Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Mataupu 5 — Le Fe'au o le Toe Afio Mai

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“O lenei, ia outou a'oa'oina le fa'ata'oto i le mati: pe a mu'amu'a ona lālā ma matala mai ona lau, ua outou iloa ai ua latalata le tau mafanafana; e fa'apea fo'i outou, pe a outou iloa nei mea uma, ia outou iloa ua latalata mai lea [i le pito o le itulau, o ia], ua i faitoto'a lava. E moni, ou te fai atu ia te outou, e lē mavae atu lenei tupulaga se'ia taunu'u nei mea uma. E mavae atu le lagi ma le lalolagi, a o a'u upu e lē mavae atu lava.”1

GSAM 93.2I lenei mau ua taula'i atu ai o tatou manatu i le taimi e mafai ai ona tatou iloa ua i ai le afio mai o Keriso “i faitoto'a lava,” ma le mautinoa e tutusa ma lo tatou iloa ua latalata le tau mafanafana pe a tatou va'ai atu ua amata ona matala mai lau mu'amu'a. E mafai fo'i ona iloa ua tatou o'o mai i le tupulaga e lē mavae atu mai le olaga lenei se'ia afio mai Keriso lava ia. A o'o mai le taimi e a'oa'oina ai le fa'ata'oto, e matuā moni lava o le taimi lea a le Ali'i e fa'atula'i mai ai ni faia'oga e a'oa'o atu le fa'ata'oto. E fetaui lelei fo'i i lenei mea le fesili a le aposetolo i se isi taimi, “Pe fa'apefea fo'i ona latou fa'alogo, pe a leai se tala'i? Pe fa'apefea fo'i ona latou tala'i, pe a lē auina atu i latou?”2

GSAM 93Le Taimi mo Fa'ailoga

GSAM 93.3I le mataupu ua mavae sa tatou iloa ai le auala na maua ai le malamalama e uiga i le i'uga o le vaitaimi o aso e 2300, ma na o'o atu lea i le “itula o lana fa'amasinoga.” I le fa'ata'oto ua ta'ua nei, ua fa'ailoa mai ai ia i tatou le taimi a le Ali'i e folafola atu ai i le lalolagi lenei fa'ata'oto ma le fe'au o le “fa'amasinoga.” Ina ua uma ona ta'ua le “puapuaga” tele o le a o'o i ona tagata, lea o le a “fa'apu'upu'uina,” ona fetalai lea o le Faaola, “A mavae atu le puapuaga o ia aso, ona fa'apogisaina loa lea o le lā, e lē susulu mai fo'i le masina, e pa'u'ū mai fo'i fetu mai le lagi, e lūlūina fo'i 'au a le lagi; ona iloa ai lea i le lagi o le fa'ailoga o le Atali'i o le tagata.”3

GSAM 94.1Ia matau, e lē o ta'ua o le fa'ailoga mulimuli o se fa'ailoga o lona afio mai; a o se fa'ailoga ua i ai i inā le Atali'i o le tagata, ua iloa atu o ia o afio mai. O mea ua ta'ua i lenei mau e fai ma fa'ailoga e fa'avae ai le fa'atuatua i le lata mai o lona afio mai, o fa'ailoga ia i le lā, le masina, ma fetu. O isi mea e mulimuli mai e tutupu fa'atasi ma lona afio mai moni i ao o le lagi. O lea, pe a fa'ato'ā mavae le fa'ailoga lona tolu o nei fa'ailoga—le fa'ailoga i fetu—ona o'o mai loa lea o le taimi a le Ali'i e fa'atula'i mai ai ana faia'oga e a'oa'o atu ua i faitoto'a lava le afio mai o Keriso.

GSAM 94.2A o le taimi e aliali mai ai nei fa'ailoga: sa tatau ona fa'apogisaina le lā i le taimi lava e mavae ai le puapuaga.4 E pei ona tusia e Mareko, sa tatau ona tupu “i ia aso, pe a mavae lena puapuaga.”5 Na fetalai lo tatou Faaola o le a fa'apu'upu'uina ia aso. O le poloa'iga a Maria Theresa, ma Tulafono o le Fa'atagaina o Tapua'iga mai le 1773 i le 1776, na fa'apu'upu'uina ai le sauā tele o sauāga i le ekalesia. E ui lava sa i lalo pea o le pule sa fa'asauā le malosi o le pulega fa'alemalo se'ia o'o i le 1798, ae na fa'ai'u ana sauāga pe tusa o le 1773. Pe a fa'atusatusa fetalaiga a le Faaola, e tu'u ai le ulua'i fa'ailoga i le va o le 1773 ma le 1798.

GSAM 94Le Aso ma le Pō Pogisa

GSAM 94.3I le aso 19 o Me, 1780, na fa'apogisaina ai le lā i se auala e sili atu i le faiga masani o le natura. E lē o se gasetoto, auā na atoa le masina i le aso na muamua atu. E ui i lea, na ufitia le itu atoa i matu sasa'e o le Iunaite Setete i le pogisa, mai le itula e sefulutasi i le taeao se'ia o'o i le itula e sefulutasi i le pō. I lena taimi, e lē gata na fa'apogisaina le lā, a ua lē toe fa'afo'i mai fo'i e le masina le malamalama o le lā. O le pogisa na taofia ai le susulu atu o le lā i luga o le li'o o le masina. Ma e pei ona fa'amatala e Noah Webster i le tele o tausaga mulimuli ane, “E le'i tuuina mai lava se mafua'aga e fa'amalieina ai le mafaufau e uiga i lenei pogisa.”

GSAM 95.1Na fai mai Herschel, le tagata su'esu'e i fetu, e uiga i lenei aso pogisa: “O le Aso Pogisa i Amerika i Matu o se tasi o mea ofoofogia o le natura o le a faitau pea i ai ma le naunau, ae ua lē mafai e le poto fa'asaienisi ona fa'amatalaina.”

GSAM 95.2O ē na fa'amatalaina le pogisa o le pō o le aso 19 o Me, 1780, na latou fai mai, e ui sa atoa le masina, “ana fa'aumatia mea susulu uma o le vateatea, semanū e lē sili atu ai le atoatoa o le pogisa.”

GSAM 95Le Pa'u'ū o Fetu

GSAM 95.3O le lona tolu o nei fa'ailoga, o le pa'u'ū o fetu, na fa'ataunu'uina i le aso 13 o Novema, 1833. I lena pō, pe sili ona sa'o, mai le lima itula a o le'i tafa mai ata, sa toulu mai ai fetu, ma na fa'atusaina e nisi i vaitafe afi o lo'o tafe ifo mai le lagi; a o isi na fa'atusaina i aloiafi o lo'o felelei mai se mea tele e fa'apa ai afi e fai ma matamataga. Na ufitia e lenei mea Amerika i Matu atoa, mai le Fagaloa o Mekisiko i le itu i saute e o'o atu i le Faga o Hudson i le itu i matu, ma mai Motu o Sandwich i le itu i sisifo e o'o atu i se nofoaga e na o ni nai selau maila mai Liverpool i le itu i sasa'e. I so'o se mea na iloa ai, sa tutusa lava le toulu faifai pea o fetu, e mafiafia le pa'u'ū e pei o le kiona i se afā kiona.

GSAM 95.4E uiga i lenei toulu o fetu i le 1833, tatou te toe si'itia mai ai upu o le Tagata Mata'itu o Connecticut o le aso 25 o Novema, 1833:—

GSAM 95.5“Ua manatu le fa'atonu o le nusipepa Old Countryman o se mea e matuā tāua le ‘pa'u'ū o fetu.’ Ua fai mai o ia, ‘Matou te ta'utino atu, o le timu afi na matou va'ai i ai i le taeao o le Aso Lulu ua mavae, o se ata mata'utia, o se mea e mautinoa e muamua mai, o se fa'ailoga alofa mutimutivale, o lena aso tele ma le mata'utia o le a iloa e ē o nonofo i le lalolagi pe a tatalaina le fa'amaufa'ailoga lona ono. Ua latalata lava le taimi ua fa'amatalaina i le Feagaiga Fou ma le Feagaiga Tuai; ma e lē mafai ona va'aia se ata e sili ona sa'o o le mati ua pa'u'ū ona fua pe a agi i ai se matagi malosi.’”

GSAM 96Le Valo'aga a Thomas Burnett

GSAM 96.1Na a'oa'oina tagata e ē na soifua i aso ua mavae ia fa'atalitali i le fa'ataunu'uina moni o lenei fa'ailoga. O Thomas Burnett, i lana tusi Manatu e Uiga i le Lalolagi, na lomia i Lonetona i le T.A. 1697, na ia fai mai ai e uiga i le Mataio 24:29:—

GSAM 96.2“E lē taumate o le a i ai i lena taimi ituaiga eseese uma o mea afi e feoa'i i le lagi; ma o nisi o ia mea o mea ua ta'ua o fetu pa'u'ū. E ui e lē tele se mea e iloa pe a ta'itasi, ae afai e fa'ateleina i se aofa'iga tele, ma pa'u'ū, e pei ona fai mai le perofeta, e pei o lau mai le vine po o fua mai le la'au o le mati, o le a avea ma va'aiga e ofo tele ai.... E lē tatau ona tatou manatu i nei mea o ni upu fa'atele po o ni solo, a o ni valo'aga manino, ma ni mea o le a tutupu moni lava.”

GSAM 96Le Molimau a Polofesa Olmstead

GSAM 96.3O Polofesa Olmstead, o le Kolisi o Yale, Mass., o lē ua ta'ua o le “tagata su'esu'e i le tau e sili ona iloga i Amerika,” na ia fai mai e uiga i fetu na pa'u'ū i le aso 13 o Novema, 1833:—

GSAM 96.4“O le lautele o le toulu o fetu i le 1833 sa ufitia ai se vaega tele o le fogāeleele, mai le ogatotonu o le Atalani i le itu i sasa'e e o'o atu i le Pasefika i le itu i sisifo; ma mai le talafatai i matu o Amerika i Saute e o'o atu i vaega e lē o iloa lelei o laufanua o Peretania i le itu i matu. E lē gata sa va'aia le matamataga o fetu pa'u'ū, ae sa tutusa fo'i lona va'aiga i so'o se mea.”

GSAM 96.5E uiga i lenei matamataga, na amata pe tusa o le 11 i le pō, i le aso 12 o Novema, ma na fa'aauau se'ia tusa o le 4 i le vaveao o le aso 13, ua fai mai le polofesa:—

GSAM 96.6“O ē na maua le avanoa lelei e molimauina ai le matamataga o fetu pa'u'ū i le taeao o le aso 13 o Novema, 1833, atonu na latou va'ai i le matamataga aupito sili o afi i le lagi na va'aia talu ona foafoaina le lalolagi, po o, a itiiti mai, i tausaga o lo'o fa'amauina i itulau o le talafa'asolopito.”

GSAM 97Na Va'aia Fo'i le Toulu o Fetu i Europa

GSAM 97.1I se tusi na lomia e Leonard Heinrich Kelber, i Stuttgart, Siamani, i le tausaga 1835, ua tatou iloa ai na toe tupu lenei fa'ailoga i lena itu o le Atalani, i le masina lava lea, ae i ni nai aso mulimuli ane. Ua fai mai o ia:—

GSAM 97.2“I le aso 25 o Novema, 1833, na i ai se matamataga matagofie o fetu pa'u'ū i le konetineta o Europa,” ma “i Minsterburg, Silesia, na pa'u'ū ai fetu e pei o se timu afi. Na pa'u'ū fa'atasi ma i latou ni polo afi, ma sa matuā malamalama ai le pō, o lea na manatu ai tagata atonu ua mū fale na latalata ane ia i latou.

GSAM 97.3“I le taimi lava lea i Prin, Austria, na pa'u'ū ai fetu ma ufitia ai se nofoaga e sili atu i le lima selau maila fa'atafafa. Na fa'amatalaina e nisi e pei o vaitafe afi e tafe ifo mai le lagi. Na ta'ua e nisi o se timu afi. Na fefefe ai solofanua ma pa'u'ū i le eleele. Na mama'i le to'atele o tagata ona o le matata'u.”

GSAM 97Le Fa'atatauina o le Fa'ata'oto

GSAM 97.4Pe a tatou mulimuli mai i lenei fa'asologa o valo'aga se'ia mavae le fa'ataunu'uina o le fa'ailoga lona tolu—le pa'u'ū o fetu—ona fetalai mai lea o lo tatou Faaola, “O lenei, ia outou a'oa'oina le fa'ata'oto i le mati.” E lē fa'atatau nei upu i le tupulaga sa soifua i le taimi na tuuina mai ai e lo tatou Ali'i lenei lauga, a o le tupulaga o le a va'ai ua fa'ataunu'uina nei mea—ua uma ona fa'ataunu'uina, ae lē o le fa'agasolo o lo latou fa'ataunu'uina. O mea e ao ona fa'ataunu'uina e fai ma fa'ailoga ua i le faitoto'a Keriso, e lē aofia ai le lūlūina o le lagi pe a iloa atu o ia o afio moni mai. O fa'ailoga o le latalata mai o lona afio mai e aofia ai lenei fa'ailoga lona tolu, le fa'ailoga i fetu. O le taimi ua tofia e le Ali'i mo tagata e a'oa'oina ai le fa'ata'oto i le mati, o le taimi lea pe a mavae le 1833. O le taimi lenei a le Ali'i e fafaguina ai le lalolagi i le upu moni tele, ua i faitoto'a lava lona afio mai, ma o le a ia afio mai a o le'i mavae atu le tupulaga o ē fa'alogo i lena fa'ata'oto. O lea ua tatou iloa ai le auala ua fa'ailoa mai ai i lenei valo'aga le taimi e tatau ona tuuina atu ai i le lalolagi le folafolaga tele o le toe afio mai.

GSAM 98Se Folafolaga i le Lalolagi Atoa

GSAM 98.1I le fa'ataunu'uina o lenei valo'aga, ua tatou iloa ai, i lena lava taimi i le 1833, sa fa'atula'i mai e le Ali'i ana avefe'au po o faife'au i vaega eseese o le lalolagi. Mai le 1833 i le 1844 na latou alalaga atu ai ua latalata le afio mai o Keriso, “ua i faitoto'a lava;” ma na latou a'oa'o atu le fa'ata'oto i le mati, ma fa'asino atu i nei fa'ailoga o lona afio mai, e pei lava ona ia fa'atonuina i latou e fai. O lenei fe'au, pe na auala mai i le faia'oga o lo'o soifua po o itulau ua lomia, na o'o atu i nofoaga uma o misiona i le lalolagi, ma taulaga uma o va'a i le lalolagi.

GSAM 98.2Ua fa'ailoa manino mai le lautele na o'o i ai le fe'au e le fa'atonu o le Leo o le Upu Moni, o Rochester, New York, i se lomiga o Ianuari, 1845:—

GSAM 98.3“O le talalelei e fa'avavau, e pei ona fa'amatalaina i le Fa'aaliga 14:6, 7, ua tala'iina atu i atunu'u uma, ma ituaiga, ma gagana, ma tagata; o lo'o fa'apea atu ma le leo tele, ‘Ia outou matata'u i le Atua, ma avatu ia te ia le vi'iga; auā ua o'o mai le itula o lana fa'amasinoga; ma ia outou ifo i lē na faia le lagi, ma le lalolagi, ma le sami, ma puna o vai.’ E leai se mea e sili atu ona manino ona fa'amaonia i mea moni nai lo lenei, ua momoliina atu lenei fe'au i atunu'u uma ma gagana i lalo o le lagi, i nai tausaga ua mavae, i le tala'iina atu o le afio mai o Keriso i le 1843 [1843, i le faitauga a Iutaia—i la tatou faitauga, 1844], po ua latalata mai. E ala i lauga ma lomiga, ua alu atu ai le leo i le lalolagi uma, ma upu e o'o i le tulu'iga o le lalolagi.”

GSAM 98.4O nisi tagata e lē iloa mea moni ua latou manatu o le gaoioiga o le toe afio mai sa gata i se nofoaga e tasi. Ua latou manatu o se galuega sa feso'ota'i ma William Miller ma ni nai selau faife'au na galulue fa'atasi ma ia i le itu i matu o le Iunaite Setete. Atonu e ofo ia tagata pe a latou iloa o le gaoioiga i Amerika, sa avea ai Toeaina Miller ma Himes ma ta'ita'i iloga, sa na o se vaega itiiti o se gaoioiga tele, lea, e pei ona ta'ua i luga, na o'o atu “i tulu'iga o le lalolagi.”

GSAM 99LE AUALA NA AMATA AI LE GAOIOIGA I ATUNU'U ESEESE

GSAM 99.1Na o'o mai le taimi a le Ali'i e alu atu ai lenei folafolaga i le lalolagi, ma i vaega eseese e luasefulu pe sili atu o le lalolagi, pe tusa o le taimi lava e tasi, na fa'atula'i mai ai ni tane. E aunoa ma le iloa e le tasi o le galuega a le isi, na latou ō atu e fa'alauiloa lenei fe'au i vaega uma o le lalolagi. O i latou na ta'ua i le mataupu 4, na maua le malamalama e uiga i le i'uga o aso e 2300, se'i vaganā ai le to'atasi—A. Campbell—na uuna'ia i latou e auai i le folafolaina atu o le fe'au a le agelu muamua o le Fa'aaliga 14. Na tupu fo'i lenei mea i le galue tuusa'o a le Agaga o le Atua, ae lē o le fa'ailoa atu e le tasi o le malamalama i le isi.

GSAM 99Ua Fa'atusatusaina i le Toe Fuata'iga

GSAM 99.2Afai tatou te fa'aaogā i lenei gaoioiga le fua lava lea na fa'aaogā e D'Aubigné i le tula'i mai o le Toe Fuata'iga tele o le senituri lona sefulu ono, e ao lava ona ta'ua o le fe'au a le Ali'i i le taimi a le Ali'i. E uiga i lena Toe Fuata'iga atoa, na fai mai le tusitala o talafa'asolopito:—

GSAM 99.3“E le'i fa'ao'o atu e Siamani le upu moni ia Suiselani, po o Suiselani ia Falani, po o Falani ia Egelani. O nei atunu'u uma na latou maua mai i le Atua, e pei lava ona lē fa'ao'o atu e le tasi itu o le lalolagi le malamalama i le isi itu; a o le lā susulu lava e tasi ua na tuuina sa'o atu le malamalama i le lalolagi uma. O Keriso, o le tafa mai ata mai lugā, o lē e silisili ona fa'aeaina i luga o tagata uma, sa avea i le vaitaimi o le Toe Fuata'iga, e pei o le fa'avaeina o le fa'a-Kerisiano, ma afi fa'aleatua na avatu ai le ola i le lalolagi. I le senituri lona sefulu ono, na fa'avaeina ai i le taimi lava e tasi le a'oa'oga e tasi i aiga ma ekalesia o atunu'u e sili ona mamao ma eseese. O le mafua'aga, o le Agaga lava e tasi sa galue i so'o se mea ma fa'atupuina le fa'atuatua lava e tasi.

GSAM 99.4“Ua fa'amaonia lenei upu moni e le Toe Fuata'iga i Siamani ma le Toe Fuata'iga i Suiselani. E le'i feso'ota'i Zwingle ma Luther. E lē taumate sa i ai se sootaga i le va o nei tane e to'alua; ae e tatau ona tatou sa'ili i ai i luga a'e o le lalolagi. O lē na tuuina mai le upu moni mai le lagi ia Luther, na ia tuuina mai fo'i ia Zwingle. O le Atua na avea ma ala o feso'ota'iga i lo la va. Ua fai mai Zwingle, ‘Na amata ona ou tala'i le talalelei i le tausaga o le alofa tunoa e 1516, o lona uiga, i se taimi e le'i fa'alogoina lava le igoa o Luther i lo matou atunu'u. Ou te le'i a'oa'oina le a'oa'oga a Keriso mai ia Luther, a o mai i le afioga a le Atua. Afai e tala'i e Luther Keriso, o lo'o ia faia le mea o lo'o ou faia; ua na o lena lava.’”6

GSAM 100.1A o tautala e uiga i le galuega a Farel ma Lefèvre i Falani, ua fai mai le tusitala o talafa'asolopito:—

GSAM 100.2“O lea la, o le Toe Fuata'iga i Falani e le'i aumaia mai se nu'u ese. Na fanau mai i le eleele o Falani; na totogo i Paris; na mua'i mau ona a'a i totonu lava o le iunivesite, lea sa avea ma pule lona lua i le lalolagi Kerisiano a Roma. Na tuuina e le Atua mataupu fa'avae o le galuega i loto fa'amaoni o tagata o Picardy ma Dauphiny, a o le'i amataina i se isi lava atunu'u.

GSAM 100.3“Ua tatou iloa sa tuto'atasi le Toe Fuata'iga i Suiselani mai le Toe Fuata'iga i Siamani. Sa fa'apea fo'i ona tuto'atasi le Toe Fuata'iga i Falani mai ia mea uma e lua. Na amata le galuega i le taimi lava e tasi i nei atunu'u eseese, e aunoa ma se feso'ota'iga i lo latou va; e pei o se taua, e aga'i ai i luma i le taimi lava e tasi vaega 'ese'ese uma o le 'autau, e ui e lē ta'u atu e le tasi i le isi e savavali, auā o le poloa'iga e tasi, e sau mai le Ta'ita'i Sili lava e tasi, e fa'alogoina e i latou uma. Na o'o i le taimi, na saunia tagata, ma na amata e le Atua le Toe Fuata'iga o lana ekalesia i atunu'u uma i le taimi lava e tasi. O nei mea moni ua fa'amaonia ai o le Toe Fuata'iga tele o le senituri lona sefulu ono o se galuega a le Atua.”7

GSAM 100.4E uiga i le Toe Fuata'iga i Egelani, i lalo o le ta'ita'iga a Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ma isi, ua toe fai mai D'Aubigné:—

GSAM 100.5“O lea na amata ai le Toe Fuata'iga i Egelani e tuto'atasi mai ia Luther ma Zwingle, ma e na o le Atua na maua mai ai. I nei atunu'u uma o le lalolagi Kerisiano, sa galue fa'atasi ai le afioga a le Atua i le taimi lava e tasi. O le amataga o le Toe Fuata'iga i Oxford, Cambridge, ma Lonetona, o le Feagaiga Fou i le gagana Eleni na lomia e Erasmus. [Na tuua e Tyndale ma Thomas Bilney Cambridge i le tausaga 1519.] Na o'o mai se aso na mitamita ai Egelani i lenei amataga mamalu o le Toe Fuata'iga.”8

GSAM 101.1Na tula'i mai le folafolaga o le toe afio mai i se auala e tutusa ma le auala ua fa'amatalaina i luga e uiga i le Toe Fuata'iga. Na uuna'ia tane e amata galuega i le taimi lava e tasi i vaega o le lalolagi e sili atu i le fa'afa o le aofa'iga na ta'ua, e aunoa ma le iloa o le tasi e uiga i le isi, po o se fefa'asoaa'iga o o latou manatu. Na amata ona latou folafola atu upu moni lava e tasi o le Tusi Paia, e lē gata i atunu'u e fa o le lalolagi, a o le lalolagi malamalama atoa.

GSAM 101O Galuega a Joseph Wolff

GSAM 101.2E talafeagai i lenei vaega ona ua'i atu i mea moni e uiga i le lautele na o'o i ai le folafolaga o le toe afio mai:—

GSAM 101.3“I le 1831 na auina atu ai Joseph Wolff, D.D., mai Peretania Tele o se misionare e galue i tagata Iutaia o Palesitina. E tusa ma ana tusi o malaga, e o'o mai i le tausaga 1845 sa ia folafola le vave afio mai o le Ali'i i Palesitina, Aikupito, i matafaga o le Sami Ulaula, Mesopotamia, Crimea, Peresia, Georgia, i le Malo atoa o Ottoman, i Eleni, Arapi, Take, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, i Holani, Sikotilani, Aialani, i Constantinople, Ierusalema, Sagato Helena, fa'apea fo'i i luga o va'a i le Sami Metitirani, ma i le a'ai o New York, i ekalesia uma. Ua ia ta'utino mai sa ia tala'i atu i tagata Iutaia, tagata Take, tagata Mosalemi, tagata o le tapua'iga a Parsi, tagata Hinitu, tagata Kaletaia, tagata Yesedes, tagata Suria, tagata Sabeans, i kovana o Take, o ali'i o ituaiga o Arapi, o tupu o Peresia, o tupu o Organtsh ma Bokhara, o le masiofo o Eleni, ma isi.”9

GSAM 101.4I Yemen, le itulagi o lo'o nonofo ai ē na tupuga mai ia Hopapo, le tamā o le avā a Mose, na va'aia ai e Joseph Wolff se tusi na ia fa'apea mai ai: “O tagata Arapi o lenei nofoaga e i ai la latou tusi e ta'ua o le ‘Seera,’ e fa'atatau i le ‘Toe Afio Mai Lona Lua o Keriso, ma Lana Nofoaiga i le Mamalu!’”10

GSAM 102.1I Yemen sa ia fa'aaluina aso e ono fa'atasi ma le fanauga a Rakapa, o ē na ia fai mai ai: “Latou te le inu uaina, latou te le totō ni tovine, latou te le lūlūina ni fatu, latou te nonofo i fale'ie, ma latou te manatua upu a Ionatapa le atali'i o Rakapa. Sa i ai fa'atasi ma i latou nisi o le fanauga a Isaraelu, o le ituaiga o Tanu, o ē e nonofo latalata i Terim i Hatramawt; e pei fo'i o le fanauga a Rakapa, ua latou fa'atalitali i le vave afio mai o le Mesia i ao o le lagi.”

GSAM 102.2Ua tatou iloa mai mea ua ta'ua i luga, i na tausaga e sefulufa, na folafola atu ai e Wolff lava ia le tala e fa'apea ua i faitoto'a le afio mai o Keriso, i nu'u eseese e sili atu i le luasefulu. I lea lava taimi sa matuā talanoaina ai lea a'oa'oga i Siamani, aemaise lava i le itu i saute i tagata Moravia.

GSAM 102Le Fe'au i Siamani ma Lusia

GSAM 102.3Ua ta'u mai e se tusitala Peretania, o Mourant Brock, e fa'apea “i Württemberg sa i ai se nu'u o Kerisiano e faitau selau, o ē na fa'atalitali i le vave afio mai o Keriso.” Sa folafolaina fo'i lea a'oa'oga i isi itu o Siamani e Hengstenberg, o lē na ta'ua i lea taimi o le tagata sili ona atamai i mataupu tau le Atua i Siamani.

GSAM 102.4I le Iloiloga ma le Avefe'au o Tesema 13, 1892, ua fai mai ai le Faife'au o L. R. Conradi o Siamani:—

GSAM 102.5“Na fa'amumuina e Bengel i Siamani le alofa mo le fa'aali mai o lo tatou Ali'i i loto o le to'atele, ma o lea na ta'ita'iina ai le faitau afe e su'esu'e le upu o valoaga e sili atu nai lo se isi lava taimi muamua.... Na susulu le malamalama i Siamani, ma sa tufatufaina ai lomiga na fa'aalia ai le fa'atatauga o aso e 2300. Ona soso'o ai lea ma le toe ala mai o le loto i mea fa'alelotu, aemaise lava i Württemberg; ma ina ua tula'i mai sauāga, sa ō atu ai le faitau selau o aiga i Lusia i Saute, ma fa'asalalau atu ai lea malamalama i o latou lava tagata o ē ua leva ona si'itia atu i inā. Ina ua tapunia e faife'au a latou ekalesia, se'i vagana ai ni nai faife'au, sa faia e tagata a latou ‘stunden,’ po o fonotaga o le ‘itula,’ i fale o aiga, ma e faitau selau na liua. E o'o lava i lea taimi sa talanoaina ai e i latou le aso Sapati, a o le leai o se tasi na amata ona tausi i ai, na mou ai lea mataupu. Sa liua se faifa'ato'aga Lusia i fonotaga o le ‘stunden,’ ona amata ai lea e ia o lea lava galuega i tagata Lusia. Mulimuli ane na tupu mai ai le gaoioiga tele a le ‘Stundist’ o nei ona aso, o lona a'afiaga ua o'o atu i le pito sili ona mamao o Siberia ma le itu i tala atu o Caucasus.”

GSAM 103.1I le Iloiloga ma le Avefe'au o Iulai 31, 1891, o lo'o i ai se fa'amatalaga a le Faife'au o Conradi e fa'atatau i le Uso o Schäche o Ausetalia, o lē sa nofo i Silesia i le vaitaimi o lo'o ia fa'amatalaina, ma sa galue i nisi taimi mo le misiona a Tama Gosner i totonu o le atunuu, o se faife'au Siamani ta'uta'ua i le tala'iga o le tala lelei. Mai le Uso o Schäche ua ia tuuina mai ai le fa'amatalaga lenei e uiga i le tusi a Kelber:—

GSAM 103.2“Ina ua mavae le 1836, po o le taimi na muta ai le Fa'atatauina a Bengel, sa aliali mai i le nusipepa a le itumalo o Schweidnitz se fa'asilasilaga mai le fale'oloa tusi a le Susuga ia Sommerfeldt i lea nofoaga, e uiga i se tusi a L. Henry Kelber, e fa'atatau i mea tetele ma le fiafia o le a tutupu i tausaga 1843 ma le 1844. Ou te le manatua tonu le ulutala o lea tusi. Na matou maua lea tusi ma faitau fa'atasi ma nisi o ē na fiafia i ai, a o loka faitoto'a, i le tausaga 1839-40. Na fa'aalia mai e le tusi, mai le Tanielu, le Fa'aaliga, ma le Mataio 24, ua latalata mai le i'uga; sa i ai fo'i se laulau o fa'atatauga, e fa'aali mai ai le auala na maua ai le aso ua ta'ua i luga.”

GSAM 103Le Fe'au i Peretania Tele

GSAM 103.3I se lomiga Peretania e ta'ua o le Afe Tausaga, ua ta'ua ai e fa'apea “e fitu selau faife'au o le Ekalesia a Egelani na latou alalaga atu i le toe afio mai o le Togiola.” O nisi o faife'au sili ona atamamai o lea taimi o i latou ia na folafolaina le a'oa'oga o le toe afio mai i Egelani mai le 1840 i le 1844. O i latou nei o le a tatou ta'ua ai igoa o Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Faife'au A. Dallas, M.A. [i lana tusi, Va'ai Atu i Ierusalema, itulau 114, ua ia fa'atatau ai le fa'ata'oto i le Mataio 24 i lenei tupulaga], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ma isi.

GSAM 104Le Fe'au i Holani

GSAM 104.1Na folafolaina le a'oa'oga o le toe afio mai lona lua i Holani e Hentzepeter, o lē na ta'ua o le faife'au sili ona agavaa i lea atunuu i lena taimi. O ia o le tausi o le Fale Mata'aga a le Tupu i The Hague, na tofia e le tupu. I se tusi na ia tusia i le fa'atonu o le Alaga i le Vaeluaga o le Po, ia Iuni, 1844, na ia fai mai ai e uiga ia te ia lava, o se miti na matuā pā'ia ai lona loto na muamua ona tata'i atu ai lona mafaufau i lea mataupu. Na ia su'esu'e i le Tusi Paia i lea mataupu, ma i le tausaga 1830 na ia lomia ai se tusi la'itiiti e fa'amatala ai lea a'oa'oga. I le 1841 na ia lomia ai se isi tusi la'itiiti e uiga i le gataaga o le lalolagi. I lea lava tusi na ia fai mai ai, o le uluai tala na ia maua e uiga ia William Miller ma isi o ē na folafola atu i luma o tagata le a'oa'oga ua latalata le afio mai o Keriso, sa ia maua i le 1842, ina ua la talanoa ma se tamāloa na sau i Holani mai Amerika.

GSAM 104Le Fe'au i Tartary

GSAM 104.2Ua leva, i le 1821, ona talitonuina ma a'oa'oina le a'oa'oga o le afio mai o le Ali'i i Tartary. I lea vaitaimi na auina atu ai se misionare Aialani i lena atunuu, ma na fesili atu se ositaulaga Tartar ia te ia, “O afea e toe afio mai ai Keriso i lona lua o afio mai?” Na ia tali atu e leai lava se mea na te iloa e uiga i ai; ona matuā ofo ai lea o le ositaulaga i se tali fa'apena mai se misionare ua sau e a'oa'o i latou i a'oa'oga a le Tusi Paia, ma na ia fa'apea mai sa ia manatu “e mafai e tagata uma e i ai sa latou Tusi Paia ona iloa lena mea.” Ona fa'amatala atu lea e le ositaulaga o ona manatu, ma fai mai sa ia manatu o le a afio mai Keriso pe tusa o le T.A. 1844. O lo'o maua lenei tala i le Mekasini Aialani, 1821.

GSAM 104Le Fe'au i Amerika, Initia, ma le Konetineta

GSAM 104.3I Tusi La'itiiti o le Toe Afio Mai, Tusi 2, itulau 135, 1844, ua fai mai ai Mourant Brock o Egelani:—

GSAM 105.1“E lē na o Peretania Tele o lo'o fa'amoemoeina ai le latalata o le toe afio mai o le Togiola ma si'itia ai le leo o le lapata'iga, a o Amerika fo'i, Initia, ma le konetineta o Europa. I Amerika, pe tusa o le tolu selau faife'au o le upu o lo'o tala'i atu fa'apenei ‘lenei tala lelei o le malo;’ a o i lenei atunuu, pe tusa o le fitu selau o le Ekalesia a Egelani o lo'o latou si'itia lea lava alaga.”

GSAM 105I Taulaga Uma o Va'a i le Lalolagi

GSAM 105.2O E. R. Pinney, o Seneca Falls, N.Y., o se faife'au Papatiso fa'amaoni na tuuto lona olaga i le folafolaina o le a'oa'oga o le toe afio mai, na ia fai mai i lana Fa'amatalaga o le Mataio 24, itulau 8, 9:—

GSAM 105.3“Ua leva, i le 1842, ona auina atu lomiga e uiga i le toe afio mai lona lua i nofoaga uma o misiona i Europa, Asia, Aferika, ma Amerika, i itu uma e lua o Mauga o Rocky.... Ua ta'u mai e kapeteni o a tatou va'a ma le 'auvaa, e leai se taulaga latou te afe i ai e le'i muamua atu i ai lenei folafolaga, ma e tele ina fesiligia i latou e uiga i ai.”

GSAM 105E Tolu Afe o Loo Folafolaina le Fe'au

GSAM 105.4O le Faife'au o G. W. Mitchel, o Zanesville, Ohio, o se isi faife'au na ia folafola fo'i lea a'oa'oga, na ia ta'u atu i le tusitala a o la talanoa i Newark, Ohio, i Aokuso 8, 1894, e fa'apea na ta'u atu e Toeaina William Miller ia te ia, a o la talanoa i McConnellsville, Ohio, i Setema, 1844, sa ia te ia “igoa ma tuātusi o faife'au e tolu afe i vaega eseese o le lalolagi o ē sa folafola atu, ‘Ia matata'u i le Atua, ma avatu ia te ia le vi'iga; auā ua o'o mai le ituaso o lana fa'amasinoga,’ o le to'atele o i latou sa i Amerika i Matu ma Peretania Tele.”

GSAM 105.5A o tautala William Miller e uiga i le lautele na salalau atu ai lenei “alaga,” na ia fa'apea mai:—

GSAM 105.6“E to'atasi pe to'alua i itu uma o le lalolagi ua folafola le tala, ma ua latou ioe uma i le taimi,—o Wolff o Asia; o Irving, o lē sa i Egelani talu ai nei; o Mason o Sikotilani; o Davis o South Carolina; ma le to'atele i lenei itulagi, o lo'o latou avatu, pe sa latou avatu, le alaga.”11

GSAM 106Ua Auina Atu Lautele le Leo o Elia a Hutchinson

GSAM 106.1I le 1837 na auina atu ai Toeaina R. Hutchinson mai Egelani o se misionare Uesiliana i Kanata. Mulimuli ane sa nofo o ia i Montreal. E matuā to'atele tagata sa ia masani i ai i atunuu ese. I tausaga 1843 ma le 1844 sa ia lomia ai se nusipepa e ta'ua o le Leo o Elia, na ia talanoaina ai le a'oa'oga o le toe afio mai. Ona sa faigofie ona ia maua va'a e aga'i atu i atunuu ese, ma sa fa'atagaina fo'i o ia e auina atu afifi tetele o ana nusipepa e aunoa ma se totogi o le meli, na ia auina atu ai le tele i vaega uma o le lalolagi. Na ia fai mai e uiga i lana lava galuega, sa ia auina atu fua ia nusipepa i Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Egelani, Aialani, Sikotilani, Uelese, Falani, Siamani, Constantinople, Roma, ma vaega uma o le malo o Peretania ma ona kolone.

GSAM 106I Atumotu o Sandwich

GSAM 106.2I le Alaga i le Vaeluaga o le Po o Oketopa 12, 1843, sa i ai se tusi mai se faletua e igoa ia O. S. Burnham, o Kaloa, i le motu o Kaui, i Atumotu o Sandwich. O ia ma lana tane o faia'oga i lea nofoaga. Sa la talia le a'oa'oga o le toe afio mai ma sa la folafolaina i inā, ma sa tapua'i fa'atasi ma i la'ua se vaega o tagata talitonu i ia motu.

GSAM 106Fa'atusatusaga o le Fe'au ma le Fe'au a Ioane le Papatiso

GSAM 106.3O lea ua tatou iloa ai na folafolaina le a'oa'oga o le toe afio mai i se lautele sa lava lelei e fa'ataunu'uina ai valoaga o le Tusi Paia e uiga i ai.

GSAM 106.4O le fe'au sa tatau ona mua'i fa'ailoa atu ai le uluai afio mai o Keriso, na ta'ua e le perofeta o Isaia i upu nei: “O le leo o lē ua alaga i le vao, Ia outou saunia le ala o le Ali'i, ia outou fa'asa'o i le toafa le ala tele mo lo tatou Atua. E si'itia i luga vanu uma, e fa'amaualaloina mauga uma ma maupu'epu'e uma; e fa'asa'oina mea pi'opi'o, e fa'alaugatasiina fo'i mea gaoā; e fa'aalia fo'i le mamalu o le Ali'i, e va'ai i ai tagata uma fa'atasi; auā ua fetalai mai ai le fofoga o le Ali'i.”12 Sa fa'ataunu'uina lenei valoaga i galuega a “Ioane le Papatiso, o lē sa tala'i i le vao o Iutaia, ma fai atu, Ina salamo ia outou; auā ua latalata mai le malo o le lagi.”13

GSAM 107.1O lenei tagata e to'atasi, i masina e ono o lana galuega i le atunuu e tasi o Iutaia, na ia fa'ataunu'uina ai lenei valoaga ofoofogia. E ui sa fa'atapula'aina e lenei valoaga le galuega a Ioane i lona taimi ma lona nofoaga, e lē fa'apena valoaga e fa'atatau i le mua'i fa'ailoaina o le toe afio mai lona lua, auā o lea galuega sa tatau ona faia i se “alaga tele,” ma o'o atu i le lalolagi atoa.

GSAM 107.2O lea ua iloa ai, i le malamalama o fa'amatalaga ua tuuina atu, le sa'o atoatoa o le fa'ataunu'uina o le valoaga e uiga i le fe'au o le toe afio mai. Na o'o mai le taimi a le Atua e a'oa'o atu ai le fa'ata'oto i le mati, ma tuuina atu ai le uluai folafolaga o le fe'au a le agelu muamua, ma na ia fa'atūina ana avefe'au e folafola le alaga i atunuu uma, ma tagata, ma gagana.

Notes

  1. Mataio 24:32-35. ↩
  2. Roma 10:14, 15. ↩
  3. Mataio 24:29, 30. ↩
  4. Mataio 24:29. ↩
  5. Mareko 13:24. ↩
  6. Talafa'asolopito o le Toe Fuata'iga, Tusi 8, mataupu 1, parakalafa 2, 3. ↩
  7. O le tusi lava lea, Tusi 12, mataupu 3, parakalafa 10. ↩
  8. O le tusi lava lea, Tusi 18, mataupu 2, parakalafa 12. ↩
  9. Leo o le Ekalesia, itulau 343. ↩
  10. O le Misiona a Wolff i Bokhara. ↩
  11. Lauga a William Miller, itulau 238, 1843. ↩
  12. Isaia 40:3-5. ↩
  13. Mataio 3:1, 2. ↩

Note

Back