Bo 23 — Tlâhna châta paduapa ozy
GSAM 358.1“Kyhpachâpa, hmo zydua hlâta na châta phapa nata tlâhna y awpa ei ngâi; na hroh a phapa châna hawhta na chhôh chhao phapa châ aw.”1
GSAM 358.2Pahânoh noh thla 6 noh 6, kô 1863 ta, Pastor White nata a chhâihnô ta Otsego, Mich. liata Pastor Cornell nata Lawrence ta tao Pazawh o liata apakhyna a hnei hnohta chhi ta. Pihno White hnohta cha liata Aluahna piepa ta, Tlâhna taopathina bie a vaw palâsa. Cha daihti tawhta Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa liata tlâhna nata tlâhna liata chhihna kyh châbuzy a vaw pua; ano ta a Aluahna ta a hmôpa tlâhna kyh a reih chho ta. Cha hmozy âmo cha Pahnokheina Bie Bo 11 liata nata “Kheihta eima hroh aw?” châbu liata a chho.
GSAM 358.3Tlâhna liata chhihna nata a chhihthana cha chhôh, palôh, nata thlahpa laiseihna hnohta a châ awpa hawhna kyh chyhsazy hmahta pasia ngaitapa a châ. Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa, thla 10 noh 25, kô 1864 liata, Pastor J. N. Andrews ta he kyh he ngâipa reih ta:—
GSAM 358J. N. Andrews ta tlâhna liata chhihna
GSAM 358.4“Chhôh a parao theipa niepa zydua nie khao leina, hiahri pahnokheina phapa nata Khazohpa hnohta chhie nata pha pahnona vâta asohsina hro ta hroh awpa, hezy he tlâhna ngaitapa châ awpa hmozy a châ. Eima chhôh he Thlahpa Pathaihpa khâna a châ. Eima chhôh liata nata eima hroh liata ano rônahpa eima palâsa awpa châ sala, eima chhôh a hneipa thâ zydua hneina ta y awpa a peimawh kaw! He bie he tahmâ eima chyhsazy hmahta a pasia ngaitapa châpa vâta Khazohpa kha reithai u. Tlâhna nata tha he eima hnohta a pha viapa hmozy a châ, nata rietheipasana daihti liata hmo rônahpazy hmô awpazy hnohta a peimawh viapa a châ.”
GSAM 359.1Biehrai tlâhna nata Krista ngiapâna asohsina kyh bie cha Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa liata châbu khâna vâta deita leipa, eima Pastor pazy ta chhao a pasia.
GSAM 359.2Khizaw Awnanopa Pakhypi liata, thla 5 noh 20, kô 1866, Pihno White vâta he pahnokheina he piepa a châ (Pahnokheina Bie Bo 11 liata chhao he hawhta a y):—
GSAM 359Tlâhna châta paduapa o a y awpa
GSAM 359.3“Aluahna vâta kei hnohta palâsa ha ta, chhihthâtuhpazy châta o pakha eima paduapa a peimawh; nata ama chhôh kheihta a chhihthâ awpa pahno awpa ta ngâipa chyhsazy châta chhao he o he eima paduapa a peimawh....
GSAM 359.4“Ngiapâ leipazy ta pasana tlâhna ta phapa taopatuapa o lâta vaw tlô aw, chatawhcha Pahânoh zyhpa pahnokheituhpazy ta rai a hria awpa ta, ama cha biehmeiseihpa khaihna hnohta vaw y aw. Eima chyhsazy nata eima ngiapâna a châna pahno nota, ama pachâna a khâpa châ aw, nata eima ta phapa hmâpa châ aw. He hawhpa ta Khazohpa biehmeiseihpa khaihna hnohta y nota, âmo ta ama chhôh a hneipa pasana tawhta siena hmô aw, châhrasala ama hroh pâpâna ta nâpa châpa liata hroh khâihna taopa hmô aw.
GSAM 359A pitlohna vaw châ awpa
GSAM 359.5“A pasapa chyhsazy ta pahnokheina taopa ta tlâhna châna vaw phapa, nata ama rônahna hmôsa chho nota, ama hnohta tlâhna a vaw paduapa chyhsazy hnohta ngiapâna a hnei. Ama palôh cha reithaihna ta khâpahma châ aw, nata biehmeiseihpa chi phapa cha ama palôh liata a nao via ta a ngia aw; thokha liata cha pasapa châ aw ta, pyuh aw ta, Khazohpa rônahna châta thei a pathei aw. He hawhpa thlahpa sôhpa pakha pachhapa a châpa cha he o paduana awpa ta su zydua hlâta a manei viapa a châ....
GSAM 359.6“Siena ta vaw ypa, khâihna hluhpi hmôpa, chyhsazy âmo ta eima ngiapâna bie thâ awpa a châna lâta ama vaw tlô awpa a châ; nata biehmeiseihpa dyhchâ a padua aw ei; tlâhna hmô awpa ta eima chyhsazy hry liata ama châhpa vâta ama pachâna pha leipa cha ama palôh tawhta la papuapa a châ tua leipa khiahtala, cha suzy liata a ngia thei awpa châ vei.”
GSAM 360.1Eima chyhsazy apakhyna ta ngâi khâpahma ta reih ta, tlô thei khiah ta Battle Creek chhôh nata a hnai liata tlâhna châta o pakha khâ awpa; nata cha o cha Pahnokheituhpa H. S. Lay ta tlâhna raihria paduatuhpa châ awpa. Ano ta a hmeiseihpa pahnokheituhpa pahnokheina hlâta, machhâ lâta ti hmâpa ta pasana patlâhna o liata kô pakha hlâta y ta, pasana tlâhna châta ti hmâna hneipa pahno awpa.
GSAM 360Tlâhna o awpa râh a lei
GSAM 360.2Cha hawhpa o tao awpa cha cha daihti liata rai ngaitapa a châ; a pitlohna kyh he ngiapâna pahnokheina a y leipa khiahtala, rai he lâpi a chhuah awpa a châ. Châhrasala apakhypi patlôna hnôh noh tlemî ta Pachiana paduatuhpa Graves a chhôh o, Battle Creek khawpa mathi lâta, rai 8-râh hneipa, pakhy ta lei. He o hnohta a pazao ta ti âsina khâzy châta chhôh 2 a hneipa paduapa pakha thlai vaw tao heih. He opazy liata Tlâhna Taopathina O cha vaw pôh.
GSAM 360.3Mopasiana nata Bietapa Phuahtuhpa liata thla 6 noh 19, kô 1866, he o liata su hneina la awpa ta hmiatuapa bie a vaw chho. Cha châbu pakha liata, Battle Creek, Mich., nata Olcott, N.Y., awnanopa ta su hneina a chhâpa $2,625, tih, $25 châna 105, a châ tahpa pasia. Michigan Bia liata tlâhna o paduatuhpa raihria awnanopa tao awpa dan a y leipa vâta, hmozy cha daihti tlemî chahnaona liata a y, raihria awnanopa tao theina daihti a chhâ hnohta.
GSAM 360Tlâhna châta châbu a vaw chho
GSAM 360.4thla 8 noh 1 ta, rai paduatuhpazy ta thla-zydua châbu, châhmia 16 nata hmiakô hneipa, châbu hawhta tlâhna châta a papua chho. He châbu he Tlâhna Taopathituhpa tahpa a châ. Tahmâ he châbu he Tlâhna Pha tahpa hming a châ ta, lei chô liata tlâhna châbu ngaitapa a châ. He châbu ta tlâhna nata asohsina rai hneina deita a reipa leipa, tlâhna o châta châbu hming pua awpa chhao a châ; cha o cha a pasapazy nata o liata chhi tuapazy châta thla 9 noh 5, kô 1866 liata khâpahma a pakhy. Chavâta he o he, lei na lei ta, hmozy a hneipa ta, rai a hria heihpa a châ; eima chyhsazy hnohta he bie vaw chho tawhta thla 4 tlai leipa ta châ. Su hneina $11,000 a chhâ, cha su hluhpi a chhâ hrawh ta a pipa a y heih.
GSAM 361Pahnokheituhpazy raihria awnanopa a padua
GSAM 361.1Kô 1866-67 khoh daihti liata Michigan Bia dan paduatuhpazy ta dan a tao ta, tlâhna o paduatuhpa raihria awnanopa tao theipa a châ. thla 5 noh 17, kô 1867 ta he rai he vaw tao; dan tlemî a padua, nata lei hmo hropa zydua cha chahnaopa pazy hnohta piepa a châ. Cha daihti ta su hneina a chhâpa zydua $26,100 a châ; cha chhôh liata $18,264.87 pipa a y. O ta pahnokheituhpazy nata raihria paduatuhpazy pahnokheina hneipa y; ozy cha a pasapa chyhsazy vâta khâpahma a chhôh. Ama hry liata âmo ta eima ngiapâna la heihpa a châ, o lâta vaw y nota eima chyhsazy nata biehmeiseihpa kyh pahno ta.
GSAM 361Tlâhna phapa puana
GSAM 361.2Daihti zydua nata râh zydua liata chyhsa palôh cha khizaw hmâhlana, rônahna taopana, nama hmo nata puana hnohta hneipa a châ. Kô 1863, eima râh liata, Pihno White hnohta tlâhna nata puana kyh palâsa ha daihti cha chhao vamo haw leipa; chanôzy ta cha daihti puana yzie hawhta hoopa taopa puana hmâhlâ ei, hoopa a laizie vâta âmo hluhpi cha a chô nata a ry a lilapa balloon chhôh liata a chareipa hawhta ama lâ. Cha daihti hnohta puana hmâna a ualua hropa hniapa a vaw chho, cha kyh cha chyhsazy ta a hluhpi ama eichhiakhei. He hmo hniapa kyh tlemî reihna he, Pihno White ta puana kyh a piepa Pahnokheina Bie Bo 10 a paduana pahno awpa ta ngâipa a châ.
GSAM 362Puana hmâna a ualuapazy reipachhiepa a châ
GSAM 362.1Puana hmâna a ualua hmiatuapa cha puana ta a hnôh lâta a zaopa, inch 10 tawhta yard 1/2 tlyma, cha hlâta a sei viapa tlyma, puatuhpa ngâina hawhta a châ. He puana he lei chô liata tlawpa ta tuapa ta y, chatawhcha miapazy ta “lei tlawtuhpa” tah ei ta. Puana hmâna a ualua hniapa cha hmiatuapa nata a lilapa a châ, miapazy puana hawhta a hnai a châ. Sietanô Bloomer hnohta tlai pazy ta he puana he la ta, chatawhcha “Bloomer puana” tahpa a châ. Hnohta a hming cha “Amerika puana” ta thlâh. He puana âchâpazy ta râh zydua liata apakhypi a tao, eima Sietanô pazy hluhpi ta la awpa a ngâi; Thokha ta he puana he pua ei ta.
GSAM 362Puana kyh Pahnokheina bie
GSAM 362.2Pihno White hnohta puana kyh palâsa ha pahnokheina biezy âmo cha Pahnokheina Bie Bo 11 tawhta ei reih aw:—
GSAM 362.3“Khazohpa hnohta zyhpa a châna chyhsazy cha khizaw khaihna nata chhaohlei alôh a châ; ama ta ama hneipa khokheina he a manei a châ tahpa chyhsa ta reih chanei awpa a peimawh. Puana a sei ngaitapa tawhta puana a tlemî ngaitapa lâta thlâh nahta, ama hmâhlâna a khâih aw. Biehmeiseihpa pahno leipazy, ama hnohta phapa tao awpa nata Khazoh Mietakutaw lâta pih awpa a pahnâi awpa châ sala, ama ta âmo cha pasichhihpa ta ama hmô aw. Chhihthâna y awpa he puana liata hmeiseihna hluhpi tao thei, hmôtuhpazy châta pasichhihpa châ nawpa hawhta a lianopa ta thlâh leipa ta.
GSAM 362Taopathina puana
GSAM 362.4“Puana ta chhôh khâpa puana nata tilaipi sa laipa pakah chhôh liata a ypa phia khangpazy (whale-bone) vâta chhôh a chhâih mawh awpa. Puana cha a lymâ kawpa a châ aw, chatawhcha pihna nata palôh ta tlâhna ta rai a hria aw. Puana cha khokha hmiakô a hnôh lâta tlemî a sei aw, châhrasala kut vâta puana chalo lei chhaota, lei riahna nata riahna a hmonoâhpa zydua a khâih awpa ta tlemî a tlem aw. He puana hlâta a seina a chyh viapa cha nu pazy ta khih raihria tao lai, ngâina nata tlâhna a hneipa a châ aw, a hlei kha chyu ta khih chô liata raihria tlemî hneipa pazy châta.
GSAM 363Chhôh zydua puana ta a lymâ awpa
GSAM 363.1“Puana sei kheihta a châ na ta, nu pazy a tlâhpa cha miapazy a tlâhpa hawhta pua awpa a châ. pihpa tlâh puana a pua thei, khâpa liata khâ ta tlâh hnohnô liata pazy aw, mawh khâpa nata a hnôh lâta a tlemî a châ aw; cha puana cha khokha ta a chhôh awpa ta khokha puana a pakhy aw. He hawhta a tlâhpa nata tlâh hnohnô cha vâmo vaw tlôna tawhta pakhy aw. Ama khokha nata ama tlâhpa cha puana zawh vâta ngâina ta y aw, rih cha a lymâ aw, chatawhcha rih a khâ leipa nata a chhôh liata a siehna hawhta a sie aw.”
GSAM 363.2He puana sei he, hnôh sei hneipa puana nata Amerika puana hneipa puana hniapa chhôh liata a lymâpa hawhta pasia ha. Miakha ta he puana he pua awpa châ tahpa reipa a y leipa; châhrasala ama hmâhlâna pahleipadia ta, ama bao awpa chyhsazy châta pasichhihpa châ nawpa lâpi la awpa châ leipa tahpa reipa a châ. tlâh hnohnô puana he heta reipa hawhta deita a pua awpa châ tahpa reipa a y leipa; cha hawhta a tao thei. Cha hmo cha puana hropa ta châchiah ta, puana lâhpa nata hrihpa tlâh puana hawhta tao thei; cha hawhta tao nota chhao he Pahnokheina bie he hnohta a lymâ kawpa a châ.
GSAM 363Tlâhna puana châta peimawh hmo panga
GSAM 363.3He puana châta reipa hawhpa puana liata tlâhna puana awpa ta peimawh hmo panga a y, hezy he:—
GSAM 363.41. chhôh khâpa puana hmâh khao lei awpa nata chai a chhâihna zydua siesai awpa.
GSAM 363.52. Kut nata tlâhpa liata khâpa a ypa, rih siena a khâih awpa hmozy zydua khâ leipa awpa.
GSAM 364.13. Chhôh a pahnâih zydua a lymâ ta pua awpa, a hlei kha chyu ta khokha nata tlâh hnohnô.
GSAM 364.24. Puana cha khuah tawhta pazy awpa; khâpa vâta kyh liata khâpa ta pua awpa a châ leipa.
GSAM 364.35. Puana a seina.
GSAM 364.4Hmo mîhni hmiatuapa hmiakô cha tahmâ pahnokheituhpa pahnokheina hneipa zydua ta a pasia; hmo panga hnohta cha hnôh sei puana nata a seina a chyh tuapa puana zydua hmâh khao leipa a châ.
GSAM 364Mrs. Jenness-Miller ta puana kyh
GSAM 364.5Kô 1890 liata New York a châna Mrs. Jenness-Miller ta cha daihti liata tlâhna puana châta châbu pahnokheina ngaitapa liata, nu pazy ta ama puana a seina tlemî tlemî ta pachyh awpa, thlâh chanei ta puana a seina cha nu khokha hmiakô a hnôh lâta a châ awpa ta reih ta; he cha Pahnokheina Bie Bo 11 ta reipa puana sei hawhpa a châ.
GSAM 364Dr. Trall ta a pahnâi
GSAM 364.6Kô 1868 liata, Florence Heights, N.J. Hygieotherapeutic siku pahnokheituhpa R. T. Trall châta, thla 5 a chhâna liata Battle Creek, Mich. ta eima Pastor pazy hmahta noh 7 châbu reihna tao awpa a khâ. Cha châbu reihna daihti liata pahnokheituhpa cha Pastor White hnohta vaw chhi tuatuhpa a châ. Pihno White ta reihna liata y leipa; châhrasala pahnokheituhpa ta noh zydua ratha ta Pastor White, a chhâihnô, nata Pastor J. N. Andrews hnohta sie nota, Pihno White ta tlâhna, pasana nata a chhâpazy, thohna hmâna ta a tlôkheipa hmozy kyh a ngâipa a reih awpa pahno a châ. Ano ta Aluahna vâta a hmôpa hmozy reih deita, cha hmozy khâna a vaw ypa reih leipa. Pahnokheituhpa ta ano reipa pahnokheina zydua tlâhna Science nata a lymâ kawpa a châ tah ta reih. Pastor Andrews ta kei hnohta a reipa hawhta, noh hniapa reihna patlôna liata pahnokheituhpa ta Pihno White hnohta, ‘Tlâhna Science kheihta na chu patlô châ?’ tah ta noâh. Ano châta pahnokheina chhihna a hnei khao leipa tahpa pahno nota pahnokheituhpa cha ngâi pahnâi; châhrasala ano ta Ostego, Mich. liata thla 6 noh 6, kô 1863 ta a hmôpa hmozy vâta a reihpa a châ. Ano ta Pihno White hnohta, na pahnokheina zydua chhôh pahnokheina nata tlâhna pahnokheina bie hnohta a lymâ kawpa a châ, nata kyh hluhpi liata kei hlâta na ngâihri tlôpa a y tah ta reih. He hawhpa ratha nata bie reihna noh 5 tlai nota pahnokheituhpa ta Pastor White hnohta, ‘Kheihta kei siku tawhta vaw tlô ta Battle Creek Pastor pazy hmahta reih awpa ta na kei khâ?’ tah ta noâh. Ano ta reih ta, ‘Pihno White ta tlâhna pahnokheina bie nama hnohta pie awpa kei hawhta a paduapa a châ,’ tah ta.
GSAM 365Tlâhna Science ta a pyhkhei
GSAM 365.1Ano ta raihria tlâhna kyh a châbu châbu hluhpi kô hluhpi tawhta chyhsazy hmahta a y heih. He châbu âmo cha Krista asohsina nata tlâhna nata Biehrai tlâhna pahnokheina hming hneipa châbu liata paduapa a châ. Pahnokheituhpa pahnokheina hneipa pazy ta he châbuzy hmo hmeiseih ta hmô nota, tlâhna Science cha he biezy nata a lymâ kawpa a châ tah ta reih. Ano hnohta he châbuzy he a chhihna vâta vaw ypa a châ leipa; Pahnokheina vâta Abeipa ta Aluahna piepa hmozy a reihpa a châ.
GSAM 365Dr. Kellogg ta a Pahnokheina bie
GSAM 365.2Kô 1863 ta Pihno White hnohta Aluahna liata palâsa ha hmozy nata tlâhna Science ta hmâhrihpa kyh, he hmo he pasia awpa ta Krista asohsina nata tlâhna châbu châbu hma liata J. H. Kellogg, M.D., Battle Creek, Mich. liata lei chô tlâhna o ngaitapa a lymâpa paduatuhpa, a reipa hmo âmo ei reih aw. Ano ta:—
GSAM 365.3“1. He châbuzy hmiatuapa a vaw chhohna daihti liata, tlâhna kyh cha a pahno khâpa a châ; a hnohta bie reipa chyhsazy deita leipa, lei chô chyhsazy zydua ta chhao tlâhna kyh pahno leipa a châ.
GSAM 365.4“2. Chhôh chhihna liata taopathina a peimawh tahpa reituhpazy tlemî deita taopathina a peimawh tahpa pasia; biehmeiseihpa taopathina pachuna biezy ama pasia nota chhao, paraona a lâ ngaitapazy nata thokha cha pasichhihpa paraonazy ama hiezawh hra.
GSAM 366.1“3. Kheihta nata khei hnohta chhôh tlâhna biezy ama zydua a lymâpa ta paduapa, Biehrai nata Krista pahnâi bie hnohta a lymâpa, hmo pahleipadia zydua leipa pahnokheina paduapa a y leipa.
GSAM 366.2“He hawhpa daihti liata he châbuzy he vaw chho. Pachuna biezy cha Science biehneina hmâpa ta pa-ipa a châ leipa; khoa leipa, biehmeiseihpa taopatuapa hawhta, Science pahnona hneipa hawhta a châ leipa, Khazohpa ta ano hnohta a palâsapa hmozy ama khaihna nata ama rônahna vâta papua tahpa hmo reituhpa ta pasia.
GSAM 366He pahnokheina zydua ta hmeiseihna a paduapa
GSAM 366.3“He hawhpa pachâna hneipa nata he hawhpa ngâihtuhna hneipa hnohta pasia ha pahnokheina zydua cha daihti nata raihria ta kheihta a chhihthâpa? tahpa noâhna eima noâh thei. A chhihthâna cha hmozy a ypa, a pahnosa theipa a châpa hmozy hnohta hmô thei. Kô 25 hlâta he pahnokheina hmozy cha pahno leipa, nata miapazy ta hmâhsiena a châ tah ei ta; tahmâ cha lei chô chyhsazy ta ngiapâna nata manei ta la heihpa, lei chô ta he pahnokheina he tlai tlai a ngiapâpa a châ tahpa pahno leipa haw. Science liata hmeiseihna hropa hropa vaw hmôna, hmo hlâno a châpazy hnohta pahnona hropa hropa vaw pua nota, tahmâ daihti liata kô 25 hlâ viapa ta pasia hapa pachuna bie to cha Science hiahri pasiana ta a hmôpazy hmâpa ta, a tlô thei chaipa ta pa-ipa a châ haw.”
GSAM 366Aluahna zy Khazohpa tawhta a vaw châzie pahnokheina
GSAM 366.4“He he noâh a chhihpa hmo ta pachâ awpa a châ hmeiseih ta, Khazohpa pahnona nata chhihthana a châzie a chiehlei thei leipa pahnokheina a palâsa. Hmothei pahnona nata ama tyhna zydua biehneina a hneipa ta a reipa, châhrasala pachâna a palôh via ngaitapa zy ta a pahniekheipa nata dona leipa bie hluhpi apahlaopa vâta hmophana tao thei leipa pachuna a pachhih pahruapa nata ama chyh leipa zy hry liata, hmothei pahnona tlyma, châthaihnazy tlyma a hnei tahpa ta â chhuah leipa chyhsa pakha ta, tlâhna kyh a rohtuh nata a pachâtuh chyhsa chyhta zy ta ama papuapa pachâna a pachhih pahruapa nata dona leipa bie ta a kuapa zy tawhta, a tyh phapa, ama chyh leipa, a hmeiseihpa tlâhna bieraopa zy a pakhy theipa he hmo ryh leipa ngaitapa a châ tahpa pyh awpa a châ. Kô 25 chhôh taopa bie â chahmâhnazy, zohpasianazy, hmôna thiehpa zy nata ama tyhna zy ta, cha bieraopa zy liata a chiehpa sakha hmah hmô leipa ei ta, pachuna piepa zy a dozie a patlôh via deita ama tao.” A târi ropa cha, “Battle Creek, Mich., 1890,” tahpa a châ.
GSAM 367Tlâhna o palaina
GSAM 367.1J. H. Kellogg, M.D., cha 1876 kô liata thohna patuhpa chhihthapa ta he o nata a pazao pathao. A chhihthana ry liata cha, thohna dao a khohpazy ama hluh kawpa vâta, 1877 kô thlai a pyuh daihti liata su a hluh viapa pachhuahpanoh awpa a byuh tahpa ama hmô. He o moh cha 1876 kô liata Tlâhna Taopathina O tawhta Thohna nata Sapa Zana Tlâhna O lâta thlâpa châ ta, 1878 kô liata o pipa thiehpa ama sa.
GSAM 367.2He o he 136 × 46 ft tlai châ ta, alei ry chhôhpadâhpa chô lâta chhôhpadâhpa 4 a hnei. Ti-hu hmâpa ta o zydua pasâpa châ ta, mei thlih ta khaihpa a châ. Padeina tawhta daihti rei leipa liata tlâhleipazy nata khichhaipazy ta a bie daihmâ haw.
GSAM 367.3Cha daihti taihta, he o kyh liata Pihno White ta 1866 kô liata Pahnokheina bie a piepa cha a lâ pasia ngaitapa ta a vaw tlô haw. Tlâhna tlua awpa ta he o lâ ama vaw siena vâta, he phopi kyh liata ama no a vâh tua pa chyhsa hluhpi ta Tahmâ biehmeiseihpa khaihna ama pyh haw.
GSAM 367Khihchâ Tlâhna Pahâna O
GSAM 367.41877 kô, thla 11, noh 22 Daihti Ngianazy liata, J. H. Kellogg nata nô tlyma paw deita a miakhapa a unawhpa M. G. Kellogg, M.D., ta, California, Napa bia, St. Helena tawhta maw nochhi lâ mai 2½ tlai liata Howell Tlâhpi pâh liata alei a hmô haw tahpa a phuah. Crystal Springs kiah liata o a sa awpa châ ta, a moh cha “Khihchâ Tlâhna Pahâna O” a bi aw. 1877-78 khâsih daihti chhôh liata o cha sapa châ ta, 1878 kô âthaona liata tlâhleipazy thohna dao nawpa ta padeipa a châ. He tlâhna pahâna o he a nôpi o, Battle Creek tlâhna o hawhta a vaw lai lymâpa dei châ leipa ta, chyhsa hluhpi ta Bietapa ama pahno ta ama pyhna su chhao a vaw châ haw.
GSAM 368Pacific Tlâhna Châbu
GSAM 368.11885 kô nohsa daihti cha Vâlyuhchâpa pathôhna bietapa raihria hmâhsiena kyh liata hmo hluhpi a tlôna daihti a châ. Thla 5 noh 1 liata St. Helena Khihchâ Tlâhna Pahâna O cha thohna a chu patlôpa ta châ a topa thohna patuhpa pakha chhihthana ry liata sopa a châ. Thla 6 liata Pacific Tlâhna Châbu nata Azie Thaina Baotuhpa cha thla 2 chareih papua pathaopa a châ; châhmiapâh 24 a hneipa châbu châ ta, Pastor J. H. Waggoner ta ropa zy a mopasia. He raihria zy vâta tlâhna o liata hrona thiehpa a vaw y haw. A hlâ kôzy hawhta sôh a pahlei khao leipa ta, a raihriana tawhta hryuna zydua thy khai tawhta kô chareih $2,000 tawhta $4,000 taihta hmâhsiena a hnei pathao haw; 1891 kô thla 4 liata a chhâpa kô liata deikua hmâhsiena cha $12,000 chô lâ a vaw tlô haw.
GSAM 368.21887 kô liata St. Helena, Khihchâ Tlâhna Pahâna O Py apakhyna liata o sôh kyh heta hawhta reipa a châ: 1885 kô thla 5 noh 1 liata o eih sôh zydua, bathei thy khai tawhta, $5,322.76 dei châ ta, cha noh taihta a hneituhpazy pahnokheina châ piepa ta ama cheipa sôh hlâta $2,547.24 ta a chyh via. Bie hropa ta rei awpa ta cha, o heta a hmâhsiena zydua nata a thaona sôh $2,547.24 chhao a hmâ khai haw. 1887 kô thla 4 noh 1 liata bathei zydua thy khai tawhta o eih sôh mâ cha $21,372.64 châ ta, thla 23 chhôh liata $16,049.88 ta a vaw pôh haw. He sôh liata, a hneituhpa châ awpa ta cheipa sôh cha $5,280 châ ta, o châta asaipa ta piepa cha $2,497.60 a châ; chavâta o raihria tawhta hmâhsiena hmeiseih cha $8,272.28 a châ. Cha daihti rachhôh liata Pacific Tlâhna Châbu cha châhmiapâh 32, a khuhpa a hneipa thla chareih papuapa ta taopa châ ta, o raihria nata a bieraopazy hmâhsiesa nawpa ta a phahnai via tahpa hmôpa a châ.
GSAM 369Zawngiahna raihria
GSAM 369.11891 kô thla 1 Thohna ta Thâtihpha Chhotuhpa liata, Battle Creek Tlâhna O kyh a rei nota, Dr. J. H. Kellogg ta heta hawhta a tah:—
GSAM 369.2“He o a ypa kô 25 chhôh liata zawngiahna ta mâ la leipa ta thohna piepazy mâ cha $100,000 hlâta a hluh via ngaita, âthaona liata cheipa sôh hlâta a lie hluhpi ta a hluh via.
GSAM 369.3“Cha zawngiahna raihria a reipa chô liata, he o heta bie pachutuhpazy, tlâhleipa mohôhtuhpazy, nie awpa tao achuna siku liata pachutuhpazy nata Thâtihpha chhona raihria chi nano hluhpi châta pachupa chyhsa hropazy chhao a patôh haw.”
GSAM 369Nôpaw hnei leipa hawtizy châta hawna
GSAM 369.41891 kô thla 3 noh 8, Khizaw Awnanopa Pakhypi liata, Dr. Kellogg ta nôpaw hnei leipa hawtizy châta a palôh zydua ta a haw. Ano ta, “Kei he ‘chyhsa zydua vyuhpa’ ta tlypa ei châ tahpa ei hmô. Vyuhpa a hnei leipazy, ama châta mohôhtuh ahy hmah a y leipa nôpaw hnei leipa hawtizy cha ei vyuh aw,” tah ta.
GSAM 369Pihno Haskell $30,000 hmopiena
GSAM 369.51892 kô thla 1 Eima Râh Thâtihpha Chhotuhpa liata, nôpaw hnei leipa hawtizy châta o pachhuahpanohna sôh peimawhpa pie nawpa ta a palôh zydua ta hawna taopa a châ. Cha châbu liata o châta sôh pie awpa ta bie a taihpazy mohzy nata ama sôh pie awpa $17,716 palâsapa a châ. He rai a hmahlatuhpazy ta, rai lai hmeiseihpa châta he sôh he a chyh via tahpa pachâ ei ta, chavâta raihria a tlai awpa ama chi. Châhrasala âthaona tawhta âchhâna a hmôpa nata “tlâhpi sâh kha liata sa zydua” a hneituhpa ta hmozy a chhihtha. Chicago khihpa, Puhpa Frederick Haskell meihmeihnô Pihno Caroline E. Haskell, eima ngiapâna liata a y ve leipa chanô hneirôhpa ta, he zawngiahna rai tao awpa ama pachâpa kyh a theipa nahta, o satuh mohôhna py hnohta $30,000 thlai a pie. A khohna cha, hlâta ama chhuahpanohpa hawhta, nôpaw hnei leipa hawtizy o sana châta sôh zydua hmâpa châ awpa, palôh zawhpa nata hmopie pahâpa ta o cha mohôh awpa, nata a pasâ thi hawpa atheihthlâhna châta o moh cha Haskell Atheihthlâhna O tahpa ta bi awpa, cha zy dei a châ.
GSAM 370.1He hawhta sôh piepa vâta Thohna ta Thâtihpha Chhona nata Hmophana Taona Py cha, cha kô chhôh liata o sa ta, nôpaw hnei leipa hawtizy o ta a padei thei haw. He o he 1894 kô thla 1 noh 25 liata hlâpa a châ. Cha noh tawhta daihti a hluh via liata, nôpaw hnei leipa hawtizy, baotuhpazy nata pachutuhpazy nata he chhôhkha liata mo 100 rachhôh ama y lymâ.
GSAM 370James White Atheihthlâhna O
GSAM 370.2He nôpaw hnei leipa hawtizy mohôhna nata ama peimawhpa piepa chô liata, he py heta zawngiahna o hropa, James White Atheihthlâhna O tahpa moh a hneipa cha a mohôh hra. Cha liata utheipa nata o hnei leipa mo 20 chô lâ mohôhpa châ ei ta, ama pahâ theina châta hmozy pachhuahpanohpa a châ.
GSAM 370Thohna ta Thâtihpha chhotuhpazy
GSAM 370.3He raihria liata, thohna ta Thâtihpha chhotuhpazy pachuna rai thaopa a châ nahta hmâhsiena hropa taopa a châ. Chyhsa zy cheihchalo nawpa ta he hmahlana a reithai nota, Pihno White ta Australia, Preston tawhta 1892 kô thla 9 noh 16 liata châ a rohpa liata heta hawhta a tah:—
GSAM 370.4“Tahmâ mo 1 a chuna su liata mo 100 ta ama chu sala ei khoh. Cha hawhta a châ awpa a châ. Chapawzy nata chanôzy chhao, thohna chu leipa ta Thâtihpha chhotuhpa ta ama hriana hlâta, thohna ta Thâtihpha chhotuhpa ta ama hria khiah a phahnai via thei aw ei.”
GSAM 370.5He biezy ropa a châ tawhta, ama hro chhôh zydua he hawhpa chakaona rai hria awpa ta pachhuahpanohna pachuna a lapazy ama hluh via ngaita haw.
GSAM 370Tlâhna raihria a pôhna
GSAM 370.61894 kô thla 1 Thohna ta Thâtihpha Chhotuhpa liata tlâhna raihria a pôhna kyh liata hmo palôhtlâh a chhihpazy a palâsapa bie chyhpa a y. Heta hawhta a roh:
GSAM 371.1“Tlâhna Taopathina O cha 1866 kô liata apôhkha ta.... Tho ta sapa, Michigan liata a pôh laihpa khihpi pakha Battle Creek su sâh lâ, pahâ a chhihpa nata tlâhna a piepa su liata chyhsa eih pahrâna o chyhpa chaleipa a châ. Thohna patuhpa 2, tichôhnazy liata baotuhpa 2, tlâhleipa mohôhtuhpa 1 (a chu leipa), baotuhpa 3 tlyma 4, tlâhleipa 1, rairuna a hluh thei pata, he o a vaw châ awpa nata a paduana bieraopa zy liata ngiapâna rônah ngaitapa—cha he tahmâ raihria âthaona cha a châ. Tlâhna Taopathina O tahpa ta pahnopa a châ.
GSAM 371.2“Âthaona liata o chyhpa yna su liata, tahmâ cha 312 ft a reipa, 100 ft a pâpa, chhôhpadâhpa 6 a sâhpa o a duah haw. Khichhaipa 300 a y thei ta, tlâhleipazy mohôhna nata patlâhna châta tahmâ hmothei pahnona ta a chhuah theipa hmo hmâh awpa to ta a bie. Thohna patuhpa 10 ta thohna pachuna py tao ei ta, ama hluh via cha ama hriana chareih liata a thiam chaipa ama châ. Tlâhleipa mohôhtuhpazy nata baotuh hropazy cha mo 300 chô lâ a hneipa chhôhkha ta ama y. O liata thohna dao a vypazy cha America Râh Pakhypa chhôh râh to tawhta ama châ ta, râh hropa tawhta khichhaipa hluhpi chhao ama y. Eima râh tlyma, râh hropa tlyma liata Thâtihpha chhotuhpa, ama moh a hneipa hmo rai a châ chhao ta, ama châta a ochhi cha padeipa ta a y thlâh ha tyh. He hawhpa khichhaipa 1 tlyma cha hlâta a hluh viapa y leipa ta he chhôhkha a ypa he a chyh ngaita.
GSAM 371Tlâhna O liata Thohna O
GSAM 371.3“Thohna o cha 1888 kô liata sapa châ ta, 100 × 60 ft tlai châ ta, chhôhpadâhpa 5 a sâh. Chô lâ chhôhpadâhpa 3 cha tlâhna o liata sapa zana raihria, tlâhleipazy chhôhkha zy nata ama pahrâna chhôhpadâhpazy châta hmâpa a châ. O zawngiahna raihria mohôhna suzy chhao heta liata hmôpa a châ. O chyhpa 20 ta a chheipâh cha ama vao ta, cha zy liata thokha cha ti-hu ta pasâpa châ ta, o pipa hawhta a meiôh chhao mei tha hmâpa ta khaihpazy ama châ. Tlâhleipazy tlyma, pachupazy tlyma ta cha ozy cha a bie ei. Thohna ta Thâtihpha chhotuh tlâhleipa mohôhtuhpazy pachuna siku cha 1884 kô thla 7 noh 1 liata apôhkhapa a châ. Âthaona thla 6 chhôh liata pachupa 35 moh rohpangiapa a châ.”
GSAM 372Rai hriatuhpazy ama pua awpa hrohsona bie
GSAM 372.1California, St. Helena liata tlâhna o kyh a rei nota, Pihno White ta Switzerland, Tramelan tawhta 1887 kô thla 2 noh 6 liata châ a rohpa liata heta hawhta a tah:—
GSAM 372.2“He o nata a pazaopa chapawzy ta a pasiapalôhpa ta nata bie a zyhpa ta ama sie khiah, Khazohpa khokheina tao ei sala, he o cha hroh aw ta hmâhsie aw, Khazohpa ta a tah haw. Chatawhta, Khazohpa ta ama hnohta a piepa khaihna ta chyhsa hropazy byhnâ pie awpa ta Thâtihpha chhotuhpazy patôhpa a châ aw. He zy ta Zisu thlahpa ta su sâhpazy liata khazoh nothlahpa zy ama palie aw; ngiapâna dona leipa zy palâsa aw ei ta, tahmâ dona leina, mahni sapa khohnazy zyhna, azie thai leina nata moleina deita kyhpachâpa a yna suzy liata biehmeiseihpa, a pathaih ngaitana nata pathaih hrana zy ama padua aw.”
GSAM 372.3He biezy he a châpi hawhpa o hropazy chô liata chhao a daih khai hra vâta eima vaw la rohpa a châ.
GSAM 372Tlâhna raihria a tlô awpa bietai
GSAM 372.41891 kô liata Awnanopa lâ piepa Pahnokheina bie a hleihpa liata, heta hawhta eima reih: “Tlâhna taopathina kyh liata chyhsazy palôh pahra nawpa ta hmahlana zydua chô liata Khazohpa byhnâ a y aw; he he su to liata peimawhpa a châpa vâta. He kyh liata thlahpa pahrana a y awpa a byuh; Khazohpa ta he hmâpa ta hmo hluhpi tao awpa a pachâpa vâta.”
GSAM 372America Thohna ta Thâtihpha Chhona Siku Sâhpa
GSAM 372.5Pasana patlâhna dâh a dopa kyh khaihna cha, 1895 kô thla 6 liata thohna pachuna o apôhkha awpa peimawhna a vaw y taihta, eikha hnôh eikha ta hmâhsie lymâ ta. He peimawhna hawhta, America Thohna ta Thâtihpha Chhona Siku Sâhpa cha apôhkhapa a châ. A chhuahna â hleihpa cha, eima râh nata râh hropa liata Noh sarina Adventist Thohna ta Thâtihpha Chhona nata Hmophana Taona Py ry liata rai hria awpa thohna patuhpazy pachuna châta a châ. Padeina kyhchhi cha 1895 kô thla 9 noh 30 liata Battle Creek liata hneipa châ ta, a zâna, thla 10 noh 1 liata pachupa 40 a hneipa pachuna py ta siku sâhpa cha padeipa a châ.
GSAM 372.6Siku sâhpa phuahna châ liata heta hawhta eima reih:
GSAM 372.6“He siku sâhpa he Illinois râh ryhpa zy ry liata Chicago khihpi liata ryhpa ta apôhkhapa a châ. Achuna cha America Râh Pakhypa liata thohna siku pha chaipazy a tlô hawhta tlô ngaitapa ta a y aw. Pachuna cha a su thokha Chicago liata piepa châ aw ta, a su thokha deikua Battle Creek, Mich., liata piepa a châ aw.”
GSAM 373.1Thohna ta Thâtihpha chhona rai châta a pachhuahpanohpazy kyh liata, 1895 kô thla 8 Thohna ta Thâtihpha Chhotuhpa liata heta hawhta eima reih:
GSAM 373.1“Tahmâ Battle Creek Tlâhna O Tlâhleipa Mohôhtuhpazy Pachuna Siku liata a chuh haipazy cha mo 250 chô lâ ama châ. He zy hry liata, tahmâ thohna ta Thâtihpha chhona rai hria awpa ta a tlôpa maih cha raihria awpa su piepa ama châ khai. South Sea thlyzy, India, West Indies, South America nata eima khihpi rônahpazy liata tlâhleipa mohôhtuhpazy peimawhpa ama châ ta, America Râh Pakhypa liata Southern States châta chhao mo 25 tlyma 30 peimawhpa ama châ.”
GSAM 373Thohna ta Thâtihpha chhona raihria a pôhna
GSAM 373.21895 kô thla 11 noh 5 liata Tabernacle achhyna o liata hneipa Tlâhna O Thâtihpha Chhotuh Tlâhleipa Mohôhtuhpazy pachuna py chu patlôhna kyhchhi liata Dr. Kellogg ta heta hawhta a tah:—
GSAM 373.3“Kô 12 a sie hawpa liata, he hawhpa kyhchhi hneina liata tlâhleipa mohôhtuhpa 2 ta ama chu patlô. Tahmâ daihti liata deikua tlâhleipa mohôhtuhpazy 300 nata 400 likawh a hneipa py a y haw. Tlâhna o liata thohna patuhpa 19 y ei ta, tlâhna o nata a pachâh chyhpa tlyma hluhpa tlyma ta a pazaopa, Thohna ta Thâtihpha Chhona nata Hmophana Taona Py mohôhna ry liata a ypa he hawhpa o hropazy liata chhao thohna patuhpa 22 ama y. Eima tlâhleipa mohôhtuhpazy liata mo 53 cha râh hropa chi nano zy liata ama y,—Sweden, Mexico Hlôpa, Africa liata Gold Coast, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa nata British Guiana zy liata. Tahmâ thohna a chuh haipa pachupa 63 ama y. Cha zy liata mo 41 he liata ama y ta, mo 22 deikua Michigan Siku Sâhpi nata siku hropa zy liata ama y. Ta-zâ heta tlâhleipa mohôhtuhpa 22 ta he liata ama chu patlô aw ei ta, a tlôpa ta pyhpa tlâhleipa mohôhtuhpa ta pua awpa châta a pachhuahpanoh paki hawpazy ama châ.”
GSAM 373.41902 kô taihta eima tlâhna ozy a pôhna eima zyh nahta, a thohna siku sâhpa nata tlâhleipa mohôhtuhpazy pachuna siku a hneipa Battle Creek Tlâhna O cha, khizaw liata Noh sarina Adventist zy eih he hawhpa ozy hry liata a lai chaipa a châ tahpa eima hmô.
GSAM 374O pipazy mei ta a kâ haw
GSAM 374.11902 kô thla 2 noh 18 zâ liata, hmâh awpa hmo pha ngaitapazy a hneipa o pipa rônahpa nata a zawh kawpa thohna o cha mei ta a kâ khai haw. Cha daihti liata ozy chhôh liata tlâhleipazy nata khichhaipazy mo 400 ama y. Châhrasala thohna patuhpazy, tlâhleipa mohôhtuhpazy nata baotuhpazy ta riahphapa ta ama hmahlana nata Abeipa a hleihpa mohôh pachhana ta, chazy zydua cha a riethei ngaitapa hmah to leipa ta ozy tawhta papuapa ama châ khai.
GSAM 374Tlâhna O thiehpa
GSAM 374.2O hlôpazy yna su liata o hropa, a hlâpa hlâta a lai viapa nata a tô viapa, sapa a châ haw. Tahmâ o abôna lôh cha 1902 kô thla 5 noh 12 liata sopa châ ta, o cha 1903 kô thla 5 noh 31 liata hlâpa a châ. O mohôhtuhpazy ta o thiehpa kyh liata heta hawhta ama tah: “Pabao, lôh, alei raopa nata lôh patahpa hmâpa ta o a sa theipa chhôh, a tô nata a daih thei chaipa ta taopa a châ.
GSAM 374.3“He o liata hmâh awpa hmozy cha kyh to liata a thieh chaipa, a paki chaipa, a pathaihpa, hmâh a nao chaipa nata a tô chaipa hmô theipazy ama châ; tahmâ a pitlohpa ta a duah hawpa hawhta, Battle Creek Tlâhna O ta tlâhleipazy châta a piepa peimawhpa zy nata hmâh a naopa zy hlâta a pha viapa hnei theipa o a y hra vei tahpa ngiapâpa a châ.
GSAM 374.4“He o mohôhtuhpazy chhuahna cha, thohna hmâhna a dopa liata pyhpa tlâhleipa patlâhna dâh thiehpa zy nata hmâh awpa hmozy zydua cha su kha, hmâh a pha nawpa ta a pachhuahpanohpa liata pakhy khai awpa a châ; cha dâhzy cha palôh a pathaihpa nata pahnopasiapa ta hmâh awpa chhao a châ.”
GSAM 374Tlâhna o hluhpi padua awpa
GSAM 374.5He phopi lâta piepa khaihna cha, Abeipa ta o lai rônah ngaitapa chyhta hnei awpa hlâta, a laizie a tlôpa tlâhna o hluhpi khizaw su to liata y awpa a khoh tahpa a châ. Khizaw su nano zy liata, a hleihpa ta a sie hawpa kô 10 chhôh liata, tlâhna o chyhpazy padei pathaopa a châ haw tahpa eima hmôpa vâta eima ly. 1904 kô Khizaw Awnanopa Pakhypi Kô Châbu liata, he o chyh viapazy 50 chô lâ a hneipa moh rohpazy a y.
GSAM 375Tlâhna ozy mohzy
GSAM 375.1He ozy paduana a chhihthapa hmozy rei awpa cha palôhtlâh a chhih thei hra aw. Châhrasala eima chârona su a chyhpa vâta, ozy yna râhzy nata râh to liata a yzie dei ropa ta eima y a byuh. Eima hmôpa cha America Râh Pakhypa, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Samoa Thly, 1; Mexico Hlôpa, 1; India, 1; Japan, 1, zy ama châ.
GSAM 375Thohna pie chhôhkha zy mohzy
GSAM 375.2He tlâhna ozy chô liata thohna pie chhôhkha 22 a y hra. Cha zy liata 17 cha America Râh Pakhypa liata; 1 Jaffa liata; 1 Palestine, Jerusalem liata; 1 Mexico Hlôpa, Guadalajara liata; 1 South Africa, Kimberley liata; nata 1 Australia, Rockhampton liata ama y. He zy chô liata, sa hmâh leipa nie awpa zuana o 26 a y ta, cha liata chyhsazy ta a pathaihpa, tlâhna châta a phapa nie awpa ama hmô thei ta, a dopa ta hrozie kyh liata pachuna, a hluhpa tlyma a chyhpa tlyma, ama dao thei hra.
GSAM 375.3Tlâhna taopathina bieraopa zy hmâhsiena kyh he reipazy heta, 1866 kô liata Khazohpa tawhta hrohpa a châ hawhta, Abeipa ta “he hmâpa ta rai rônahpa a hria thei” tahpa a palâsa. 1863 kô liata hrohpa a châ hawhta, “Tlâhna taopathina bieraopa zy” ta “Abeipa a vaw tlô nahta thihna hnei leipa ta cheihchalo awpa phopi pachhuahpanohna” liata ama baotheizie chhao a palâsa hra. He tlâhna ozy he a lie 100 taihta pôh ei sala, ama châta tlypa nata chhuahna rai cha a thlai theipa ta patlô mawh ei sy.
Notes
- 3 Zawhana 1:2. ↩