Mataupu 6 — Le Fe'au ma le 'Au Avefe'au
GSAM 108.1“Ia e tusi le fa'aaliga, ma ia manino i papa, ina ia momo'e ai lē faitau i ai. Auā o le fa'aaliga e mo ona po ua atofaina; a o lona i'uga e tautala mai ai, e lē pepelo lava; e ui ina tuai mai, ia e fa'atali i ai; auā e o'o mai lava, e lē fa'atuai.”1
GSAM 108.2“Na a'u iloa fo'i le tasi agelu ua lele i le taulotoa'iga o le lagi, ua iā te ia le tala lelei e fa'avavau e folafola atu i ē nonofo i le lalolagi, i atunu'u uma, ma ituaiga, ma gagana, ma nu'u, ua fa'apea atu ma le leo tele, Ia outou matata'u i le Atua, ma avatu iā te ia le vi'iga; auā ua o'o mai le itula o lana fa'amasinoga; ma ia outou ifo atu i lē na faia le lagi, ma le lalolagi, ma le sami, ma puna o vai.”2
GSAM 108.3O i latou na folafolaina le toe afio mai na fai mai o lenei “fa'aaliga” ma lona taimi “ua atofaina,” lea na ta'ua e le perofeta o Sapakuka, sa aofia ai fa'aaliga o valoaga a Tanielu ma lē na tusia le Fa'aaliga. Sa latou fa'amaninoina ia mea i ata sa latou tusia i a latou siata o valoaga, ina ia mafai moni ai e lē faitau i le fa'amatalaga ona “momo'e” ma fa'ailoa atu nei mea i isi.
GSAM 108Se Fe'au ua Ma'oti
GSAM 108.4O le folafolaga a tagata Adventist sa lē na o le fa'aaliga na faia e Paulo i luma o Felise, “O le amiotonu, ma le amio pulea, ma le fa'amasinoga o le a o'o mai;” e lē o le fa'amatalaga fo'i na faia e Martin Luther ina ua uma ona ia fa'aliliuina le Tusi Paia, ina ua fai mai o ia, e pei ona lipotia, a o toe itiiti ona maliu lea, “Ua ou talitonu e lē mamao le fa'amasinoga; ioe, e lē toe silia i le tolu selau tausaga ona toesea le Ali'i lava ia.” E lē o le fa'amatalaga fo'i na faia e John Wesley, ina ua ia fai mai sa ia “manatu e mafai ona amata le afe tausaga pe tusa o le selau tausaga.” Na fai mai le au Adventist o lo'o latou avatua le fe'au ua fa'atusaina i le Fa'aaliga 14:6, 7, “Ua o'o mai le itula o lana fa'amasinoga,” ma le alaga o le Fa'aaliga 10:6, “E lē toe i ai se taimi.” E lē mafai ona fa'ataunu'uina se valoaga fa'apena i le fa'asilasilaina o se mea “o le a o'o mai,” e sau “i le tolu selau tausaga,” po o “le selau tausaga,” a o se taimi ma'oti, “ua o'o mai.” O se fe'au fa'apena lava, ma le ma'oti tonu lava na mana'omia e valoaga ua ta'ua i luga, na folafolaina e tagata Adventist i le lalolagi uma.
GSAM 109Le Fa'amasinoga i le Afio Mai o Keriso
GSAM 109.1I le taimi na ulua'i folafolaina ai lenei fe'au, sa talitonu lotu Kerisiano uma o le a faia le fa'amasinoga i le toe afio mai lona lua o Keriso. O lea, i na tulaga, o tagata o lo'o avatua le fe'au ua o'o mai le itula o le fa'amasinoga, a o taofi pea i lea talitonuga, e ao lava ona latou folafola atu le toe afio mai lona lua o Keriso. O le mea moni, o le mea na maua ai e le fe'au lona malosi, ma matuā fa'aosofia ai tagata, o le folafolaina lea o se taimi ma'oti. Muamua na latou fai mai o le a o'o mai le gata'aga o le lalolagi i se taimi i le “tausaga fa'a-Iutaia” 1843, ma sa aofia ai le taimi mai iā Mati 21, 1843, e o'o iā Mati 21, 1844. Ina ua mavae lea taimi, ua tatou iloa mai le Alaga i le Vaeluaga o le Po o le tausaga 1844, sa filifilia le aso ma'oti e fa'ai'u ai taimi fa'avaloaga. O le aso lea e sefulu o le masina lona fitu fa'a-Iutaia, e fetaui ma Oketopa 22, 1844.
GSAM 109Le Faitauina o Aso e 2300
GSAM 109.2O le fa'avae o le taimi—1843—o aso e 2300 o le Tanielu 8. Sa latou fai mai, ona sa feso'ota'i nei “aso” ma valoaga sa filifilia ai manu fe'ai e fa'atusa i malo, e ao la ona fa'aaogā “aso” e fai ma fa'atusa o tausaga, e tusa ma le fa'amatalaga a le Ali'i i taimi fa'atusa, e pei ona tu'uina mai i le Numera 14:34 ma le Esekielu 4:5, 6; o vaiaso e fitu sefulu—aso e 490—o le Tanielu 9, o le vaega muamua lea o aso e 2300, ma sa amata fa'atasi ia vaitaimi e lua. O le mea na ta'ua i le Tanielu 9, lea na fa'ailogaina ai le amataga o vaiaso e fitu sefulu, o le “alu atu o le poloa'iga e toe fa'atuina ma fausia Ierusalema.” Na alu atu lea poloa'iga i le tausaga lona fitu o Artaxerxes Longimanus, 457 a o le'i fanau mai Keriso, e pei ona tusia i le Esera 7.
GSAM 110.1O le aso moni lenei na amata ai vaiaso e fitu sefulu, na fa'aalia i le mea moni e fa'apea, i vaiaso tonu e onosefulu ma le iva—tausaga e 483—mai le 457 a o le'i fanau mai Keriso, po o le tausaga 27 talu ona fanau mai Keriso, na papatisoina ai Keriso e Ioane ma amata lana galuega, ma fetalai mai, “Ua taunu'u le taimi,”3 ma isi. O le amataga o le galuega a Keriso, i le tausaga 27 talu ona fanau mai Keriso, o lona fa'asatauroina i le tolu ma le 'afa tausaga mai lea aso, “i le lotolotoi [ogatotonu] o le vaiaso [lona fitu sefulu],” o le fa'ai'uga o le galuega fa'apitoa i tagata Iutaia, i le tausaga 34 talu ona fanau mai Keriso, ma le liua vave o Saulo, le aposetolo i nu'u ese, na fa'amaonia ai na fa'ai'u moni vaiaso e fitu sefulu i lea aso, ma o lea na amata ai i le 457 a o le'i fanau mai Keriso. Sa latou fuafuaina fa'apenei: A to'ese le 457 mai le 2300, e totoe le 1843. Ma talu ai o tausaga e 457 sa i luma o Keriso, ua tatou o'o ai i le fa'ai'uga o le 1843 e fai ma fa'ai'uga o aso e 2300.
GSAM 110Mea na Ioeina e Ē na Tetee
GSAM 110.2Ua moni le upu ua fai mai, “o le ioeina o mea e lagolago ai le upu moni e i latou o lo'o tetee i ai, e maua mai ai le molimau aupito sili.” E leai se tasi o ē na tetee i le fe'au o le toe afio mai na fa'ailoa mai o le fa'amasinoga su'esu'e o tagata o le Ali'i o se mea e tupu a o le'i afio mai Keriso; a sa latou manatu i lenei mataupu e tusa ma le au Adventist. Ina ia fa'amaonia lenei fa'amatalaga, matou te si'itia mai upu a ni tagata iloga e to'alua na tetee.
GSAM 110.3O le susuga iā N. Colver, a o lauga i le Falesa i le Ala o Marlboro, Boston, i le 1842, e tetee ai i le au Adventist, na ia fa'apea mai:—
GSAM 111.1“Afai o nei aso o tausaga ia, e gata le lalolagi i le 1843; e iloa e so o se tama a'oga lenei mea; auā afai na fa'ai'u le 490 i le maliu o Keriso, o le a fa'ai'u aso e 2300 i le 1843; ma e ao lava ona gata le lalolagi, se'i vaganā ua mafai ona fa'aalia e i ai se isi mea o le a tupu, ma ou te lē iloa pe fa'apefea ona faia lea mea.”
GSAM 111.2O le polofesa o Stuart, pe tusa o lea lava taimi, na fai mai:
GSAM 111.2“O se mea uiga ese le masani o le to'atele o ē fa'amatalaina valoaga i Egelani ma Amerika, i le tele o tausaga, ona malamalama i aso ua ta'ua i le Tanielu ma le Fa'aaliga o ni fa'atusa, po o ni fa'ailoga, o tausaga. Ua faigatā iā te a'u ona maua le amataga o lenei tu masani ua taatele, e toetoe lava a ou fai atu ua mulimuli ai tagata uma.”
GSAM 111Le Molimau a le Polofesa o Bush
GSAM 111.3Na fai mai le polofesa o Bush: “O lē na te osofa'ia le susuga iā Miller i lana mataupu o le taimi, ua osofa'ia o ia i lona itu e sili ona malosi. E sa'o lona taimi; a ua sesē o ia i le mea o le a tupu.” Sa talitonu Bush o le a liua le lalolagi atoa a o le'i afio mai Keriso. O lona manatu o le a amata le afe tausaga i le 1844.
GSAM 111.4Sa a'oa'o atu faife'au o le fa'atuatua i le toe afio mai i a latou lauga i tagata lautele, e fa'apea o le talafa'asolopito o le lalolagi ua fa'aalia ai o malo eseese o lo'o i le tulaga tonu na fa'atusaina e le tupua i le Tanielu 2, ina ua lata ona taia e le ma'a vae o le tupua, ma fa'atuina e le Atua o le lagi lona malo; ma i le mataupu e 7, pe a “tu'uina atu le malo, ma le pule, ma le mamalu o le malo i lalo o le lagi uma i le 'au pa'ia a le Silisili Ese.” Sa latou fa'asino atu fo'i i le mea moni e fa'apea o fa'ailoga—i le natura, i pulega o malo, ma i amioga—o mea tonu ia na valoia e le Tusi Paia o le a va'aia pe a lata ona fa'aali mai le Ali'i.
GSAM 111Vavega i le Lagi
GSAM 111.5Ua fetalai mai le Ali'i e ala i le perofeta o Ioelu: “Ou te fa'aali fo'i vavega i le lagi ma le lalolagi, o le toto, ma le afi, ma poutū o le asu. E liua le lā i le pogisa, ma le masina i le toto, a o le'i o'o mai le aso tele ma le mata'utia o le Ali'i.”4 Sa talitonu le au Adventist ma a'oa'o atu e fa'apea, o moli o le lagi i mātū i senituri ua tuana'i (e masani ona ta'ua o moli i mātū), o le “afi ma poutū o le asu” ia e fetaui ma le fa'amatalaga a le perofeta; ma e tusa ma fa'amatalaga aupito lelei na mafai ona maua mai le talafa'asolopito (matou te fa'asino i le Tusi o le Poto Lautele a Edinburg e fai ma molimau), e seāseā ona va'aia a o le'i o'o i lenei vaitaimi.
GSAM 112.1O lea, a o aga'i atu le fe'au o le vave afio mai o le Ali'i i tulu'iga mamao o le lalolagi, sa fa'aalia fa'ailoga i le lagi na atili ai ona malosi le upu moni, ma tosina mai ai manatu o tagata.
GSAM 112.2Iā Ianuari 25, 1837, sa i ai se fa'aaliga matagofie tele o moli o le lagi i mātū e pei o le afi, lea na foliga mai na ta'ita'i sa'o ai manatu o le to'atele i le valoaga a le perofeta o Ioelu i mea e muamua mai i le aso tele o le Ali'i. O le fa'amatalaga lenei o le va'aiga e mai le Nusipepa o Fa'asalalauga Tau Fefa'ataua'iga a New York o Oketopa 22, 1839. E fetaui tonu lava ma le va'aiga na molimauina e le tusitala i Victor, Itumalo o Ontario, N.Y.
GSAM 112Moli o le Lagi i Mātū e Pei o le Afi i le 1837
GSAM 112.3“I le afiafi o Ianuari 25, 1837, sa i ai se fa'aaliga mata'ina o ia lava mea ofoofogia [o lona uiga o moli o le lagi i mātū] i vaega eseese o le atunu'u, e pei ona mautinoa e manatua e a tatou 'aufaitau. I mea sa ufitia ai le eleele i le kiona, sa matagofie tele ma ‘mata'utia’ le va'aiga i se auala e le'i fa'apea muamua. I se tasi nofoaga e lata i se mauga, na ta'u mai ai e tagata na molimauina lea va'aiga iā i matou e pei o ‘galu o le afi o lo'o ta'avale ifo mai le mauga,’ ma i nofoaga uma na maua mai ai tala, sa foliga le kiona na ufitia ai le eleele e pei o le afi ua fefiloi ma le toto, a o luga (e pei ona fai mai le aposetolo), ‘o le lagi ua mū i le afi,’ sa matuā pei lava o le fa'amatalaga fa'avaloaga o le aso gata'aga, na maofa ai le to'atele; na matata'u tamaiti na matamata i ai, ma fesili mai pe o le o'o mai lea o le fa'amasinoga; e oo lava i manu sa gatete ma matuā iloa atu lo latou fefefe.”
GSAM 113.1E lē na o Amerika na fa'aalia ai lenei fa'ailoga a le perofeta o Ioelu, ae ina ua amata ona lauiloa le a'oa'oga o le afio mai o le Ali'i i Peretania Tele, sa fa'aalia fo'i lea lava fa'ailoga i le lagi o lena atunu'u. O le Nusipepa o Fa'asalalauga Tau Fefa'ataua'iga a New York o Oketopa 22, 1839, ua si'itia mai upu nei mai nusipepa a Lonetona e uiga i se mea ofoofogia na molimauina i lena atunu'u i le pō o Setema 3:—
GSAM 113Moli o le Lagi i Mātū i le 1839
GSAM 113.2“LONETONA, SETEMA 5 [1839].—I le va o le ta o le sefulu i le pō o le Aso Tofi ma le ta o le tolu i le taeao ananafi, sa va'aia ai i le lagi se tasi o fa'aaliga e sili ona matagofie o nei mea uiga ese, o fetū pa'u'ū ma moli i mātū, ua molimauina i le tele o tausaga ua mavae. O le ulua'i fa'ailoga o lenei mea uiga ese sa i le sefulu minute a o le'i tāina le sefulu, ina ua alu a'e mai le itu i mātū o le 'afa o le lagi se mūmū vaivai, e foliga mai o le ausa, ma fa'asolosolo ona sosolo atu i le ogatotonu o le lagi; ma i le ta o le sefulu po o le sefulu ma le kuata, sa avea le lagi atoa, mai sasa'e i sisifo, o se ie tele e tasi o le malamalama. Sa matuā taufa'amata'u lona foliga, ma sa pei tonu lava o le malamalama e mafua mai i se afi mata'utia. Sa tele ona feliuliua'i le malamalama; i se tasi taimi sa foliga mai e alu ifo, ona toe oso a'e loa lea ma le pupula tele. Sa va'aia ai fo'i fa'aputuga o le asu ua fefiloi ma le malamalama, o lo'o ta'avale solo, ma sa foliga mai ua talitonu tagata uma na matamata i ai o ‘se afi tele mata'utia.’
GSAM 113.3“Sa matuā atuatuvale le a'ai tele; e afe ma afe tagata sa taufetuli aga'i i le itu sa manatu ua tupu ai le mala mata'utia. O ta'avale pamu a fale o le 'au tineimu i le Ala o Baker, le Ala o Farringdon, le Ala o Watling, le Ala o Waterloo, fa'apea fo'i ma ta'avale a fale tineimu i sisifo o Lonetona—o le mea moni, o ta'avale pamu afi uma i Lonetona—sa fa'apipi'i i ai solofanua ma fa'atopetope atu ma se malosi e sili atu i lo le masani aga'i i le mea na manatu o le ‘nofoaga o le fa'atafunaga,’ ma sa mulimuli atu ta'avale solofanua, tagata ti'eti'e solofanua, ma motu o tagata e to'atele. O nisi o ta'avale pamu na o'o atu lava i High Gate ma Halloway [pe tusa ma le fā maila] a o le'i iloa le sesē. Sa tumau nei va'aiga mo le silia i le lua itula, ma ina ua latalata i le taeao sa avea le va'aiga ma mea matagofie tele.
GSAM 114.1“I le ta o le lua i le taeao na matuā matagofie ai le va'aiga o lenei mea ofoofogia, ma sa faigatā tele ona fa'amatalaina. Sa fa'amalamalamaina Lonetona atoa e pei o le tutonu o le aso, ma sa matuā manino le 'ea. O le 'afa i saute o le lagi, i le taimi ua ta'ua, e ui ina leai ni ao, sa matuā pogisa; a o fetū e lē mafaitaulia, sa fe'ilafi matagofie. O le isi itu o le lagi sa ese ma mata'ina lona matagofie; sa matuā manino lava, ma sa malosi tele le malamalama; sa sosoo pea fetū pa'u'ū, e eseese lo latou pupula—sa foliga mai na tutupu i le ogatotonu o le lagi, ma sosolo atu se'ia pei ua pā. Sa pei o se te'i o le uila le a'afiaga. Sa fana atu mano ma mano o fetū laiti i luga a'e o le tafatafailagi, ma felelei ifo aga'i i le eleele i se saoasaoa na toetoe a lē mafai ai e mata ona mulimuli i o latou ala; sa foliga mai e pā fo'i ia mea, ma lafo atu le ausa mūmū pogisa i le 'afa atoa o le lagi. Sa matuā matagofie lanu.
GSAM 114.2“I le ta o le lua ma le 'afa na liua ai le va'aiga i le pogisa; ina ua ta'ape lea pogisa, sa va'aia se nuanua pupula i le tumutumu o le lagi, ma fa'ata'amilo i le tuasivi o le pogisa sa tautau i luga o le itu i saute o le atunu'u. E le'i umi ae susulu atu mai ai poutū o le malamalama e pei o le ario. Sa matuā fa'ateleina ia poutū, ua fefiloi ma le ausa mūmū na tutupu a'e i lea lava taimi, ma ina ua o'o i lo latou maualuga atoa, sa silisili le va'aiga i mea uma e mafai ona mafaufauina. Sa felelei solo fetū i itu uma, ma sa fa'aauau pea se'ia tā le fā, ona mou atu ai lea o mea uma.”
GSAM 114Va'aiga Uiga Ese i le Lā
GSAM 114.3A o fa'ailoa atu e le 'au tala'i ola le upu moni o le afio mai o le Ali'i, sa va'aia ai le tele o vavega eseese i le lagi i vaega eseese o le lalolagi. Mai nei mea, e na o le ata o le foliga o le lā i Norwich, Egelani, iā Tesema, 1843, e mafai ona ofi i lo tatou avanoa. Sa tupu se mea fa'apena i New Haven, Conn., iā Setema 9, 1844, mo le lua itula a o le'i oo i le aoauli ma le lua itula ina ua mavae, ma sa molimauina e le faitau afe o tagata.
GSAM 115Le Foliga Uiga Ese o le Lā
GSAM 115.1O le li'o la'itiiti i totonu ua fa'atusa i le lā. Sa lanu moli vaivai. O le vaega i fafo o li'o e lua, sa eseese lo la mamao mai le lā ma si'omia ai, sa foliga mai e tutusa lea lanu; a o le vaega i totonu o nei li'o sa lanu samasama malosi, ma o le lagi i totonu o ia li'o sa foliga enaena nenefu, a o li'o tetele e tolu na ui atu i le lā ma lalo ifo o le lā, sa foliga mai o se malamalama pupula manino.
GSAM 115.2E uiga i le mea na tupu i Egelani, ua tatou faitau ai i se tusi mai iā E. Lloyd, Lonetona, Ianuari 3, 1844, e fa'apea:—
GSAM 115.3“Sa i ai se ‘fa'ailoga i le lā’ e mata'ina, na va'aia e tagata iloga o Norwich ma nu'u e si'omia ai, e le'i va'aia muamua lava se mea fa'apena i Egelani. Sa va'aia iā Tesema ua mavae, pe tusa o le ta o le 12 i le aoauli, ma sa tumau mo le lua itula. Sa matuā fa'apopoleina ai tagata o lea nofoaga. Sa tupu a o le'i amataina e Uso Winter, Burgess, ma Routon la latou misiona i lena a'ai. Sa foliga mai na saunia ai le ala mo le upu moni, o lea sa lelei ai le taunu'uga o la latou galuega i inā.”
GSAM 116.1O le tala i lenei mea ofoofogia na tupu i New Haven, Conn., o lo'o i le Alaga i le Vaeluaga o le Po o Oketopa 10, 1844, ma sa aumai mai le New Haven Palladium o Setema 10, 1844. I le tala i le Alaga, ua fai mai le fa'atonu, “E leai se tagata su'esu'e i le natura ua mafai ona avatua se fa'amatalaga o le pogai o lenei mea ofoofogia ua fa'amalieina ai o ia lava.”
GSAM 116.2O se tala i lenei va'aiga na aliali mai fa'atasi ma le lā i New Haven, Conn., Setema 9, 1844, sa lomia fo'i i le Ave Tala a Hartford o Setema 12, 1844, ma e faitauina fa'apenei:—
GSAM 116.3“O mama na si'omia ai le lā i le Aso Gafua, Setema 9, 1844, mo le lua itula a o le'i oo i le aoauli ma le lua itula ina ua mavae, e foliga mai sa mata'ituina e le to'atele o o tatou tagata ma le naunau tele, ma ua fa'aosofia ai se fia iloa ma le mafaufau loloto ina ia a'oa'oina atili e uiga i va'aiga fa'apenei ma lo latou pogai.
GSAM 116.4“Sa mata'ina lenei pale malamalama ona o le umi na tumau ai, ma sa maua ai avanoa lelei e mata'ituina ai. Pe tusa o le aoauli sa tele lava ina faia a'e i ni mama atoatoa se lua, o le tasi e tusa ma le fā sefulu ma le lima tikeri lona lautele, o lo'o si'omia ai le lā i lona ogatotonu, a o le isi e tusa ma le fitu sefulu ma le lua tikeri lona lautele, o lona ogatotonu sa i le tumutumu o le lagi, a o lona fa'ata'amilosaga sa ui atu i le lā. Sa i ai fa'atasi ma le li'o la'itiiti se li'o fa'aumiumi ma lona au umi, ma e itiiti lona 'ese'ese mai se li'o lapotopoto. I le itu tonu e fa'afeagai ma le lā, i le tolusefulu ma le ono tikeri i mātū o le tumutumu o le lagi, sa felavasa'i ai le li'o tele ma isi li'o e lua e toeitiiti tutusa po ua tutusa lelei le lautele e fua i o la ogatotonu, ma sa faia ai i le mea na felavasa'i ai se ila pupula, e pei ona masani ona maua mai le tu'ufa'atasia o le malamalama o mama pupula e tolu. O le mama na si'omia ai le lā sa fa'aalia lanu o le nuanua, e masani ona matuā pupula ma matagofie. O isi mama sa papa'e ma sa fa'apogisa atili pe a mamao atili mai le lā. Peita'i, sa aliali mai i taimi eseese ni vaega laiti o li'o ma lanu eseese [o le nuanua], i sasa'e ma sisifo fo'i.... O lea tutusa o le fausaga e ao ona fa'alagolago i se tulafono e pulea ai le faia o pale malamalama; a e le'i fa'amalamalamaina atoatoa le natura o lea tulafono.... E le'i tele se faigatā na maua i le fa'amatalaina o le faia o le mama e si'omia ai le lā, auā o lona pogai e foliga tutusa ma le pogai e faia ai le nuanua, a ua iloa e sili atu ona faigatā ona fa'amatala le amataga o le mama o lona fa'ata'amilosaga e ui atu i le ogatotonu o le lā.”
GSAM 117O Mea Ofoofogia ua Fa'ataunu'uina ai Valo'aga o le Tusi Paia
GSAM 117.1E mafai ona tatou iloa le fa'aaogāina o nei mea ofoofogia na va'aia i le lagi, i Egelani atoa ma Amerika, pe a faitau i le tusi Fa'amatalaga o le Mataupu e Luasefulu Fa o Mataio, na tusia e Sylvester Bliss ma lomia i Boston i le 1843. Ina ua uma ona ia si'i mai nisi o tala o lo'o i luga, na ia fa'apea mai:—
GSAM 117.2“O lea la, e foliga mai ua fa'ataunu'uina uma ‘fa'ailoga tetele’ ma ‘mea mata'utia e va'aia’ na valo'ia i Tusitusiga Paia o le upu moni, fa'apea fo'i ma mea na fetalai le Faaola o le a muamua i lona afio mai.
GSAM 117.3“E pei lava ona mautinoa o le tutupu o lau o la'au o se fa'ailoga lea o le tau vevela, e fa'apea fo'i ona mautinoa, pe a fa'ataunu'uina nei fa'ailoga, e ao i Kerisiano ona iloa ua latalata le afio mai o Keriso, ua i faitoto'a lava. E lē na o le fa'ataga o i latou e iloa lea mea, a ua poloa'i atu lo tatou Faaola ia i latou ia iloa.”5
GSAM 117O AVEFE'AU
GSAM 117.4Ua uma ona tatou taula'i atu i nisi o vaega tāua o le fe'au o le toe afio mai lona lua, e pei ona ulua'i folafolaina. E ono fia iloa fo'i nisi o ē na faia se sao tāua i lenei folafolaga tele. Ua uma ona tatou ta'ua igoa o le to'atele o faife'au sa sili ona talenia i lena taimi i nu'u ese, o ē na fa'ao'o atu le alaga. A o tatou taula'i atu i nisi o ē na ta'imua i Amerika, o ē na tu'u i ai e le Ali'i le avega o le galuega, o le a atili ai ona manino o le aao lava o le Ali'i sa i ai i le gaoioiga.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Muamua, o le a tatou va'ai i le tala iā William Miller, o lē sa matuā iloga i le gaoioiga o le toe afio mai i le Iunaite Setete, ma ua na o le igoa “a'oa'oga a Miller” ua iloa ai e le to'atele lenei gaoioiga.
GSAM 118.2Na fanau William Miller i Pittsfield, Mass., ia Fepuari, 1782. A o la'itiiti lava o ia, na iloa ai fa'ailoga o le malosi ma le mataalia o lona mafaufau e sili atu i le mea masani. I ni nai tausaga, na atili manino ai nei uiga i tagata uma na mafuta ma ia. Sa malosi lona tino, sa mataalia ma lelei lona mafaufau mai lona natura, ma sa lē pona lana amio. E na o ni nai tausaga na ia maua ai avanoa fa'atauva'a o le a'oga a le itumalo, ae ua ioe le to'atele ua sili atu lona iloa i lo faia'oga sa masani ona galulue ai.
GSAM 118.3Na faaipoipo le susuga iā Miller i le 1802, ma nofo i Poultney, Vt. O tagata na ia mafuta i ai talu ona si'itia atu i Poultney, ma o ē na tele ina fesoasoani iā te ia i manuia o lona olaga, sa matuā a'afia i a'oa'oga o le masalosalo ma talitonuga e fa'apea na faia e le Atua le lalolagi ae lē toe galue i ona mea. E lē o ni tagata amio leaga i latou; a o le to'atele, o ni tagatānu'u lelei, e masani ona amio fa'aaloalo, agalelei, ma lima foa'i. Peita'i, sa latou te'ena le Tusi Paia o le fua e iloa ai le upu moni tau lotu, ma taumafai e fa'aalia e talafeagai lea te'ena, e ala i fesoasoani na latou maua mai tusitusiga a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, ma isi. Na su'esu'e toto'a le susuga iā Miller i nei tusi, ma mulimuli ane ta'utino ai ua ia talitonu fo'i na faia e le Atua le lalolagi ae lē toe galue i ona mea. Na ia fai mai lava o lona olaga i lea talitonuga sa atoa le sefululua tausaga, na amata pe tusa o le 1804.
GSAM 118.4Ina ua tofia o ia e avea ma kapeteni, na ulufale o ia i le 'autau i le 1810. Ina ua toe fo'i mai o ia mai le 'autau, na ia si'itia lona aiga i Low Hampton, N.Y., e amata ai ona fai fa'ato'aga i le 1812. I lana galuega fa'ato'aga, sa tele atu lona taimi avanoa e faitau ai. Na ia iloa e leai se fa'amautinoaga o le fiafia i tua atu o lenei olaga na maua mai lana talitonuga e lē toe galue le Atua i mea o le lalolagi. I tala atu o le tu'ugamau, sa pogisā ma fa'anoanoa mea uma. O ana lava upu nei:
GSAM 118.4“O le manatu o le a fa'aumatia atoatoa le tagata, o se manatu mālūlū ma fa'amatata'u, ae o le tali atu mo a tatou amio o le a mautinoa ai le fa'aumatiaga o tagata uma. Sa pei le lagi o le 'apamemea i luga o lo'u ulu, a o le eleele sa pei o le u'amea i lalo o o'u vae. O le fa'avavau!—o le ā lea mea? A o le oti!—aiseā na i ai? O le tele o lo'u fefulisa'i, o le mamao fo'i lea o lo'u alu ese mai se fa'amaoniga. O le tele o lo'u mafaufau, o le atili ta'ape fo'i lea o a'u fa'ai'uga. Sa ou taumafai e taofi le mafaufau, ae sa lē mafai ona ou pulea o'u manatu. Sa ou matuā puapuagatia lava, ae ou te le'i malamalama i le pogai.... E le'i umi mulimuli ane, ae fa'afuase'i ona manino ma loloto le uiga o le Faaola i lo'u mafaufau. Na foliga mai e ono i ai se tasi e silisili lona lelei ma lona alofa mutimutivale, e faia e ia lava le togiola mo a tatou solitulafono, ma lavea'i ai i tatou mai le fa'asalaga o le agasala. Na vave ona ou lagona le matagofie tele o lea tagata; ma sa ou manatu e mafai ona ou lafo a'u i ona aao, ma fa'alagolago i lona alofa mutimutivale.”
GSAM 119Le Liliu Mai o William Miller
GSAM 119.1Na ia toe fa'apea mai:
GSAM 119.1“Na ou iloa o le Tusi Paia o lo'o fa'aalia ai lava le Faaola sa ou mana'omia; ma sa ou maofa pe fa'apefea ona aumai e se tusi e le'i musuia e le Atua ni a'oa'oga e fetaui lelei atoatoa ma mana'oga o se lalolagi pa'ū. Na lē mafai ai ona ou lē ioe o Tusitusiga Paia o se fa'aaliga mai le Atua. Na avea ia Tusitusiga ma o'u fiafiaga; ma na ou maua iā Iesu se uō.... Ua avea nei le Tusi Paia ma mea autū o a'u su'esu'ega, ma e mafai ona ou fai atu ma le fa'amaoni, sa ou su'esu'e i ai ma le fiafia tele. Na ou iloa e le'i ta'uina mai iā te a'u e oo lava i le 'afa. Sa ou ofo pe aiseā na ou lē iloa muamua ai lona matagofie ma lona mamalu, ma sa ou maofa i lo'u te'ena o lea tusi i se taimi.”
GSAM 119.2O le auala na su'esu'e ai William Miller i le Tusi Paia, na ia fa'amatalaina lava fa'apenei:
GSAM 119.2“Na ou filifili e tu'u ese uma o'u manatu sa mua'i taofi i ai, ia matuā fa'atusatusa le mau i le mau, ma ia fa'aauau la'u su'esu'ega i se faiga fa'asolosolo ma maopoopo.... So'o se taimi ou te maua ai se mea e lē manino, o la'u masani o le fa'atusatusa lea i mau uma e feso'ota'i i ai; ma o le fesoasoani mai a le tusi a Cruden, sa ou su'esu'e ai i mau uma o Tusitusiga Paia e maua ai so'o se upu tāua o lo'o i se vaega e lē manino.... O le auala lea na ou fa'aauau ai la'u su'esu'ega i le Tusi Paia, i la'u faitauga muamua, mo le tusa ma le lua tausaga, ma sa ou talitonu atoatoa o le Tusi Paia lava e fa'amatala ona uiga.
GSAM 120.1“A o ou su'esu'e fa'apenei, na ou talitonu ai, afai o valo'aga ua fa'ataunu'uina i aso ua mavae o se fua lea e iloa ai le auala e fa'ataunu'uina ai valo'aga o lo'o lumana'i, o lona uiga o manatu ta'atele e uiga i le pule fa'aleagaga a Keriso—o le afe tausaga i lenei lalolagi a o le'i oo i le gata'aga o le lalolagi, ma le toe fo'i mai o tagata Iutaia—e lē lagolagoina e le afioga a le Atua.... Na ou iloa o lo'o a'oa'o manino mai i Tusitusiga Paia o le a toe afio ifo Iesu Keriso i lenei lalolagi, e afio mai i ao o le lagi, i le mamalu uma o lona Tamā.
GSAM 120.2“Sa ou lagona se fiafia i le su'esu'eina o Tusitusiga Paia, ou te le'i manatu muamua e mafai ona maua mai i a latou a'oa'oga. Na ou amata la'u su'esu'ega e aunoa ma se manatu o le a ou maua ai le taimi o le afio mai o le Faaola, ma i le amataga, sa toetoe lava a ou lē talitonu i le fa'ai'uga na ou oo i ai; ae na matuā malosi le a'afiaga o le fa'amaoniga iā te a'u, ma na lē mafai ai ona ou te'ena le mea ua ou talitonu i ai. Na toetoe lava a mausalī a'u fa'ai'uga, ma na amata ona ou fa'atali, ma mataala, ma tatalo mo le afio mai o le Faaola.”
GSAM 120.3Na ia toe fai mai:
GSAM 120.3“Na ou talitonu; ma na vave ona fa'amamafa mai i lo'u mafaufau le tiute o le fa'asalalau atu o lenei a'oa'oga, ina ia talitonu ai le lalolagi ma sauni e fa'afeiloa'i le Fa'amasino ma le Fa'ato'ā Faiavā pe a afio mai o ia. E lē tau auiliiliina i inei a'u tofotofoga uumi ma le tigā. Ua lava le fai atu, ina ua mavae ni tausaga, na una'ia a'u e le Agaga o le Atua, le mana o le upu moni, ma le alofa i agaga, ina ia ou amo lo'u satauro ma folafola atu nei mea i se lalolagi ua lata ina oti ma fano.”
GSAM 120.4E pei o i latou na una'ia e lenei fe'au i isi atunu'u, na mua'i manatu le susuga iā Miller e fa'ataunu'u lona tofiga e ala i le tusitusi ma le lomia i nusipepa ma tama'itusi. Na ia ulua'i lomia ona manatu i le nusipepa Vermont Telegraph, o se nusipepa a le lotu Papatiso, na lomia i Brandon, Vt. O le tausaga e 1831 lea. Na ia ulua'i tautala i tagata lautele i lenei mataupu i le tausaga e 1832. Na ia fai mai e uiga i lea fa'apotopotoga, “Na liligi ifo e le Ali'i lona alofa tunoa i le fa'apotopotoga, ma e to'atele na talitonu, na faaolaina ai o latou agaga.”
GSAM 121.1I le 1836 na lomia ai ana lauga i nisi o nusipepa o lena taimi. I le tau mālūlū o le 1837-38, na fa'asalalau ai ana lauga i se tama'itusi. I le 1838 na lomia ai se tama'itusi lona lua e 204 itulau, ma i lenei tama'itusi na fai mai ai le susuga iā Miller e ono pa'ū le malo o Otomana i le tausaga e 1839 po o le 1840. O ana ulua'i lauga i a'ai tetele sa faia i le tausaga e 1836. Na ia lauga i lena taimi i a'ai o Randolph, Lowell, Groton, ma Lynn, Mass.
GSAM 121.2Se'ia oo i le 1840, sa toetoe lava a na o le susuga iā Miller le failauga sa tautala i tagata lautele e uiga i le latalata mai o le afio mai o Keriso. I lena tausaga, na fa'afuase'i ona au fa'atasi ma ia le faitau selau i le folafolaina o le fe'au. O le mea na tupu ai lenei suiga tele, o le a talanoaina i le mataupu e sosoo ai. I le tau mālūlū o le 1839-40, na faia ai e le susuga iā Miller ni lauga fa'asolosolo i Exeter, N.H. O i inā na la mua'i feiloa'i ai ma Toeaina J. V. Himes, o lē na talia le fa'atuatua i lena taimi, ma talu mai lea aso, sa tū fa'atasi ma Toeaina Miller o se tagata lomitusi ma se failauga maelega o le fe'au tele o le toe afio mai lona lua.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3E uiga i lenei tagata galue maelega i lenei gaoioiga tele, e sili ona tatou si'i mai upu a lē na tusia le tala o lona olaga, o lē na fa'apea mai:—
GSAM 121.4“Na fanau Joshua V. Himes i Wickford, R.I., i le aso 19 o Me, 1805. Sa lauiloa lona tamā o se tagata fai fefa'ataua'iga ma Initia i Sisifo, ma sa iloga fo'i o ia o se tagata o le ekalesia Episkopale a Sagato Paulo i Wickford. Sa agalelei lona tinā, ma sa ia alofa i le Faaola; o lea alofa sa ia fa'ailoa atu i lana tama, o lē sa fiafia e fa'alogo i ai.
GSAM 121.5“Sa fa'amoemoe le tamā e a'oa'o lana tama, o Joshua, e avea ma faife'au o le ekalesia sa auai ai o ia, ae na lē mafai ona o tulaga na tutupu. Sa i ai se isi galuega a le Atua e faia e lea tama, ma sa ia fa'atonutonuina mea ina ia oo ai i le i'uga sa finagalo i ai. I le 1817, na auina atu ai e le tamā se uta tāua i lalo o le va'aiga a Kapeteni Carter, ae o Alexander Stewart sa pule i le uta. Sa lē fa'amaoni nei tagata, ma ina ua latou taunuu i se uafu i Initia i Sisifo, sa latou fa'atau atu le va'a ma le uta, ona sosola ai lea. O lenei mea na suia ai fuafuaga uma sa faia mo le lumana'i o le talavou o Joshua, o lē sa fa'amoemoe e auina atu i le Iunivesite o Brown, i Providence, R.I. Nai lo lea, ia Aperila, 1821, na ave ai o ia i New Bedford, Mass., ma tu'u atu i se feagaiga e galue a'oa'o ai iā William Knights, ina ia a'oa'oina le galuega o le faia o meaafale.
GSAM 122.1“Ina ua taunuu i lona aiga fou, sa ia amata ma le maelega le galuega na tofia iā te ia, ma le naunauta'iga ia avea ma tufuga tomai i lana galuega. Peita'i, e le'i umi ae ia iloa o tulaga fa'alelotu sa si'omia ai o ia sa lē atoatoa ona ia fiafia i ai. Na ia fai mai, ‘Sa auai lo'u matai i le lotu e talitonu i le Atua e to'atasi ae te'ena le Tolutasi, ma sa ia ave a'u i lana ekalesia. O le Faife'au o Orville Dewey sa avea ma ona faife'au. E le'i leva ona ia liliu ese mai a'oa'oga sa masani ona talia e le ekalesia. O le a'oa'oga na ou maua i lalo o Epikopo Griswold ma le Faife'au o William Burge, le ta'ita'i o le ekalesia a Sagato Paulo, i Wickford, ma lo'u fa'alogo soo i le fofoga lelei o Dr. Crocker o le ekalesia a Sagato Ioane, i Providence, R.I., na matuā taofia ai a'u mai le talia o le te'ena e le susuga iā Dewey, i ana upu matagofie, o a'oa'oga a Keriso ma ana aposetolo.’
GSAM 122.2“Talu ai sa leai se ekalesia Episkopale i New Bedford i lena taimi, sa ia filifili ai e auai i sauniga a le ekalesia Kerisiano Muamua [e lē o le lotu o So'o], ma mulimuli ane avea ma tagata o lea ekalesia. Na ia fai mai, ‘O i inei na ou maua ai le Tusi Paia matala ma le sa'olotoga e mafaufau ai, ma sa ou fa'aaogā lelei ia mea uma e lua.’ O lenei ekalesia sa i lalo o le tausiga a le Faife'au o Moses Howe. Na papatisoina Joshua V. Himes e le Faife'au o Clough i le aso 2 o Fepuari, 1823. Ma se loto e mumū i le maelega mo lona Matai, na vave ona ia amata, ina ua sefuluvalu ona tausaga, ona ta'u atu le tala o le satauro ma apoapoa'i i tagata ia salamō. Na ia fai mai e uiga iā te ia lava:—
GSAM 122.3“‘E le'i umi ae avea a'u ma tagata apoapoa'i, ma na tu'uina mai iā te a'u le fa'atagaga e fa'atupu ai lo'u meaalofa.... Na fa'amalieina la'u galuega a'oa'o se'ia mae'a lona taimi, ma sa vi'ia a'u. Ae mo le lima po o le ono tausaga, sa masani ona ou faia galuega e sili atu i le mea sa mana'omia, ma o lea na ou maua ai se aso se tasi po o le lua i le vaiaso mo su'esu'ega ma galuega fa'amisionare i nu'u matitiva; o fua o ia galuega sa ou tu'uina atu i lo'u faife'au.’
GSAM 123.1“I le 1825, na tofia ai o ia e avea ma misionare a le fono o ekalesia Kerisiano i le itu i saute o Massachusetts. Na fai mai Toeaina Himes, ‘Sa leai se fuafuaga po o ni alagātupe e tausi ai misionare, ma sa ou filifili e amata se pisinisi e tausi ai a'u lava, ma lauga i le tele ou te mafaia.’
GSAM 123.2“I le 1828, na ia tu'ua New Bedford, e aunoa ma le masalosalo po o le lē lava o le malosi, ae ma se naunauta'iga e mautinoa ai le manumalo, ma alu atu i Plymouth. O i inā na ia folafola atu ai le afioga a le Atua i falea'oga, i potu na saunia mo lea fa'amoemoe, ma so'o se mea e mafai ona maua ai ni ē e fa'alogo. I le 1829, sa ia faia ai lea lava ituaiga o galuega i Fall River se'ia oo i le 1830, ina ua si'itia atu i Boston e avea ma faife'au o ekalesia Kerisiano Muamua ma Lona Lua; ma sa nofo ai o ia mo le tolusefulu tolu tausaga. I le 1839, na ia liliu mai ai i le galuega o le toe afio mai, e pei ona fa'amatalaina e le Toeaina lauiloa o William Miller. Na ia auai i le galuega fou ma lona maelega uma, ma sa tumu ana auaunaga i le afi ma le mana. I le 1840, na ia amata ai ona lomia le Fa'ailoga o Taimi, ma lagolagoina ai le galuega ua ia tu'uina atoa i ai lona loto. O ana tupe uma, o ana galuega uma, ma lona malosi uma sa tu'uina atu i lenei galuega, ma e faitau afe na liliu mai.”
GSAM 123O Galuega So'ofa'atasi a Miller ma Himes
GSAM 123.3Mai le 1840 se'ia oo i le tautoulu o le 1844, sa tele ina galulue fa'atasi Toeaina Miller ma Toeaina Himes, a o la femalagaa'i mai lea a'ai i lea a'ai, i le tau vevela ma lo la fale'ie telē tele, ma i le tau mālūlū i falesā ma maota mo tagata lautele. O le malosi tele o le tino o Toeaina Himes na fa'atumauina ai o ia se'ia ulufale i lona tausaga lona ivasefulu lua. Sa malosi pea lona mafaufau se'ia oo i le i'uga. I le aso 28 o Setema, 1894, na ia faia ai se lauga e matuā fa'aosofia ai loto, i se fa'apotopotoga e silia i le tolu afe tagata Adventist Aso Fitu, i le fanua o le tolauapiga i Lansing, Michigan. Na foliga mai sa tele pea le maelega ma le malosi sa iā te ia i aso ua mavae a o ia tautala. O se mea ofoofogia moni lenei mo se tagata ua tolu masina talu ona ulufale i lona tausaga lona ivasefulu tasi, ma o lo'o tigāina fo'i i se ma'i e lē mafai ona fa'amālōlōina, lea na maliu ai o ia i le tausaga na sosoo ai.
GSAM 124.1Sa tū Toeaina Miller ma Toeaina Himes e pei o ē o lo'o i “le pito i luma o le taua” i le gaoioiga o le toe afio mai lona lua i Amerika, ma e na o i la'ua e to'alua mai le to'atele na galulue fa'atasi ma i la'ua i le folafolaina o le a'oa'oga o le afio mai o Keriso, o ē sa iloga i le mausalī o le fa'amoemoe ma le fa'amaoni atoatoa. O le to'atele o nei tagata o ē na ta'ua e le lalolagi o “tagata na si'itia i a latou lava taumafaiga,”—o tagata na tutupu a'e e ala i lo latou fetaia'i ma faigata moni o le olaga, o ē na a'oa'oina e filifili i le aogā o se galuega e tusa ma mataupu fa'avae, ae lē o ni fuafuaga e saili ai se manuia. O o latou uiga sa pei o ē na ta'ua e Toeaina Miller e masani ona talia le fe'au mai ekalesia, “o tagata e sili ona amioatua, tu'uina atu i le Atua, ma olaola.” Na fa'amaonia lenei mea e faife'au o ekalesia eseese, o ē na fai mai ina ua vavae'ese atoatoa le 'au Adventist mai iā i latou, “Ua aveesea e lea a'oa'oga ē silisili o la matou lafu.”
GSAM 124O Isi Failauga Iloga Adventist
GSAM 124.2E ono fia iloa igoa o nisi o tagata na faia se sao tāua fa'atasi ma Toeaina Miller ma Toeaina Himes i le gaoioiga o na ulua'i taimi. O le muamua i le lisi o Charles Fitch, mai Cleveland, Ohio, o lē na fautuaina i le 1842 le manatu e fai ni siata e fa'amalamalama ai fa'aaliga o Tanielu ma le Faaaliga. O le amataga o lenei manatu sa fa'avae i le Sapakuka 2:2, 3. Na maliu Charles Fitch i le aso 10 o Oketopa, 1844.
GSAM 124.3O Dr. Josiah Litch, mai Philadelphia, o lē, e pei ona tatou iloa i le mataupu e sosoo ai, na una'ia e le Ali'i e folafola atu se upu moni, ma ina ua fa'ataunu'uina lea upu moni, na tupu fa'afuase'i ma vave ai le naunau i le fe'au o le toe afio mai.
GSAM 124.4O Elon Galusha, mai Lockport, N.Y., o se faife'au lauiloa o le lotu Papatiso; o ana tusitusiga ma ana auaunaga e uiga i le latalata mai o le afio mai o le Ali'i na tupu ai se gaoioiga tele i lea lotu.
GSAM 125.1O E. R. Pinney, mai Seneca Falls, N.Y., o se isi faife'au tu'uina atu i le Atua o le ekalesia Papatiso, o lē sa avea ana auaunaga ma ana tusitusiga ma malosiaga i le galuega. Sa talafeagai lava ona ta'ua o ia o “Le masima o le lalolagi.”
GSAM 125.2O Geo. Storrs, mai le A'ai o New York, o lē sa avea ma failauga iloga o le toe fafaguina fa'alelotu a o le'i liliu mai i le a'oa'oga o le toe afio mai. Sa malosi tele le a'afiaga o ana tusitusiga i le una'ia o tagata ia atili tu'uina atu i latou lava ma a latou meatotino i le galuega; aemaise lava i vaiaso fa'ai'u o aso e 2300. O ia fo'i lea, ina ua mavae le fa'anoanoa, na fa'ailoa atu i le 'au Adventist ma le lalolagi, ina ia latou iloiloina, ana lauga e ono e uiga i le natura o le tagata, le tulaga o ē ua oti, ma le fa'asalaga i le lumana'i.
GSAM 125.3O Toeaina Stockman, mai Portland, Maine, o se isi tagata galue maelega i galuega o le toe fafaguina fa'alelotu a William Miller i lena a'ai. Na maliu o ia i ni nai vaiaso a o le'i tapunia le tausaga fa'a-Iutaia e 1843, a o fa'amoemoe ma fa'atali le 'au Adventist o le a afio mai le Ali'i i lena taimi.6
GSAM 125.4Sa i ai fo'i isi tagata iloga, ae ona o le lē lava o le avanoa o le a na ona tatou ta'ua ai i latou, e pei o N. N. Whiting, o lē na fa'aliliuina le Feagaiga Fou i le gagana Peretania, ua ta'ua o le Faaliliuga a Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; o George, Wesley, ma Edwin Burnham (o se 'auuso e to'atolu), o i latou uma o tagata faigaluega lelei i le fe'au.
Notes
- Sapakuka 2:2, 3. ↩
- Fa'aaliga 14:6, 7. ↩
- Mareko 1:14, 15, ↩
- Ioelu 2:30, 31. ↩
- Fa'amatalaga o le Mataupu e Luasefulu Fa o Mataio, itulau 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- E faigofie ona iloa, e pei ona fa'aalia i le tusi Ulua'i Tusitusiga, itulau 17, pe aiseā sa naunau ai Toeaina Fitch ma Toeaina Stockman e iloa le mea na tupu talu ona la momoe. ↩