Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
09 / 31

Bo 6 — Bietapa nata a phuahtuhpazy

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Aluahna cha roh la, a reihtuhpa cha a râ thei nawpa ta, lôphiazy chô liata asiapa ta roh mah y. Aluahna cha daihti khôpa châta a y thlâh haipa a châ; châhrasala a chhâna liata bie reih aw ta, haih aw vei. A hawh chhao ta hâ mah y; a vaw tlô cheingei aw, hawh aw vei.”1

GSAM 108.2“Chatawhcha ei hmôpa cha vâlyuhchâpa hropa, avâ lialiah liata a zawpa a châ. Ano cha alei liata a pahrâpazy nata râh to, chipathla to, reih to nata phopi to hnohta chho awpa tlyzaw thâtihpha a hneipa châ ta, ao paro ngaitapa ta, ‘Khazohpa cha chi teh u, ano hnohta rônahna pie teh u; a pachiana dawh a tlô hawpa vâta. Avâ, alei, tilaipi nata tihnawhzy a taotuhpa cha chhy teh u.’ tahpa ta a phuah.”2

GSAM 108.3Zisu vy heihna kyh a phuahtuhpazy ta, hrohsopa Habaku reipa he ‘Aluahna’, a ‘khôpa’ daihti chhaota, Dâniah nata Biephuah châbu rotuhpa hrohsona Aluahnazy a pahly tahpa ta ama reih. Hezy he ama Hrohsona bie palâsana nothlahpa chô liata ama ropa ta, a chhopasiana a reihtuhpa cha a hmeiseihpa ta ‘râ’ ta, chyhsa hropazy hnohta cha pahnona chho thei awpa tlaita asiapa ta ama palâsa.

GSAM 108Bietapa asiapa

GSAM 108.4Adventist chyhsazy phuahna cha Pawla ta Felika hmiakô liata ‘Siana, sasyh achabâna nata a vaw y awpa pachiana;’ a reipa dei châ vei. Martin Luther ta Baibul a reih a leh khai tawhta, a thi hnianô ta, ‘Pachiana cha a hla khao vei tahpa ei ngiapâ; a châ, Abeipa tlai cha kô 300 hlâta a rei viapa ta y aw vei,’ tahpa ta a reih, ama tahpa cha châ hra vei. John Wesley ta ‘kô 100 rachhôh liata kô 1000 daihti a vaw thao thei aw tahpa ta a pachâ’ a tahpa cha châ hra vei. Adventist zy ta Biephuah 14:6, 7 liata ngiana ta palâsapa Bietapa, ‘A pachiana dawh a tlô haw,’ tahpa nata Biephuah 10:6 liata awhna, ‘Daihti y khao aw vei.’ tahpa cha eima phuahpa a châ tahpa ta ama reih. Cha hawhpa hrohsona bie cha hmo ‘a vaw y aw’, ‘kô 300 liata a vaw y aw’, tlyma ‘kô 100 liata a vaw y aw’ tahpa phuahna ta a tlô thei leipa ta, daihti asiapa liata ‘a tlô haw’ tahpa a châ. A chô liata hrohsonazy ta ama byuhpa hawhta, cha hawhpa Bietapa, a daihti asiana chhaota, Adventist chyhsazy ta khizaw zydua hnohta ama phuah.

GSAM 109Krista a vyna liata pachiana

GSAM 109.1He Bietapa phuah tua a châna daihti liata Krizyhpa awnanopa chi to ta pachiana cha Krista Zisu vy heihna liata a y aw tahpa ta ama ngiapâ. Chavâta cha hawhpa a ngiapâpa chyhsazy ta, pachiana dawh a tlô haw tahpa Bietapa ama phuah nota, Krista Zisu vy heihna kyh ama phuah awpa a byuh cheingei. A hmeiseihpa ta, Bietapa cha thatlôna a piepa nata chyhsazy palôh thata a pahrotuhpa cha daihti asiapa phuahna a châ. A hmiatua ta khizaw chhâna cha ‘Zuda kô’ 1843 chhôh liata a vaw tlô aw tahpa ta reih ei ta, cha cha 1843 Pamih 21 nata 1844 Pamih 21 hry liata daihti cha a châ. Cha daihti a lei tawhta, 1844 kô liata Zâcho Awhna châhsu liata eima hmôpa cha, hrohsona daihtizy chhâna châta noh asiapa ama khô haw tahpa a châ. Cha cha Zuda thla sarina liata noh hrawhna, 1844 Phiata 22 nata a khopa a châ.

GSAM 109Noh 2300 reizie

GSAM 109.2Cha daihti—1843—ama pahniehna cha Dâniah 8 liata Noh 2300 kha a châ. He ‘nohzy’ he khinarâhzy palâsa awpa ta sahrâhzy tlyhpa a châna hrohsonazy nata a zaopa vâta, ‘nohzy’ he chhao kôzy a palâsapa ngiana ta hmâ awpa a châ tahpa ta ama reih. Maluh Reina 14:34 nata Ezekiel 4:5, 6 liata Abeipa ta ngiana daihti a chhopasiapa hawhta a châ. Dâniah 9 liata hâta 70—noh 490—cha Noh 2300 liata a hmiatuapa su a châ aw ta, he daihti pano he a hmaohpa ta â thao tahpa ta ama reih. Dâniah 9 liata reipa, hâta 70 athaona a palâsatuhpa hmo cha ‘Zerusale pathieh heih awpa nata padua heih awpa biepiepa a puana’ cha a châ. Ezrâ 7 liata ropa hawhta, cha biepiepa cha Artaxerxes Longimanus ryureina kô sarina, Krista a pih hlâ kô 457 liata a puapa a châ.

GSAM 110.1He he hâta 70 athaona daihti adopa a châ tahpa cha, Krista a pih hlâ kô 457 tawhta hâta 69—kô 483—liata tlai, Krista a pih hnôh kô 27 liata, Zawhâna ta Krista bâti a pachâsa ta, a chakaona a thaona ta a palâsa. Cha nota, ‘Daihti a tlô pakipa a châ haw,’3 nata a hropazy. Krista chakaona a thaona, Krista a pih hnôh kô 27; cha tawhta kô 3 nata kô khophie liata, ‘[hâta 70-na] hâta lialiah [a laih] liata,’ kraws chô liata a thina; Krista a pih hnôh kô 34 liata Zuda mozy hry liata raihria eihpa a chhâna; nata cha tawhta a rei leipa ta Zuda chi châ leipazy châta lyuhchâpa a châ awpa Saula a rona, hezy ta hâta 70 cha cha kô liata a chhâ cheingei tahpa ama palâsa. Chavâta Krista a pih hlâ kô 457 liata a thaopa a châ. He hawhta ama rei: 2300 tawhta 457 la khiah cha 1843 a y. Kô 457 cha Krista a pih hlâta a châpa vâta, Noh 2300 chhâna châta kô 1843 chhâna lâta miah a chhi.

GSAM 110A dyuhtuhpazy pyhna biezy

GSAM 110.2‘Biehmeiseihpa a dyuhtuhpazy hry tawhta biehmeiseihpa âdozie ama pyhna biezy cha pahnopasiana a sâh chaipa a châ,’ tahpa he adopa ta reipa a châ. Zisu vy heihna Bietapa a dyuhtuhpazy hry liata ahy hmahta Abeipa chyhsazy Mopasiana pachiana cha Krista a vaw vy hlâta a y awpa hmo a châ tahpa rei beih leipa ei ta; he kyh liata Adventist zy nata a khopa ta tlao ama pachâ. He bie âdozie palâsa awpa ta a dyuhtuhpa mohpathâhpa pano bie eima lâ aw.

GSAM 110.3Puhpa N. Colver ta 1842 liata Boston, Marlboro Street achhyna o liata Adventist zy a dyuhpa ta bie a chho nota, he hawhta reih ta:—

GSAM 111.1“He nohzy he kôzy ama châ khiahta cha, khizaw cha 1843 liata a chhâ aw; siku saw chapaw ahyrai ta chhao cha cha hmô thei aw ei. Noh 490 cha Krista thina liata a chhâ khiahta cha, Noh 2300 cha 1843 liata a chhâ awpa a châ; hmo hropa a y aw tahpa palâsa theipa a châ vei khiahta cha, khizaw a chhâ awpa a byuh. Châhrasala hmo hropa cha kheihta palâsa theipa ma a châ aw tahpa ei hmô vei.”

GSAM 111.2Cha daihti rachhôh liata pachutuhpa Stuart ta he hawhta reih ta:

GSAM 111.2“Mongyuh nata America râhzy liata a chhopasiatuhpazy a hluhpi ta kô hluhpi chhôh ta Dâniah nata Biephuah châbu liata reipa nohzy cha kôzy a palâsapa, tlyma kôzy ngiana, tahpa ta ama pachâ tyhpa he noâhchhihpa hmo a châ. He dâh, chyhsa hluhpi, chyhsa zydua tlaita ama hmâpa tah theipa, athaona cha tlua papua awpa a ru tahpa ei hmô.”

GSAM 111Pachutuhpa Bush pahnokheina

GSAM 111.3Pachutuhpa Bush ta, ‘Puhpa Miller daihti kyh liata a dyuhtuhpa maih cha, a thatlôna su chai liata a dyuhpa a châ. A daihti cha a do; châhrasala a vaw y awpa hmo kyh liata a no vei,’ tah ta. Bush cha Krista a vy hlâta khizaw zydua a ro aw tahpa a ngiapâpa a châ. Ano pachâna cha kô 1000 daihti he 1844 liata a thao aw tahpa a châ.

GSAM 111.4Zisu vy heihna a ngiapâpa bie chhotuhpazy ta zawpi hnohta ama pachuna liata, khizaw thâtih ta râh chi to cha Dâniah 2 liata nothlahpa ta a palâsapa duahmo tlai liata a ypa tahpa a palâsa tahpa ta ama pachu. Cha cha lô ta nothlahpa phei a vaw chôh awpa nata vâ Khazohpa ta a khinarâh a padua awpa daihti kha a châ. Châbu bo 7 liata chhao, ‘Avâ ry zydua liata khinarâh, ryureina nata khinarâh rônahna cha Sâh Chaipa mopathaihpazy hnohta piepa a châ aw.’ tahpa kha a châ. Ama pachuna ta hmo y dâh lâ, râh ryureina lâ nata chyhsa hrozie lâ ngianazy cha, Abeipa a vaw lâ daihmâ nota hmô awpa ta Biehrai ta a hrohsona ngianazy nata ama khopa kyh cha chhao ama palâsa.

GSAM 111Avâ liata noâhchhihpa hmozy

GSAM 111.5Abeipa ta hrohsopa Zôela hmâpa ta, ‘Avâ liata nata alei liata noâhchhihpa hmozy ei palâsa aw; thisaih, mei nata meikhuh otôhzy. Abeipa noh rônahpa nata chichhihpa a vaw tlô hlâta, noh cha zohna lâta a lie aw ta, thlâpâ cha thisaih lâta a lie aw.’4 Adventist zy ta kôzabie a hnôh chaipazy liata maw lâ khaihna (chyhsa ta maw lâ khaihnazy ama tah tyhpa) kha hrohsopa bie nata a khopa ‘mei nata meikhuh otôhzy’ cha a châ tahpa ta ngiapâ ei ta, ama pachu. Thâtih tawhta hmô theipa pahnona pha chaipa hawhta cha, he daihti hlâta hmôpa a châna a chyh ngaita (pahnokheina châta Edinburgh Hmo chi to Pahnona Châbu eima palâsa).

GSAM 112.1Chavâta Abeipa avy patoh awpa Bietapa he alei su a hla chaipazy taihta a sie hai nota, avâ liata ngianazy palâsapa a châ. Cha ngianazy ta biehmeiseihpa a thatlôsa via ei ta, chyhsazy palôh ama patu.

GSAM 112.21837 Nawh 25 liata mei hawhpa maw lâ khaihna rônah ngaitapa hmôpa a châ. He ta chyhsa hluhpi pachâna cha Abeipa noh rônahpa a vaw tlô hlâta a y awpa kyh hrohsopa Zôela hrohsona lâta a chhi thlaipa hawhta a châ. He hmôna a chhopasiana ary liatahpa he 1839 Phiata 22 liata New York Chalei Chazuahna Phuahtuhpa châhsu tawhta lâpa a châ. He he rotuhpa ta N.Y., Ontario bia, Victor liata a hmôpa nata a khopa liahsa a châ.

GSAM 1121837 liata mei hawhpa maw lâ khaihna

GSAM 112.3“1837 Nawh 25 zâlâ liata, râh su hluhpi liata cha hawhpa noâhchhihpa hmo [maw lâ khaihna a tah khohpa] hmôpa a châ tahpa eima châ reihtuhpazy ta ama thei cheingei aw. Dâhhaw ta alei a khuna suzy liata, cha hmôna cha hmô beih leipa hawhta rônah ta, ‘chichhihpa’ a châ. Tlâh kiapâh su miakha liata, cha hmo a hmôpazy ta ‘tlâh tawhta a za kyhpa mei chalâhparâpa’ hawhta a châ tahpa ta miah ama chho. Eima theipa zydua hawhta cha, alei a khupa dâhhaw cha thisaih nata a pahlaopa mei hawhta lâ ta, a chô lâta cha (lyuhchâpa ta a tahpa hawhta) ‘avâ mei ta a kâ ngâpa’ cha a chhâna noh hrohsona chhopasiana nata a khopa ngaitapa vâta chyhsa hluhpi ama noâh kaw. Hawti a hmôpazy ta chi ei ta, pachiana a tlôna a châ ma tahpa ta ama hiahri. Râhsazy chhao taihta ama chizie a lâ ngaitapa ta ama chalyu.”

GSAM 113.1Hrohsopa Zôela ngiana he America liata deita a lâpa châ leipa ta, Great Britain liata Abeipa a vy awpa pachuna â pathâh hai nota, cha râh liata chhao cha ngiana cha avâ liata palâsapa a châ. 1839 Phiata 22 liata New York Chalei Chazuahna Phuahtuhpa châhsu ta, Thlarâh 3 zâ liata cha râh liata hmôpa noâhchhihpa hmo kyh cha London châhsuzy tawhta he hawhta a lâ:—

GSAM 1131839 liata maw lâ khaihna

GSAM 113.2“LONDON, THLARÂH 5 [1839].—Pohbiehnoh zâ dawh 10 nata zâhnia mydi dawh 3 hry liata avâ liata noâhchhihpa hmozy, awhsi a tlazy nata maw lâ khaihnazy, kô hluhpi chhôh hmôpa hry liata a rônah chaipazy hryta miakha hmôpa a châ. He noâhchhihpa hmo a lâ tuana cha dawh 10 tlô awpa mini 10 a y nota a châ. Cha nota avâ khophie maw lâ tawhta thisaih hawhta a saihpa pavâh bâhta, tihuh hawhpa, vaw khy ta, avâ laih taihta pahao lymâ ta, dawh 10 tlyma 10 nata mini 15 liata nochhi lâ tawhta notla lâ taihta khaihna hluhpi ta a bie khai haw. A lâna cha chi chhih ngaita ta, mei chichhihpa a kâna khaihna nata a khopa liahsa a châ. Khaihna cha nanopa ta a y tyh; a chang ta a tla hawhta châ ta, cha hnôh thlai ta a khaih chakoh ngaitapa ta a khy heih. Cha nata a pahlaopa meikhuh hluhpi a pakhyh lymâpa hmô theipa châ ta, a hmôpa to ta ‘mei a kâna lai ngaitapa’ a châ tahpa ta ama ngiapâ.”

GSAM 113.3“Khihpi liata chyhsazy chizie cha a lai ngaita; chyhsa sâh hluhpi cha chhiena rônahpa a tlôna tahpa ta ama pachâna su lâ ama râ. Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road nata London notla lâ mei thietuhpazy riehna suzy liata mei thiena talailihzy—reih tlai awpa ta cha London mei thiena talailih zydua—liata arâzy vawh ei ta, arâ chhao ta, ‘raona su’ ama tahna lâta a tyhpa hlâta thata a chatliesa ei ta. Talailihzy, arâ kiatuhpazy nata zawpi hluhpi ta ama pazi. Talailih thokha cha ama norâhna ama pahno hlâta High Gate nata Halloway [maih 4 rachhôh] taihta ama sie. He hmôna he dawh 2 hlâta a rei via ta, mydi lâta hmôna cha rônah ngaitapa a vaw châ.”

GSAM 114.1“Mydi dawh 2 liata he hmo he hmôna angia ngaitapa, chhopasia awpa ru ngaitapa a vaw châ. London tlokhuh cha chhônoh hawhta a khaih ta, avâ cha a sia ngaita. Cha daihti liata avâ khophie chho lâ cha meihdo y leipa chhao ta a zoh ngaita; châhrasala awhsi reih zo leipazy cha angia ngaitapa ta ama khaih. Avâ kao hropa cha noâhchhihpa ta nano ta, a rônah ngaita; a sia kaw ta, a khaihna cha a khaih ngaita. Awhsi a tlazy cha ama rônahzie nanopa ta a zaotlâh leipa ta ama pua lymâ; avâ laih liata ama paduapa hawhta lâ ei ta, ama pahao lymâ ta, a pachâh hawhta ama lâ. A hmo a taopa cha dôhla hawhta a châ. Awhsi chyhpa reih zo leipazy cha avâ chhâna chô lâta thlie pua ei ta, alei lâ ama tlana a chatlie tu vâta mo ta ama lâpi a zi hlei thei vei; âmo chhao a pachâh hawhta lâ ei ta, avâ khophie tlokhuh cha tihuh a saih vyh ngaitapa ta ama khu. Ama lâna chi nanopa zy cha a angia ngaita.”

GSAM 114.2“Dawh 2 nata mini 30 liata hmôna cha zohna lâ a lie. Cha zohna a pathlie nahta avâ chô lai liahsa liata nata râh chho lâ chô a khupa zohna ri chheipâh liata meisakupa khaihpa a vaw lâ. Rei leipa ta cha tawhta ngôh hawhta a khaihpa otôhzy a vaw pathâh. A pôh rônah ngaitapa ta, cha daihti liata a vaw paduapa tihuh a saihpa nata a pahlao ei ta; a sâhna a kipa nota cha, hmôna cha pachâ phâk thei leipa a châ. Awhsizy cha kao zydua lâ chatliepa ta sie ei ta, dawh 4 taihta he hawhta ama y lymâ, cha nota zydua a lei khai.”

GSAM 114Noh liata hmôna noâhchhihpazy

GSAM 114.3Bie chhotuhpa a hrohpazy ta Abeipa a vy awpa biehmeiseihpa ama palâsa hai nota, khizaw su nanopa hluhpi liata avâ noâhchhihpa hmo chi hluhpi hmôpa a châ. Hezy hry liata 1843 Di thla liata England, Norwich liata noh a lâna dâh nothlahpa dei he liata eima su ta a pasaih. Cha hawhpa hmo he 1844 Thlarâh 9 liata Conn., New Haven liata a vaw y hra, chhônoh hlâ nata hnôh dawh 2 chhôh a y ta, chyhsa sâh hluhpi ta ama hmô.

GSAM 115Noh a lâna dâh noâhchhihpa

GSAM 115.1A chhôh lâ liata a chheipâh a khâpa ri chyhpa cha noh a palâsa. A lâna cha a maihpa nata a saihpa pahlaopa pavâh bâhta a châ. Noh nata a hlazie a kho leipa ta noh a chheipâh a khâpa ri pano khôtho lâ cha chhao cha hawhpa ta a lâ; châhrasala cha ri pano chhôh lâ cha a maih ngaita. Cha ri chhôh liata avâ cha a vypa nata a saihpa a pahlaopa a zoh bâhta hawhta a lâ, noh a chaka ta a ry lâ liata a siepa ri rônahpa pathôh cha khaihna asiapa nata a khaih ngaitapa hawhta a lâ.

GSAM 115.2England liata a vaw ypa kyh cha, London, E. Lloyd ta 1844 Nawh 3 liata a ropa châ liata he hawhta eima rei:—

GSAM 115.3“Norwich khihsaw hyutuhpazy nata a chheipâh râh chyhsazy ta, England liata hmô beih leipa hawhta, noâhchhihpa ‘noh liata ngiana’ ama hmô. A lei hawpa Di thla liata, chhônoh dawh 12 rachhôh nota hmôpa a châ ta, dawh 2 chhôh a y. Khihsawzy chi a chhihsa ngaita. Unawhpa Winter, Burgess nata Routon zy ta cha khihpi liata ama Thâtihpha chhona raihria ama thao daihmâ nota a ypa a châ. He ta biehmeiseihpa châta lâpi a chhuahdy hawhta a châ, chavâta cha liata hlawhtlina phapa ama hmô.”

GSAM 116.1Conn., New Haven liata a vaw ypa noâhchhihpa hmo thâtih cha 1844 Phiata 10 liata Zâcho Awhna châhsu liata piepa a châ, 1844 Thlarâh 10 liata New Haven Vaituhpa châhsu tawhta lâpa a châ. Awhna châhsu liata he thâtih reipa liata, a chhâhria mohôhtuhpa ta, ‘Pahnona hneituhpa ahy hmahta he noâhchhihpa hmo vaw yna chhâpa kyh cha ano sasyh a tyh tlâh awpa chhopasiana pie thei mâh vei,’ tah ta.

GSAM 116.21844 Thlarâh 9 liata Conn., New Haven liata noh nata a zaopa ta a vaw lâpa he hmôna thâtih he, 1844 Thlarâh 12 liata Hartford Bietapa Cheituhpa châhsu liata chhao papuapa châ ta, he hawhta a reih:—

GSAM 116.3“1844 Thlarâh 9, Hriatuanoh ta chhônoh hlâ nata hnôh dawh 2 chhôh liata noh a chheipâh a khâpa ri zy cha eima khihsaw hluhpi ta ama ly ngaitapa ta ama hmô hawhta a châ. Cha ta cha hawhpa hmôna hropazy nata ama vaw yna chhâpa kyh pahno via khohna phapa ama palôh liata a pahro.

GSAM 116.4“He noh a chheipâh khaihna he a y reizie vâta noâhchhihpa châ ta, mo pasia nawpa daihti phapa a pie. Chhônoh rachhôh liata cha, a chheipâh a khâpa ri a kipa pano hmah a y. Miakha cha a hlâhzie dikari 45 rachhôh châ ta, a laih liata noh a y; a hropa cha dikari 72 rachhôh a hlâh, a laih cha avâ chô lai liahsa liata a y, a chheipâh ri cha noh a chaka. A chyh viapa ri cha a laih a chaka ta a seih chaipa ri nata a zaopa, a pheina a chyhpa, a phei seihpa ri ta a pazi. Noh tawhta a châh lâ dopa, avâ chô lai liahsa tawhta maw lâ dikari 36 liata, ri rônahpa cha a laih a chaka ri a seihzie a khopa, tlyma a kho tlaita, ri hropa pano ta a chaka. A chakanazy su liata a khaih ngaitapa su miakha a vaw y, khaihna ri pathôh khaihna a pahlaona tawhta a vaw y awpa hawhta a châ. Noh a chheipâh a khâpa ri cha meisakupa hawhta chi nanopa ta a lâ, a chang hluhpi liata a khaih ngaitapa nata angia ngaitapa a châ. Ri hropazy cha a râh ei ta, noh tawhta ama hla via hawhta ama khaihzie a chyh via. Châhrasala a chang nanopa liata, nochhi nata notla lâ ta, meisakupa hawhta a lâpa [meisakupa hawhta chi nanopa] ri su chyhpa zy a vaw lâ tyh.... He hawhta a padua dâh a khopa he noh a chheipâh khaihna paduana a chhihthatuhpa dâh miakha vâta a châ awpa a byuh; châhrasala cha dâh a ydâh cha pahno pakipa châ mâh vei.... Noh a chheipâh a khâpa ri a vaw paduana chhâpa chhopasia awpa cha a ru hlei vei, meisakupa a paduatuhpa chhâpa nata a lyu bâhta vâta a châ. Châhrasala a chheipâh ri cha noh a laih liata a ypa ri a vaw yna chhâpa chhopasia awpa deikua a ru via tahpa hmôpa a châ.”

GSAM 117Khazohpa bie liata hrohsona biezy a patlôsapa hmonoâhpazy

GSAM 117.1England nata America liata avâ liata hmôpa he hmonoâhpazy he kheihawhta ama hmâh tahpa cha, Sylvester Bliss ta 1843 liata Boston khihpi liata papuapa “Matiu 24 a Palâsana” cha reipa ta eima pahno thei. A hmôpazy bie pazi zawhna tawhta ano ta tah ta:

GSAM 117.2“Châta Khazohpa bie liata a pahnopa ngianazy nata hmeihâhna hmôpazy, Pachhatuhpa ta a vaw heihna hmaa a châ awpa a tahpazy, khâta cha a thâta ama châ ta.”

GSAM 117.3“Tho kôzy liata a hnazy ama vaw thao tita nopi â hnia haw tahpa eima pahno tyhpa hawhta, he ngianazy ama vaw tlô paki tita Krista vy heihna a vaw hnia ha ta, ochhi thaby liata a y haw tahpa Krizyhpazy ta ama pahno awpa a châ. He he pahno theina a piepa dei châ leipa ta, pahno awpa ta eima Pachhatuhpa ta bie a piepa a châ.”5

GSAM 117BIETAPA PAZIHTUHPAZY

GSAM 117.4Zisu vy heihna bietapa a chho tua nota a peimawhpa a pachiahpazy eima vaw pamosa tawhta, cha bietapa chhona rôhnah ngaitapa liata a hlao hmiapapazy thokha kyh pahno awpa he alychhih aw. Râh hropazy liata cha bietapa a chhotuhpa, cha daihti liata thaina hnei chaipa pastor hluhpi mohzy eima chho chieh haw. America liata he raihria phuriena Abeipa ta a chô liata a pahniehpa hruaituhpazy thokha kyh eima pamosa tita, he hmâhlana liata Abeipa ku a y hmeiseih tahpa via ta a palâsa aw.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Hmiatuapa cha William Miller châ aw. United States râh liata Zisu vy heihna hmâhlana liata ano a lâluah kawpa vâta, mi hluhpi ta he hmâhlana he “Millerism” tahpa ta dei ama pahno.

GSAM 118.2William Miller cha Pittsfield, Mass., liata February, 1782 liata a pua. A thyutlia khawh liata mi dangpazy hlâta a pachâna tha a tlô via ta, a pachâna chhao a chatlie via tahpa a vaw lâ. Kô thokha a vaw sie tawhta he ngianazy he ano nata a ykheipazy zydua ta a sia via lymâpa ta ama hmô. A tliahna tha rônahpa, a hmâhna vaw pua a thâta, a seina hnei leipa châhna a hnei. Khaw siku liata kô thokha a chu tawhta a thaina cha cha siku liata ama hmâh tyhpa pachutuhpazy thaina hlâta a sâh via haw tahpa mi hluhpi ta ama pyh.

GSAM 118.3Miller ta 1802 liata chanô hneipa châ ta, Poultney, Vt. liata a duah. Poultney liata a vaw duah tawhta a châpazy, a khawhmâh hmopiena hneipa pazy, ngiapâna hnei leipa bie nata Khazohpa hnei leipa bie liata a hneipa châ ta. Ama cha seina hnei leipa mi châ ei ta, khawmi hneituhpa, hmâhnohna hneipa, mi châta hneipazy châ ta. Ei ta Biehmia cha ngiapâna bie a lymâhna châ leipa tah ta, Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen nata dangpazy châbupazy tawhta a hmâh ta. Miller ta he châbupazy he pakhâta ta chu ta, a chhâna liata deist a châ tahpa ano ta a phuah. Ano ta a deist byuhzie cha 1804 rachhôh tawhta kô 12 a châ tahpa a reih.

GSAM 118.4Pheisaih hruaituhpa châ awpa mohôhna a hmô ta, 1810 liata pheisaih sahlao liata a vaw luh. Pheisaih sahlao tawhta a vaw kua tawhta, 1812 liata lyutao raihria thaopa awpa ta a chhôhkha cha Low Hampton, N.Y. lâta a chhi. Lyutaotuhpa châ ta châbu hmâhna daihti tamâ hnei ta. A deist ngiapâna ta tahmâ byuhzie tawhta a hawi liata hneihmâhna hnei leipa ta a hmô. Athihna hnu liata hmâhro nata hmeihâhna ei ta. Ano bie tawhta:

GSAM 118.4“Mi chhihthana cha hmeihâhna nata chhâh châ ta, mi hnohta pachiana cha a pazo awpa châ ta. Ei luh chô liata avâ cha dawh hawhta châ ta, ei phei ry liata alei cha thua hawhta a châ. Chhâzaw!—cha cha khâpa ma a châ? Athihna châta na? Hmozy chhâpa ei tlua via lymâ tita, pahnopasiana tawhta ei hla via lymâ. Ei pachâ via lymâ tita, ei biepathlupazy cha a pachhaihpa ta ama pai via lymâ. Pachâna pachhâsa ei chhuah ta, châhrasala ei pachânazy he ei ryurei thei leipa. Riethei hmeiseihpa ta y na ta, châhrasala a chhâpa ei pahno leipa. Châta Mietakutaw a châhna ka hroh liata rônahpa hmô ta. Eima moleinazy châta ano sasyh ta a phu pie ta, moleina phu pasana tawhta maniah a pachha theipa, phana nata zawngiahna a hnei kawpa y thei aw tahpa ei pachâ. Châta a châhna hmô ta, ka hroh ta a lymâhna hnei aw, a ngiapâna liata ka châ aw.”

GSAM 119William Miller a Palôh a Liehna

GSAM 119.1Ano ta pathla tah ta:

GSAM 119.1“Biehmia ta ka hneipa Mietakutaw hawhta a châta a hmô. Khazohpa Thlahpa hnei leipa papuapa ta raihria a tlâhna châta a hmâhna lymâhpa hnei thei awpa châhna ka pahnokheina hnei ta. Biehmia cha Khazohpa taw vaw pua a châ ta ka pahnokheina hnei aw ta. Biehmia cha ka hneihmâhna châ ta; Zisu liata viasa ka hmô. Biehmia cha ka hmâhna ngaitapa châ ta, ka hrohsona ta hmâh nohna rônahpa hnei ta. A khophie hmah na chho beih veih ei tahpa ei hmô; a ngiapa nata a rônahna he hlâ ta khazia ei hmô leipa tly tahpa ei noâh ta, khazia hmahta ei vaw pahnawh thei tly tahpa ei noâh kaw.”

GSAM 119.2William Miller ta Biehmia a hmâhna cha ama bie tawhta châta a vaw hnei:

GSAM 119.2“Ei pachâ hmiatuapazy zydua siesai awpa ta palôh pathlu na ta, Khazohpa bie nata Khazohpa bie pakhâta ta a tehkhei awpa nata a pazipa ta a chu lymâ awpa ta ei pathlu. Ei pahno thai leipa hmo ei hmô tita, cha kyh a reipa bie hropa zydua nata a tehkhei tyh na ta. Bie liata bie rônahpazy a châpa hnohta Cruden châbupa tawhta ka hmâh ta. Hmâhna hneina ta, Biehmia ka hmiatuapa hmâhna cha kô 2 hawhta ka châ ta, a ta ama a palâsana châ ta ka pahnokheina hnei ta.”

GSAM 120.1“Hrohsona bie a thâta châpa cha hmaa a thâta a châ awpa hmô ta, raihria a tâwpia hmaa Zisu châta thlahpa hmâhlana, kô 1000 hmâhlana, nata Jew mi pazy a hawi awpa châta Khazohpa bie ta a pahnokheina hnei leipa ka hmô. Biehmia liata Zisu Krista cha a Paw rônahna zydua chhao ta, avâ meihdozy chô liata he alei lâta a vaw zu heih awpa a chhopasia kaw tahpa ei hmô.”

GSAM 120.2“Biehmia hmâhna ta ka hmôhna ka hneihmâhna châ ta. Pachhatuhpa vy heihna daihti hmô awpa hnabeiseihna rai hnei leipa ta Biehmia chuna ei thao ta, ei hmôpa a chhâna chu athaona liata ei ngiapâ thei leipa hawhta a châ; châhrasala pahnopasiana cha a tha tlô kawpa vâta ei ngiapâna ei pahnawh thei leipa. Ei pachâna cha a do hmeiseih tahpa ei palôh a pathlu via haw ta, Pachhatuhpa vy heihna cha hâpa ta, a hrohruapa ta ypa ta, thlahchhâpa ta ei thao.”

GSAM 120.3Pathla ano ta tah ta:

GSAM 120.3“Ka ngiapâna hnei ta; raihria cha bietapa hnei awpa, a vaw heihna liata pachiana nata chanôchâpa a hmôhna awpa, châta ka hmâhna châ ta. Ei pasiataona a sawpa nata a ru ngaitapa thâtih he he liata a châta rei awpa â byuh vei; kô thokha a vaw sie tawhta, Khazohpa Thlahpa nata bie hmeiseihpa hmotaotheina nata chyhsazy thlahpa kyhpachâna ta eina pasyu vâta, ei kraws ei phaoh ta, a thi haipa nata a leidia haipa khizaw hnohta he biezy he chho awpa ta eina pahnieh tahpa reipa he â tâ haw.”

GSAM 120.4Miller cha rairia dang liata bietapa hmâhtuhpazy hawhta a châ ta. Hmiatuapa ta a châhna pazi awpa châbupazy nata rairia thâtihpha liata bietapa papuapa hmâhna châta a vaw hmâh ta. A hmâhna hmiatuapa cha Vermont Telegraph, Brandon, Vt. liata a papuapa Baptist thâtihpha châ ta. Cha cha 1831 liata châ ta. 1832 liata a bie pazi hmiatuapa châ ta. A pazi hmiata châta, “Abeipa ta awnanopa liata a hmopiena vaw pua ta, mi ngaitapa ta ama rohsona châta ngiapâna hnei ta,” tah ta.

GSAM 121.11836 liata a bietapa cha khawmi thâtihpha papuapazy liata papuapa châ ta. 1837-38 chasipaw liata bietapa cha châbu hmiatuapa liata papuapa châ ta. 1838 liata châhmai 204 a hneipa châbu panona papuapa châ ta, cha châbu liata Miller ta Ottoman biehneina cha 1839 tlyma 1840 liata a tla thei aw tahpa ta a reih. Khawpi rônahpazy liata a bietapa hmiatuapa cha 1836 liata châ ta. Randolph, Lowell, Groton, nata Lynn, Mass. khawpizy liata a pazi ta.

GSAM 121.21840 taihta Miller cha Zisu a vy heihna a hnia hawpa kyh zawpi hnohta a chho liata ama pakha deita a châ deuh haw. Cha kô liata cha, sôhkhata chyhsa a za ta ano ama vaw pazao ta, bietapa cha ama chhokhei. A châhna a thâta pathla bo liata a vaw pahnokheina châ aw. 1839-40 chasipaw liata Miller ta Exeter, N.H. khawpi liata bietapa pazi ta. Cha liata Pastor J. V. Himes a hmu, a ngiapâna hnei ta, cha daihti tawhta Pastor Miller taw pakhypi liata bietapa papuapa nata bietapa pazihtuhpa hneihmâhna châ ta.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Cha hmâhtuhpa rônahpa châta a hrona thâtih rohtuhpa bie tawhta a pazi aw ta:

GSAM 121.4“Joshua V. Himes cha Wickford, R.I. liata May 19, 1805 liata a pua. A pa cha West India khawh hmâhtuhpa châta a pahnopa, Wickford liata St. Paul Episcopal awnanopa liata awnanopa mi rônahpa châ ta. A nu cha mi hneihmâhna hnei nata Mietakutaw ngâipa châ ta, a fa Joshua hmiata a pahnokheina a pazi ta.”

GSAM 121.5“A pa ta a fa Joshua cha ama awnanopa liata Pastor châ awpa hmâhna hnei ta, ei a châhna ta hmâhna dang vaw pua ta. Khazohpa ta fa cha hmâhna dang hnei awpa a châ ta, cha hmâhna châta hmâhna hnohta a hruai ta. 1817 liata a pa ta a manaro kawpa khawh phuripa cha balyh hruaituhpa Carter khut liata pie ta, Alexander Stewart cha khawhzy mohôhtuhpa a châ. He mi panozy he ngâchhihpa châ leipa ei ta, West India balyh chatôhna su miakha ama vaw tlô tawhta balyh nata khawh phuripa zydua zuah ei ta, a râ ha ei ta. Cha châhna ta Joshua a vaw hmâhna chhih ta; Providence, R.I. liata Brown University liata sikuh awpa châhna a tlô leipa. April, 1821 liata New Bedford, Mass. liata a hruai ta, William Knights khut liata o chhôh hmâna tho hmobaohzy tao thaina chu awpa châ ta.”

GSAM 122.1“A khawhmei thâhna liata a vaw tlô ta, a châta a vaw hneipa hmâhna cha a thâta a hmâh ta, khawhmâh châbupa hmâhtuhpa rônahpa châ awpa a ngâi ta. Ei a thâtihpha hmâhsiena cha a ngâi leipa ta. Ano ta, ‘Ka hmâhtuhpa cha Unitarian châ ta, a awnanopa liata ka hruai ta. Rev. Orville Dewey cha pastor châ ta. Ano cha orthodoxy taw vaw pua a châ. Bishop Griswold nata Rev. William Burge, St. Paul, Wickford awnanopa mohôhtuhpa, zy ry liata ei chuna nata Providence, R.I. St. John liata Dr. Crocker bie reih thaipa ei nahthlie tyhpa vâta, Krista nata a apostlepazy pachuna kyh liata Dewey ta a reih thaipa ta a pahnawhna biezy cha ei pyh thei leipa.’”

GSAM 122.2“Cha daihti New Bedford liata Episcopal awnanopa hnei leipa châta, Hmiatuapa Krista awnanopa liata (Disciple châ leipa) a vaw luh ta, pathla awnanopa mi châ ta. Ano ta, ‘Heta Biehmia a chhihthana nata pahnokheina hmâhna ka hmô ta, hnihni ama ka hmâh ta.’ Cha awnanopa cha Rev. Moses Howe pastor liata a châ. Rev. Mr. Clough ta Joshua V. Himes cha February 2, 1823 liata tui liata a chhihthana vaw hneipa ta. A Beipa châta a hrohsona ta a vaw thâta, kô 18 liata kraws thâtih nata mi ta seina tlo awpa bie pazi ta. Ano châta a tah ta:

GSAM 122.3“‘Ka bie pazihtuhpa châ ta, ka hmâhna hmopiena vaw pua ta. Ka hmâhna sikuhna ta a lymâhna châ ta, ka hneihmâhna hmô ta. Châhrasala kô 5–6 chhôh raihria a peimawhpa hlâta a hluh via ta ei hria tyh ta, cha hawhna chata hâta chareih ta noh 1 tlyma 2 chu nawpa nata a phahlapa chyhsazy yna su liata thâtihpha chho nawpa daihti ei hnei tyh. Cha hmâhna a hmopiena cha ka pastor ta hmâhna châ ta.’”

GSAM 123.1“1825 liata Southern Massachusetts Christian awnanopa pakhypi ta thâtihpha chhona mohôhna a pê ta. Pastor Himes ta, ‘Thâtihpha chhona hmâhna châta hmâhna nata khawh hnei leipa châta, ka khawh hmâhna châ awpa hmâh ta, ka theipa pazi aw,’ tah ta.”

GSAM 123.2“1828 liata New Bedford a hawi ta, hneihmâhna hnei leipa nata hmâhna hnei leipa châ leipa, pakhawh awpa ngâipa châ ta, Plymouth liata khaw siku, khaw hmâhna vaw hmâhpa, nata mi theina hnohta Khazohpa bie pazi ta. 1829 liata Fall River liata cha hmâhna hawhta hmâh ta, 1830 liata Boston liata Hmiatuapa nata Panona Krista awnanopa pastor châ awpa a hruai ta; cha liata kô 33 a duah. 1839 liata rônah Pastor William Miller ta vaw pazi pao Zisu vy heihna hmâhlana liata a ngiapâna vaw hneipa ta. Bietapa thar liata ama hneipa hneihmâhna hnohta a vaw luh ta, a pastor hmâhna mei nata tha hnei ta. 1840 liata Daihti Ngianazy papuapa hmâhna a vaw pua ta, a hrohsona hnohta bietapa liata a vaw châ. A phusâ zydua, a raihria zydua nata a tha zydua he hmâhlana liata a pie khai ta, ngiapâtuhpa thiehpa sâh hluhpi a vaw y.”

GSAM 123Miller nata Himes a Hmâhna Pakhypi

GSAM 123.31840 tawhta 1844 tho hna tla daihti vawta Pastor Miller nata Pastor Himes a hmâhna pakhypi châ ta. Khawpi taw khawpi liata vaw hawi ta, thla hmaw liata poh o rônahpa liata, chasipaw liata awnanopa nata khawpi hmâhna liata bietapa pazi ta. Pastor Himes a tliahna tha ta ano cha kô 92-na liata a vaw luh taihta a pabohsa. A pahnokheina tha cha hnu a châhna vaw hneipa. 1894, September 28 liata Lansing, Michigan riehmo pakhypi liata Noh sarina Adventist zy chyhsa 3000 hlâta hluh viapazy hnohta a hneipa awnanopa liata bietapa rônahpa pazi ta. A bie pazi cha hmaa noh hawhta hneihmâhna nata tha hnei ta. Kô 91-na liata thla pathôh a y hawpa mi, hneihmâhna tloh leipa nata a thî awpa thâhna hneipa mi châta cha hmôhna a châ ta; ano cha a hnu kô liata a thî ta.

GSAM 124.1Pastor Miller nata Pastor Himes cha America Zisu vy heihna hmâhlana liata “adyuhna hmia chaipa” liata a duahpa hawhta ama châ. Ama hni ei châ leipa, mi hropazy ama taw bietapa pazi ta, Zisu vaw heihna bie a hneipa mi pazy cha palôh pathluna â ipa nata a ngâchhih ngaitapa ama châ. Ama cha rairia ta “ama hmâhna taw ama a vaw pua” ta a tahpa mi châ ta, rairia hneihmâhna ta a hneipa mi châ ta, hmâhna lymâhna nata hmâhna châta a pahnokheina taw hmâhpa, hmâhna zâh taw hmâh leipa châ ta. Ama cha Pastor Miller ta awnanopa taw bietapa a vaw hneipa pazy “mi hneihmâhna, ama hrohsona châta a vaw pêpa” a châ ta a tahpa pazy châ ta. Awnanopa ta Adventist zy taw a pathla hawi hnu liata, “Cha bie ta kan awnanopa taw a hmâhpa mi hneipazy a vaw hruai ta,” tah ta.

GSAM 124Adventist Bietapa Pazihtuhpa Dangpazy

GSAM 124.2Miller nata Himes taw châta a hmâhtuhpazy rônahpazy châta hming pazi awpa hneihmâhna hnei aw. Hmiatuapa Charles Fitch, Cleveland, Ohio ta a vaw hruai. 1842 liata Daniel nata Biephuah a aluahnapazy hmô awpa chart hmâhna a ngâi ta. Cha ngâina cha Habakkuk 2:2, 3 taw vaw pua. Charles Fitch a thîhna cha October 10, 1844 châ ta.

GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, Philadelphia khawpi mi, pathla bo liata hmô awpa hawhta, Abeipa ta bietapa a vaw pazi awpa hroh liata a hmâh ta; a thâta vaw thâhna ta Zisu vy heihna bietapa châta mi hropazy a vaw hneihmâhna ta.

GSAM 124.4Elon Galusha, Lockport, N.Y. mi, Baptist pastor pahnopa châ ta, Abeipa vaw heihna daihti a vaw tlô awpa châta a châbu nata a pastor hmâhna ta ama awnanopa liata hmâhna rônahpa vaw pua ta.

GSAM 125.1E. R. Pinney, Seneca Falls, N.Y. mi, Baptist awnanopa pastor ngâipa dangpa châ ta, a pastor hmâhna nata a châbu cha hmâhna tha hnei ta. Ano cha “chhaohlei alôh” ta hming pazi thei awpa châ ta.

GSAM 125.2Geo. Storrs, New York City mi, Adventist bie liata a ngiapâna hmaa revivalist rônahpa châ ta. A châbupazy ta mi pazy ama hroh nata ama khawh bietapa liata pê awpa hneihmâhna rônahpa vaw pua ta; noh 2300 a chhâna lâ hâta hnôh chaipazy liata cha a châ ta. Hnabeiseihna a tlô leina hnu liata, ano ta Adventist mi pazy nata rairia liata mi hropazy hmaa, mi a châhna, athihpazy duahmo, nata hmia lâta moleina phu pasana châta bietapa 6 a vaw pazi ta.

GSAM 125.3Pastor Stockman, Portland, Maine mi, William Miller a pazi pao hmâhna liata hmâhtuhpa ngâipa dangpa châ ta. Jew kô 1843 a tâwp hmaa hâta thokha liata a thî ta, cha daihti liata Adventist mi pazy cha Abeipa a vaw heih aw tahpa hnabeiseihpa ta ama hâ thlâh ha.6

GSAM 125.4Châta khawh leipa châta hming pazi ei awpa mi dangpazy hnei. N. N. Whiting ta Biehmia a panona cha English reih liata a let, Whiting a letna ta a pahnopa châ ta. S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, nata Edwin Burnham (unawhpa pathôh), ama hnohta bietapa hmâhna liata hmâhtuhpa tha hnei châ ta.

Notes

  1. Habaku 2:2, 3. ↩
  2. Biephuah 14:6, 7. ↩
  3. tah ta; Mâka 1:14, 15 ↩
  4. tah ta; Zôela 2:30, 31. ↩
  5. Matiu 24 a Palâsana, pp. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Early Writings, p. 17 liata a châta hmôhna ta, Fitch nata Stockman a thî hnu a châhna châta hmaihna hnei ta. ↩

Note

Back