taopathina Chanchin, Châbu 8, bo 1, bie chhôh 2, 3. ↩
- Cha châbu liata sai, Châbu 12, bo 3, bie chhôh 10. ↩
- Cha châbu liata sai, Châbu 18, bo 2, bie chhôh 12. ↩
- Awnanopa Ao, châhmia 343. ↩
- Wolff ta Bokhara liata Thâtihpha Chhona. ↩
- William Miller Pachunazy, châhmia 238, 1843. ↩
- Isai 40:3-5. ↩
- Mathai 3:1, 2. ↩