23-nji Bap — Saglyk Edaralary

GSAM 358.1"EZIZIM, men her zatdan öň siziň ruhyňyz ýaly rowaçlyk we saglyk içinde bolmagyňyzy arzuw edýärin."¹

GSAM 358.21863-nji ýylyň 6-njy iýuny, Şabat güni, Pastor Uaýt we onuň aýaly Miçigan ştatynyň Otsego şäherinde Pastorlar Cornell we Lawrence tarapyndan guralan çadyr ýygnagyna gatnaşdylar. Şol ýerde Uaýt hanyma saglyk reformasy mowzugyny açyp görkezýän bir wiziýa berildi. Şol wagtdan başlap, Review neşirinde saglyk we sagdyn ýaşaýyş barada makalalar çap edildi, we ol saglyk barada özüne bildirilýän zatlary ýazmaga başlady. Munuň käbiri 11-nji Şaýatlykda we How to Live atly eserde çap edildi.

GSAM 358.3Saglykly ýaşaýyş we onuň fiziki, akyl-ruh we ruhy ösüş bilen dogry gatnaşyklary meselesi adamlaryň üns merkezine getirildi. 1864-nji ýylyň 25-nji oktýabryndaky Review žurnalynda Pastor J. N. Andrews bu tema boýunça aşakdaky möhüm teklipleri öňe sürdi:—

GSAM 358J. N. Andrews Sagdyn ýaşaýyş barada

GSAM 358.4"Her zyýanly iýmit önüminden ýüz öwürmek we Hudaýyň öňündäki wyždanyň we dogry öwredişiň täsiri astynda ölçegli ýaşaýyş sürmek saglyk üçin iň zerur zatlardandyr. Bedenlerimiz Mukaddes Ruhuň ybadathanalarydyr. Oňa bedenimizde-de, ruhymyzda-da hakykatdan şöhrat goýmagymyz üçin fiziki güýjümiziň ähli ukyplaryny doly güýçli saklamagymyz näderejede zerurdyr! Hudaýa şükür, bu mowzuk häzir aýratyn halkymyzyň öňüne goýulýar. Saglyk we güýç biziň üçin iň gymmatly zatlaryň hataryndadyr, şeýle hem kynçylyk döwrüniň uly wakalaryna şaýat boljaklar üçin iň uly ähmiýete eýedir."

GSAM 359.1Mukaddes Kitap gigienasy we hristian ölçegliligi mowzugy diňe Review žurnalynyň sahypalarynda däl, eýsem din gullukçylarymyzyň hem çykyşlarynda öňe sürüldi.

GSAM 359.21866-njy ýylyň 20-nji maýynda geçirilen Baş Konferensiýada, Uaýt hanym arkaly aşakdaky görkezme berildi (ol Testimony No. 11-de hem bar):—

GSAM 359Saglyk edarasy döredilmeli

GSAM 359.3"Maňa görkezildi, biz ejir çekýänler we kesellere ýol bermezlik üçin bedenlerine nähili ideg etmelidigini öwrenmek isleýänler üçin öý döretmegimiz gerek....

GSAM 359.4"Iman getirmeýänler kesel bejergisini üstünlikli alyp barýan, Şabat saklaýan lukmanlaryň ýolbaşçylyk edýän saglyk edarasyna ýüz tutanda, olar göni hakykatyň täsirine düşerler. Halkymyz we hakyky ynanjymyz bilen tanyşanda, olaryň öňki pikirleri ýeňilip, olar oňaýly täsirlenýärler. Şeýlelikde hakykatyň täsirinde galyp, käbirleri diňe bedeni kesellerden ýeňillik tapman, günä bilen keselen ruhlary üçin şypa balzam taparlar.

GSAM 359Netijeleriň çaklamasy

GSAM 359.5"Keselleriň saglygy akylly bejergi astynda gowulaşyp, olar durmuşdan lezzet almaga başlanda, saglygyny dikeltmekde kömek eden adamlara ynanýarlar. Olaryň ýürekleri minnetdarlyk duýgulary bilen dolup, hakykatyň oňat tohumy şol ýerde has aňsat ýerleşýär, käbir ýagdaýlarda ol ideg edilip, ösüp, Hudaýyň şöhraty üçin miwe berýär. Şeýle gymmatly bir ruhuň halas edilmegi, şeýle bir edarany döretmek üçin zerur bolan ähli serişdelerden hem gymmat bolar....

GSAM 359.6"Sagaldyrylan ýa-da uly peýda gören käbir adamlar ynanjymyzy täze ýerlerde ýaýratmak we hakykatyň baýdagyny galdyrmak üçin serişde bolar; öňünden saglyk gazanmak maksady bilen halkymyzyň arasynda galmak arkaly adamlaryň akylyndan öň pikirler aýrylan ýerlerde başgaça elýeter bolmak mümkin bolmazdy."

GSAM 360.1Ýygnanan halkymyzyň biragyzdan kabul eden kararyna görä, mümkin boldugyça çaltlyk bilen Battle Creekde ýa-da onuň golaýynda saglyk edarasynyň açylmagy we onuň dolandyryşynyň Dr H. S. Layyň ýolbaşçylygynda bolmagy karara alyndy; ol ozalky lukmançylyk bilimlerine goşmaça, keselleri bejermekde gidroterapiýa usullaryny öwrenmek üçin Gündogardaky suw bejergi merkezinde bir ýyldan gowrak wagt geçirdi.

GSAM 360Sanatoriýa üçin ýer satyn alyndy

GSAM 360.2Şol döwürde şeýle bir edarany döretmek uly bir başlangyç ýaly görünýärdi; netijäniň bu ruhlandyryjy subutnamasy bolmasady, işe girişmekde käbir gijä galmak bolup bilerdi. Emma gijä galmak ýerine, konferensiýanyň tamamlanmagyndan birnäçe gün soň, hakim Gravesiň Günbatar Battle Creekdäki sekiz akr ýer bilen gurşalan giň we owadan ýaşaýyş jaýy satyn alyndy. Bu binanyň ýanyna derrew iki gatly goşmaça guruldy we ol ýuwunmak otaglary hökmünde ulanyldy. Bu binalarda Saglyk Reformasy Instituty açyldy.

GSAM 360.31866-njy ýylyň 19-njy iýunyndaky Review žurnalynda edaranyň paýnamalaryna ilkinji umumy çagyryş edildi. Şol bir sanynda Battle Creek (Miçigan) we Olcott (Nýu-Ýork) ybadathanalarynyň eýýäm 2,625 dollar möçberinde, ýagny her biri 25 dollardan 105 paýnama ýazylandygy barada beýanat berildi. Miçigan ştatynda saglyk edaralaryny dolandyrmak üçin korporasiýa döretmäge mümkinçilik berýän kanun bolmandygy üçin, mülk belli bir wagtlap ynançly dolandyryş astynda saklandy, korporasiýa döredilençä.

GSAM 360Saglyk žurnaly başlandy

GSAM 360.4Awgustyň birinde dolandyryjylar tarapyndan her aý neşir ediljek, gapagy bilen on alty sahypaly, žurnal görnüşinde bir saglyk žurnalynyň çap edilmegi hem başlandy. Oňa Health Reformer diýildi. Bu žurnal häzir hem Good Health ady bilen dowam etdirilýär we häzirki wagtda dünýäniň öňdebaryjy saglyk žurnaly hasaplanýar. Bu žurnal diňe saglyk we ölçeglilik ýörelgelerini ara alyp maslahatlaşman, eýsem saglyk edarasyny mahabatlandyrmak guraly hem boldy; ol 1866-njy ýylyň 5-nji sentýabrynda hassalar we ýaşaýjylar üçin resmi taýdan açyldy. Şeýlelik bilen, bu edara biziň halkymyza bu mesele ilkinji gezek aýdylanyndan dört aýdan az wagt geçmänkä satyn alynyp, enjamlaşdyrylyp we işlemäge taýýar ýagdaýda işe girizildi; paýnamalara 11 000 dollar möçberinde pul ýazdyryldy we onuň uly bölegi eýýäm tölendi.

GSAM 361Saglyk Korporasiýasy Guruldy

GSAM 361.11866–67-nji ýylyň gyşynda Miçigan kanun çykaryjylar mejlisi saglyk edarasyny dolandyrmak üçin korporasiýa döretmäge mümkinçilik berýän kanuny kabul etdi. 1867-nji ýylyň 17-nji maýynda bu ädim ädildi, içerki düzgünler kabul edildi we emläk hem-de beýleki mülkiýet kanuny taýdan saýlanan ygtyýarly wekillerine gowşuryldy. Şol wagta çenli ýazylan paýnamalaryň jemi möçberi 26,100 dollar bolup, şondan 18,264.87 dollar tölenipdi. Edarada ukyply lukmanlar we kömekçiler topary bardy, binalar hassalar bilen dolmaga ýakyn bolup, olaryň käbiri edaranyň çägine gelenden soň biziň halkymyz we hakykat barada habarly bolup, eýýäm biziň ynanjymyzy kabul edipdi.

GSAM 361Saglykly Geýinmek

GSAM 361.2Her asyrda we her ýurtda tebigy ýürek dünýäniň täsirine, onuň durmuş buýsanjyna, akylsyzlyklaryna we modasyna aňsatlyk bilen boýun egýär. 1863-nji ýyl, biziň ýurdumyzda saglyk we geýinmek meselesi Uaýt hanyma görkezilen mahaly, bu ýagdaýdan daşary däldi; aýallaryň krinolin geýinmek modasyny yzarlamakdaky çäksiz höwesi munuň subutnamasydyr, krinolinleriň ululygy köp aýaly tersine öwrülen şaryň içinde ýöreýän ýaly görkezýärdi. Şol bir döwürde geýinmekde başga iki çendenaşa görnüş girizilip, olar uly ara alyp maslahatlaşyklary döredipdi. Bu baradaky gysgaça maglumatlar, belki-de, okyjyny Testimony for the Church №10-da ýerleşýän Uaýt hanymyň geýinmek baradaky şaýatlygyna has gowy düşünmäge taýýarlap biler.

GSAM 362Geýimde Çendenaşalyklar Aýyplanýar

GSAM 362.1Birinji çendenaşalyk, geýijiniň islegine görä on düýmden ýarym ýard ýa-da ondan hem köp uzynlykdaky yzlyk (trail ýa-da train) bilen tikilen köýnekleri geýmekdi. Bu köýnekler köplenç ýeriň üstünden süýrenýärdi we jenaplar olary "köçe süpürgiçleri" diýip atlandyrdylar. Ikinji çendenaşalyk geýinmekde düýbünden tersine bolup, mümkin boldugyça erkekleriň geýýänine meňzeşdi. Bu moda Miss Bloomer-iň yzyna düşenler tarapyndan kabul edildi we şonuň üçin "bloomer geýimi" diýlip atlandyryldy. Ahyrynda bu at "Amerikan kostýumy" diýip üýtgedildi. Bu kostýumyň tarapdarlary ýer-ýerden ýygnaklar geçirip, köp aýal doganlarymyz ony kabul etmegi goldady. Käbirleri ony geýdi.

GSAM 362Geýim meselesi boýunça şahadat

GSAM 362.2Geýim meselesi boýunça Uaýt hanyma görkezilenler barada men Testimony No. 11-den birnäçe paragrafy getirjek:—

GSAM 362.3"Hudaýyň wepaly halky dünýäniň ýagtylygy we ýeriň duzydyr, we olar täsirleriniň gymmatlydygyny hemişe ýatda saklamalydyrlar. Eger olar örän uzyn geýimi örän gysga geýim bilen çalyşsa, olar täsirlerini uly derejede ýitirerler. Ynançsyzlar, olaryň borjy olar üçin peýda getirmek we olary Hudaýyň Guzusyna getirmäge çalyşmakdyr, olar bu ýagdaýdan ýigrenç duýardylar. Aýallaryň geýimine saglyk nukdaýnazaryndan köp gowulaşdyryş girizmek bolýar, ýöne tomaşaçyda ýigrenç döretjek derejede uly üýtgeşiklik girizmek gerek däl.

GSAM 362Reform geýimi

GSAM 362.4"Beden korsetler we balina süňkleri bilen hiç hili basyş astynda bolmaly däl. Geýim doly erkin bolmaly, şeýdip öýkenler we ýürek sagdyn hereket etsin. Geýim ädigiň ýokarky gyrasyndan biraz aşak düşmeli, ýöne el bilen göterilmezden köçäniň we trotuaryň hapasyndan arassa galmak üçin ýeterlik gysga bolmaly. Öý işlerini ýerine ýetirýän, esasanam daşarda iş etmäge mejbur bolýan aýallar üçin bu geýimden-de gysga geýim amatly, peýdaly we sagdyn bolar.

GSAM 363Beden deň derejede geýindirilmeli

GSAM 363.1"Etek näçe uzyn bolmasyn, aýaklary hem erkekleriňki ýaly doly örtülmeli. Muny astarly şalwar geýmek arkaly amala aşyrmak bolýar; şalwaryň uçlary ýygrylyp, aýak bileginiň daşyndan zolak bilen berkidilen ýa-da şalwar giň bolup, aşaklygyna daralýan bolmaly; ol köwşe ýetjek derejede uzyn bolmaly. Şeýlelikde örtülen aýaklar we aýak bilekleri howa akymlaryndan goralýar. Eger aýaklar we bedeniň agzalary ýyly geýimler bilen amatly saklansa, gan aýlanyşygy deňleşer we gan arassa hem sagdyn galýar, sebäbi ol organizmde tebigy geçelgesinde sowuklamaýar ýa-da päsgelçilik çekmeýär."

GSAM 363.2Bu eşigiň uzynlygy yzly eşik bilen amerikan geýimi arasynda mynasyp ortaça hökmünde görkezildi. Hiç kimiň muny geýmelidigi aýdylmady, eýsem olar täsirini kesmek we kömek bermeli adamlarda ýigrenç döretmek ýaly hereketlerden gaça durmalydylar. Aýak bileklerini şu ýerde beýan edilen usulda örtmeli diýilmedi, eýsem munuň şeýle usulda-da edilip bilinjekdigi aýdylýar. Eger şol bir maksat başga usullar bilen, mysal üçin uzyn ast geýimleri we örülen aýak örtükleri arkaly amala aşyrylýan bolsa, bu hem şol şaýatlyga doly laýyk gelýär.

GSAM 363Saglykly Geýime Zerur Bäş Nokat

GSAM 363.3Maslahat berlen geýinmek stilinde sagdyn geýim üçin zerur bäş nokadyň bardygyny görersiňiz:—

GSAM 363.41. Korsetleri we belde basyş edýän ähli zatlary aýyrmak.

GSAM 363.52. Ganyň erkin aýlanyşyna päsgel berjek gol ýa-da beden böleklerindäki ähli baglary aýyrmak.

GSAM 364.13. Bedeniň ähli böleklerini deň derejede, esasan aýaklary we aýak bileklerini örtmek.

GSAM 364.24. Etekleri omuzlardan asmak we olaryň baglar bilen ýanbaşlardan asylmagyna hiç haçan ýol bermezlik.

GSAM 364.35. Geýimiň uzynlygy.

GSAM 364.4Ilkinji dört nokat häzirki wagtda her akylly lukman tarapyndan goldanylýar, bäşinji nokat boýunça bolsa, hem yzlykly, hem gaty gysga köýnekler häzirki wagtda ikisi hem ulanylmaýar.

GSAM 364Jenness-Miller hanym geýinmek barada

GSAM 364.51890-njy ýylda Nýu-Ýorkly Jenness-Miller hanym şol döwrüň iň ylmy-higiýenik geýinmek žurnalynda aýallaryň geýimlerini gysga-gysga edip, gaty çalt üýtgeşme bolmaz ýaly, aýal ädiginiň ýokarky gyrasynyň töweregine çenli gysgaltmagy maslahat berdi — bu hut Testimony No. 11-iň goldaýan uzynlygyna gabat gelýär.

GSAM 364Dr. Trallyň Tassyklamasy

GSAM 364.61868-nji ýylda Nýu-Jersi ştatynyň Florence Heights şäherindäki Higieoterapewtiki Kollejiniň doktoru R. T. Trall-a Miçigan ştatynyň Battle Creek şäherinde, maý aýynyň ahyrynda din gullukçylarymyza bir hepdelik lektsiýalar kursyny geçirmek üçin çäre gurnaldy. Kursyň dowamynda doktor Pastor Uaýtyň myhmany boldy. Uaýt hanym sapaklara gatnaşmady, ýöne doktor her gün Pastor Uaýt, onuň aýaly we Pastor J. N. Andrews bilen araba bilen gezelenje çykýandygy üçin, onuň higiena, keseller we olaryň sebäpleri, dermanlaryň täsiri we ş.m. baradaky pikirlerini diňlejekdigi kabul edildi. Ol diňe wiziýada görkezilen zatlary gürrüň berdi, emma bu maglumaty nireden alandygyny aýtmady. Doktor lukmançylyk ylymynyň onuň beýan eden pikirleri bilen doly gabat gelýändigini aýtdy. Pastor Andrews maňa aýtdy: ikinji güni söhbeti gutaranda doktor Uaýt hanymdan lukmançylyk ylymyny nirede tamamlandygyny sorapdyr. Ol bu ugurda hiç haçan okamandygyny bilende geň galdy, ýöne onuň Otsego, Miçigan, 1863-nji ýylyň 6-njy iýunynda görkezilen zatlaryň netijelerini berýändigini bildi. Ol onuň pikirleriniň ählisiniň fiziologiýa we higiena bilen iň berk utgaşýandygyny, şeýle hem köp meselede onuň doktoryň hiç haçan ýetmedik derejä çenli çuňňur barandygyny tassyklady. Şeýle takmynan bäş günlik gezelenç we söhbetlerden soň doktor Pastor Uaýtdan näme üçin kollejinden çykarylyp, Battle Creek-deki din gullukçylarynyň öňünde sapak bermäge çagyrylandygyny soraýar. Ol: "Uaýt hanym higiena boýunça zerur görkezmeleri bermäge meniň ýaly taýýar" diýdi.

GSAM 365Medisina ylymy tassyklaýar

GSAM 365.1Onuň amaly higienanyň dürli ugurlary boýunça köp sanly ýazgylary birnäçe ýyl bäri jemgyýetde elýeterli bolup gelýär, we olaryň köpüsi häzir Christian Temperance and Bible Hygiene atly kitapda jemlenendir. Iň bilimli lukmanlaryň käbiri bu ýazgylary ünsli öwrenenden soň, lukmançylyk ylymynyň olaryň bilen doly gabat gelýändigini yglan etdiler. Onuň bu ýazgylary öwrenişiň netijesi däl, eýsem diňe Rebbiň oňa wiziýada görkezen zatlarynyň ýazga geçirilmegidir.

GSAM 365Doktor Kelloggiň Şahadatnamasy

GSAM 365.21863-nji ýylda Uaýt hanyma wiziýada görkezilen zatlar bilen lukmançylyk ylymynyň gözlegleriniň nähili gabat gelýändigini subut etmek üçin men Miçiganyň Battle Creek şäherindäki dünýä belli sanatoriýanyň başlygy J. H. Kellogg, M.D. tarapyndan Christian Temperance atly kitabyň giriş sözlerinde ýazylan sözlerden bir parçany getirýärin. Ol şeýle diýýär:—

GSAM 365.3"1. Agzalan ýazgylar ilkinji gezek çykan mahaly, saglyk meselesi diňe bu ýazgylaryň niýetlenen adamlary tarapyndan däl, eýsem tutuş dünýä tarapyndan hem tas düýbünden ünsden düşürilipdi.

GSAM 365.4"2. Fiziki endikleri özgertmegiň zerurdygyny öňe süren az sanly adamlar, hakyky özgertme ýörelgelerini gorap çykyş edýän mahaly, iň açyk we käwagt ýigrendiriji ýalňyşlyklary hem ýaýratdylar.

GSAM 366.1"3. Hiç ýerde we hiç kim tarapyndan açyk ýalňyşlyklardan arassa we Mukaddes Kitaba hem-de hristian dininiň ýörelgelerine laýyk gelýän, sistematik we sazlaşykly gigienik hakykatlaryň toplumy hödürlenmändi.

GSAM 366.2"Şol şertlerde agzalan ýazgylar ýüze çykdy. Öwredilen ýörelgeler ylmy ygtyýar bilen däl-de, ylmy bilime dawa etmeýän, ylahy aňyşmanyň kömegi we ygtyýary bilen ýazýandygyny öňe sürýän biri tarapyndan ýönekeý we düşnükli usulda beýan edildi.

GSAM 366Prinsipler synagdan geçdi

GSAM 366.3"Şeýle aýratyn şertlerde we täsin iddialar bilen öňe sürlen bu ýörelgeler wagt we tejribe synagyndan nähili geçdi? diýen sorag doly ýerlikli. Onuň jogaby iň giň gerimde tassyklanyp bilinjek faktlarda ýatyr.... Çärýek asyr mundan ozal düýbünden üns berilmedik ýa-da gülkünç edilen bu ýörelgeler dym-dym jemgyýetiň ynamyna we hormatyna girip, dünýä olaryň ozal hemişe şeýle kabul edilmändigini düýbünden unutdy. Ylymdaky täze açyşlar we köne faktlaryň täze düşündirişleri yzygiderli tassyklama subutnamalaryny goşdy; häzirki wagtda çärýek asyrdan hem gowrak wagt mundan ozal öňe sürlen her bir ýörelge ylmy subutnamalar bilen mümkin boldugyça berkidildi.

GSAM 366Wiziýalaryň ylahy gelip çykyşynyň subutnamasy

GSAM 366.4"Elbetde, bu täsin bir zat hasaplanmalydyr we ylahy düşünjäniň we ýol-ýörelgäniň aýdyň subutnamasyny hödürleýär: ylym we tejribe ygtyýaryny talap edýän, ýöne aşa pikirler bilen bozulýan we ýalňyşlyklaryň uly garyndysy bilen gowulyga güýjüni ýitiren garyşyk we çaknyşýan öwretmeler arasynda, ylmy bilim ýa-da alymlyk barada hiç hili dalaş etmeýän bir adamyň saglyk meseleleri boýunça ýazýan az sanly ýazyjylaryň we akyldarlaryň öňe süren garyşyk we ýalňyşlyk gatyşykly pikirler toplumyndan şeýle sazlaşykly, yzygiderli we hakyky gigienik ýörelgeler toplumyny düzüp bilmeginiň adatdan daşary bir zatdygy ykrar edilmelidir: çärýek asyrlyk ara alyp maslahatlaşmalar, gözlegler, tapyndylar we tejribeler şol ýörelgeleriň ýekejesini-de ýalana çykarman, diňe öwredilen doktrinleri berkitmäge hyzmat etdi." Senesi: "Battle Creek, Mich., 1890."

GSAM 367Saglyk Instituty Giňeldildi

GSAM 367.11876-njy ýylda baş lukman wezipesine bellenen J. H. Kellogg, M.D.-niň dolandyryşynda bejergi talaby şonça uly bolup çykdy welin, 1877-nji ýylyň baharynda goşmaça ýer üpjün edilmegi zerur boldy. 1876-njy ýylda edaranyň ady Saglygy Reform Institutyndan Lukmançylyk we hirurgiýa sanatoriýasy diýip üýtgedildi, 1878-nji ýylda bolsa täze esasy bina gurlup tamamlandy.

GSAM 367.2Bu gurluşyň ölçegi 136 x 46 fut bolup, podwal gatdan dört gat ýokarydy. Ol tutuşlygyna bug bilen gyzdyrylýardy we gaz lampalary bilen ýagtylandyrylýardy. Açylandan gysga wagt soňra ol hassalar we myhmanlar bilen doly diýen ýaly boldy.

GSAM 367.3Şol wagta çenli 1866-njy ýylda Uaýt hanymyň bu edara barada beren şaýatlygynda öňünden çaklanan zatlar örän täsirli ýagdaýda ýerine ýetirilipdi. Ilki saglyk gözläp bu edara gelmek arkaly ünsi şu halka çekilen onlarça adam eýýäm häzirki hakykatyň ýagtylygyny kabul edipdi.

GSAM 367Obalyk Saglyk Dynç alyş Jaýy

GSAM 367.41877-nji ýylyň 22-nji noýabrynda Signs of the Times neşirinde, J. H. Kellogg-yň ýarym dogany, lukman M. G. Kellogg, Kaliforniýanyň Napa etrabynyň St. Helena şäherinden demirgazyk-gündogara iki ýarym mil uzaklykda, Howell dagynyň eňňidinde ýer bölegine eýe bolandygyny we Crystal Springs ýanynda "Rural Health Retreat" diýlip atlandyryljak bir binany gurjakdygyny yglan etdi. 1877–78-nji ýylyň gyşynda bir bina gurlup, 1878-nji ýylyň başlarynda hassalary bejermek üçin açyldy. Bu saglyk dynç alyş ýeri, ene gurama – Battle Creek-däki sanatoriýa ýaly, diňe bir ulalman, eýsem köp adamyň bu habary tanamagyna we kabul etmegine sebäp bolan ýer boldy.

GSAM 368Pacific Health Journal

GSAM 368.11885-nji ýylyň tomsy üçünji perişdäniň habarynyň işinde gaty wakaly ösüş döwri boldy. Maýyň birinde St. Helena oba saglyk dynç alyş ýeri kadaly diplomly lukmanyň lukmançylyk dolandyryşyna berildi. Iýun aýynda her iki aýda bir gezek çykýan 24 sahypaly Pacific Health Journal and Temperance Advocate žurnalynyň çykarylmagy başlandy, redaktorlygy Pastor J. H. Waggoneriň gözegçiliginde boldy. Bu guramalar arkaly saglyk edarasyna täze jan gelip, öňki ýyllardaky ýaly ýitgi däl-de, her ýyl 2,000–4,000 dollar aralygynda arassa girdeji gazanmaga başlady; 1891-nji ýylyň aprel aýynda tamamlanan ýylda bolsa 12,000 dollardan gowrak arassa girdeji görkezdi.

GSAM 368.21887-nji ýylda St. Helena şäherinde geçirilen Oba Saglyk Dynç Alyş Assosiasiýasynyň ýygnagynda guramanyň maliýe ýagdaýy barada aşakdaky beýanat berildi: 1885-nji ýylyň 1-nji maýynda guramanyň arassa baýlygy diňe $5,322.76 bolup, bu şol wagta çenli çykarylan paýlaryň jemi möçberinden $2,547.24 azdy. Başgaça aýdylanda, gurama ähli girdejilerini we paýdar maýasynyň 2,547.24 dollar möçberini sarp edipdi. 1887-nji ýylyň 1-nji apreline guramanyň ähli karzlaryny çykaryp bolansoň galdyrylan gymmaty 21,372.64 dollar bolup, bu 23 aýyň dowamynda 16,049.88 dollarlyk artykmaçlyk diýmekdir. Bu summanyň 5,280 dollary paýnamalar görnüşinde alnyp, 2,497.60 dollarlyk sadaka guramaga berildi; şonuň üçin guramanyň işlerinde 8,272.28 dollarlyk arassa girdeji boldy. Şol döwürde Pacific Health Journal 32 sahypaly aýlyk, örtükli neşir hökmünde çykaryldy we guramanyň bähbitlerini hem-de ýörelgelerini ösdürmekde has-da uly peýda getirýändigi anyklandy.

GSAM 369Haýyr-sahawatly Işler

GSAM 369.11891-nji ýylyň ýanwar aýyndaky Medical Missionary žurnalynda Battle Creek Sanitariýumy barada Dr. J. H. Kellogg şeýle diýdi:—

GSAM 369.2"Edaranyň 25 ýyllyk işjeňligi döwründe berlen haýyr-sahawat bejergisiniň möçberi 100 000 dollardan hem artyk bolup, bu ilkinji goýlan maýa goýumyň birnäçe esse artygyna barabar bolýar.

GSAM 369.3"Agzalan haýyr-sahawat işlerine goşmaça, gurama dürli missionerlik ugurlary üçin taýýarlanan lektorlary, şepagat uýalaryny, aşpezlik mekdepleriniň mugallymlaryny we beýleki adamlary iberdi."

GSAM 369Ýetimler üçin ýüzleniş

GSAM 369.41891-nji ýylyň 8-nji martynda geçirilen Baş Konferensiýada Dr. Kellogg ýetimler adyndan örän çuňňur ýürekden çykan bir çagyryş etdi. Ol şeýle diýdi: "Men 'umumy wekil' wezipesine bellenendigimi duýýaryn we men wekili bolmadyklara — hiç kimiň ideg etmeýän ýetimlerine — wekilçilik etjek."

GSAM 369Haskell hanymyň 30 000 dollarlyk sowgady

GSAM 369.51892-nji ýylyň ýanwar aýyndaky Home Missionary žurnalynda ýetim çagalaryň öý bilen üpjün edilmegi üçin maliýe serişdeleriniň berilmegi barada güýçli ýüzlenildi. Şol žurnalda öý üçin berlen wadalaryň jemi 17,716 dollar bolan adamlaryň atlary bardy — bu mukdar, taslamanyň gurnagçylarynyň pikirine görä, şeýle uly işe gaty azdy, şonuň üçin işleriň ýerine ýetirilmeginde gijä galmak howpy döredi. Emma başlangyçdan ahyryny görýän we "müň depedäki mallaryň" eýesi bolan Hudaý wakalary şeýdip tertipledi, ynanjymyzda bolmadyk baý bir aýal, Çikagoly Karolin E. Haskell hanym, jenap Frederik Haskelliň dul aýaly, bu meýilleşdirilen haýyr-sahawat işini eşideni bilen, gurluş komitetiniň peýdasyna 30 000 dollar möçberini derrew goýberdi; ýöne şert şundan ybaratdy: bu pul öňden kesgitlenen meýilnamalara laýyklykda ýetimler öýüni gurmak üçin doly ulanylmaly, gurama giň we liberal ruhyýetde dolandyrylmaly, hem-de bu edara onuň aradan çykan äriniň hatyrasyna Haskell Hatyra Öýi diýlip atlandyrylmaly.

GSAM 370.1Şol serişdeler esasynda Lukmançylyk missionerlik we haýyr-sahawat jemgyýeti şol ýylyň dowamynda bu binany gurup, ony ýetimler öýi hökmünde açmaga mümkinçilik gazandy. Bu bina 1894-nji ýylyň 25-nji ýanwarynda açyldy. Şol seneden bäri wagtyň köp böleginde ýetimlerden, kömekçilerden we mugallymlardan ybarat maşgalanyň ortaça sany ýüz töweregi boldy.

GSAM 370Jeýms Uaýt ýadygärlik öýi

GSAM 370.2Bu çagalaryň ideg we goldawyndan başga-da, bu birleşik Jeýms Uaýt ýadygärlik öýi diýlip atlandyrylýan başga bir haýyr-sahawat edarasyny hem dolandyrýar; ol ýerde ýigrimiden gowrak garry we öýsüz adamlara ideg edilýär we olar amatly şertlerde ýaşaýarlar.

GSAM 370Lukmançylyk missionerleri

GSAM 370.3Bu ugurda, lukmançylyk missionerlerini taýýarlamak işine başlanylanda başga bir işjeň ädim ädildi. Adamzadyň abadançylygyny ýokarlandyrmak ugrunda edilen bu tagallany magtap, Uaýt hanym 1892-nji ýylyň 16-njy sentýabrynda Awstraliýanyň Preston şäherinden ýazanda şeýle diýdi:—

GSAM 370.4"Men häzirki wagtda bir sany bar bolan ýerde ýüz sanynyň taýýarlyk görýändigini isleýärin. Şeýle bolmaly. Erkekler hem-de aýallar lukmançylyk missionerleri hökmünde lukmançylyk bilimli bolmadyk missionerlerden has peýdaly bolup bilerler."

GSAM 370.5Ýokardakylaryň ýazylan mahalyndan bäri, şeýle gulluga ömürlik girmek üçin taýýarlyk kursyna gatnaşýanlaryň sany ep-esli artdy.

GSAM 370Saglyk işiniň ösüşi

GSAM 370.61894-nji ýylyň ýanwar aýyndaky Medical Missionary žurnalynda saglyk işiniň ösmegi barada gyzykly maglumatlary öz içine alýan gysgaça beýanat berilýär. Ol şeýle diýilýär:

GSAM 371.1"Saglyk Reformasy Instituty 1866-njy ýylda guruldy.... Miçiganyň ösýän şäherleriniň biri bolan Battle Creek şäheriniň ýokarky, ýakymly we saglykly ýerinde ýerleşýän şahsy ýaşaýyş jaýy bolan ýönekeý bir çarçuwaly öý satyn alyndy. Iki lukman, iki hammam hyzmatkäri, bir şepagat uýasy (taýýarlyk görmedik), üç ýa dört kömekçi, bir hassa we örän köp oňaýsyzlyklar, şeýle hem edaranyň geljegine we onuň esaslandyrylan ýörelgelerine bolan uly ynam — häzirki başlangyjyň başy boldy. Ol Saglyk Reform Instituty diýlip atlandyryldy.

GSAM 371.2"Ilkinji kiçi jaýyň ýerinde häzir 312 fut uzyn we 100 fut çuň, alty gat belentlikde, üç ýüz myhmana niýetlenen, hassalaryň ideg edilmegi we dikeldilmegi üçin häzirki zaman ylmynyň teklip edip biljek ähli enjamlary bilen üpjün edilen bir bina durýar. On lukman, olaryň köpüsi degişli ugurlarynda hünärmen, lukmanlar toparyny düzýär. Şepagat uýalary we beýleki kömekçiler üç ýüzden gowrak adamy öz içine alýan maşgalany düzýärler, we edaranyň myhmanlary Birleşen Ştatlaryň her birinden hem-de daşary ýurtlardan gelýän köp sanly myhmany öz içine alýar. Onuň gapylary haýsy dini topara degişlidigine garamazdan içerki ýa-da daşary ýurt missionerine hemişe açyk, we maşgalada adatça şol myhmanlardan biri ýa-da birnäçe sanysy bolýar.

GSAM 371Sanatoriýa hassahanasy

GSAM 371.3"Hassahana 1888-nji ýylda gurlan, ölçegi 100 × 60 fut, bäş gatly bina. Binanyň ýokarky gatlarynyň üçüsi sanatoriýanyň operasiýa bölümi, hassalaryň otaglary we palatalary üçin ulanylýar. Guramanyň haýyr-sahawat işleri üçin ofisleri hem şu ýerde ýerleşýär. Ýigrimi kiçi jaý, olaryň käbiri bug bilen ýylydylyp, esasy bina ýaly elektrik bilen ýagtylandyrylýar, onuň töwereginde jemlenip, hassalar ýa-da talyplar bilen doly. Lukmançylyk missiýasy hemşirelerini taýýarlamak mekdebi 1884-nji ýylyň 1-nji iýulynda guruldy. Ilkinji alty aýyň dowamynda otuz bäş talyp hasaba alyndy."

GSAM 372Işgärleriň Ýola Çykjakdygy Barada Öňünden Çaklama

GSAM 372.1Kaliforniýanyň St. Helena şäherindäki saglyk edarasy barada gürrüň berende, Uaýt hanym 1887-nji ýylyň 6-njy fewralynda Şweýsariýanyň Tramelan şäherinden ýazan hatynda şeýle diýýär:—

GSAM 372.2"Hudaý bu edaranyň işgärleri pespällik bilen we boýun egip, Hudaýyň islegini ýerine ýetirseler, ol ýaşar we gülläp öserdi; we ondan beýleki adamlara Hudaýyň beren ýagtylygy bilen bereket bermek üçin missionerler iberiler diýdi. Olar Isanyň ruhunda ýokary ýerlerde duran putlary agdaryp salarlar; olar yrym-ynançlary açyp görkezýärler we häzirki wagtda diňe ýalňyşlyk, özüne berilmek, ölçsüzlik we günäniň höweslendirilýän ýerinde hakykaty, arlygy we mukaddesligi dikeldýärler."

GSAM 372.3Biz bu sözleri getirýäris, sebäbi olar beýleki meňzeş guramalara hem deň derejede degişlidir.

GSAM 372Saglyk işlerinde üstünlik wada berilýär

GSAM 372.41891-nji ýylda kilisä berlen ýörite şaýatlykda şeýle okalýar: "Hudaýyň ak patasy saglygy gowulandyrmak işine gyzyklanma döretmek üçin edilýän ähli tagallalara bolar; sebäbi saglyk reformasy her ýerde zerurdyr. Bu meseläniň üstünde diriliş bolmaly; sebäbi Hudaý bu serişdäniň üsti bilen köp işleri amala aşyrmagy maksat edinýär."

GSAM 372Amerikan Tibbi Missioner Kolleji

GSAM 372.5Ädimme-ädim keselleri bejermekde akylly usullar barada düşünje ösdi, we 1895-nji ýylyň iýun aýynda lukmançylyk bilim edarasyny döretmek talaby döredi. Bu talaba laýyklykda, Amerikan Lukmançylyk Misýoneri Kolleji ýörite ýurtda we daşary ýurtlarda Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association-yň ýolbaşçylygynda işlemäge lukmanlary taýýarlamak maksady bilen döredildi. Inaugurasiýa dabaralary 1895-nji ýylyň 30-njy sentýabrynda Battle Creekde geçirildi we kollej ertesi gün, 1-nji oktýabrda, 40 talyply synp bilen açyldy.

GSAM 372.6Kollejiň yglanlarynda şeýle okalýar:

GSAM 372.6"Kollej Illinoýs ştatynyň kanunlaryna laýyklykda Çikagoda resmi taýdan hasaba alyndy. Okuw meýilnamasy ABŞ-nyň iň oňat lukmançylyk mekdeplerindäkiden kem däl derejede doly bolar. Sapaklar bölekleýin Çikagoda, bölekleýin Miçiganyň Battle Creek şäherinde geçiriler."

GSAM 373.1Lukmançylyk missionerlik işine taýýarlanýanlar barada 1895-nji ýylyň awgustyndaky Medical Missionary žurnalynda aşakdakylary okaýarys:

GSAM 373.1"Häzirki wagtda Battle Creek sanatoriýasynyň şepagat uýalaryny taýýarlaýan mekdebinde taýýarlyk görýän şepagat uýalarynyň synpyndaky talyplaryň sany 250-den geçýär; häzirki wagtda medisina missionerlik işine gatnaşmaga ukyply bolanlaryň hersine bir wezipe bellenildi. Günorta deňiz adalary, Hindistan, Günbatar Hind adalary, Günorta Amerika, ABŞ-nyň Günorta ştatlary (ýigrimi bäş ýa-da otuz şepagat uýasy) we uly şäherlerimiz üçin şepagat uýalary gerek."

GSAM 373Medisina missiýasy işiniň ösüşi

GSAM 373.21895-nji ýylyň 5-nji noýabrynda Tabernaklda geçirilen Sanatoriýanyň Missioner Şepagat Uýalarynyň synpynyň gutarma dabarasynda Dr. Kellogg şeýle diýdi:—

GSAM 373.3"On iki ýyl mundan ozal, şeýle bir çäräde iki şepagat uýasy diplom aldy. Häzirki wagtda üç ýa dört ýüz töweregi şepagat uýasyndan ybarat bir korpus bar. Sanatoriýada on dokuz lukman, sanatoriýa bilen az ýa-da köp baglanyşykly meňzeş edaralarda bolsa ýigrimi iki lukman bar we olar Medical Missionary and Benevolent Association-yň gözegçiliginde işleýärler. Biziň 53 şepagat uýamyz dürli daşary ýurtlarda — Şwesiýada, Köne Meksikada, Afrikanyň Altyn Kenarynda, Awstraliýada, Günorta Afrikada, Daniýada, Hindistanda, Täze Zelandiýada, Samoada we Britaniýa Gwiýanasynda işleýär. Häzirki wagtda 63 lukmançylyk talyby taýýarlyk görýär. Olaryň 41-si şu ýerde, 22-si Miçigan Uniwersitetinde we beýleki mekdeplerde okaýar. Bu agşam şu ýerde 22 şepagat uýasy okuwyny tamamlaýar; olar tassyklanan şepagat uýalary hökmünde işe ugrap gitmäge doly taýýar."

GSAM 373.41902-nji ýyla çenli saglyk edaralarymyzyň ösüşini yzarlanyňda, Battle Creek sanatoriýasynyň lukmançylyk kolleji we şepagat uýalaryny taýýarlaýan mekdebi bilen dünýäde Ýedinji gün Adwentistleriniň eýeçiligindäki şol ugur boýunça iň uly edara bolup durýandygyny görýäris.

GSAM 374Esasy binalar ýandy

GSAM 374.11902-nji ýylyň fewral aýynyň 18-i gijesi uly esasy bina, onuň ajaýyp enjamlary we giň hassahana ýangyn bilen ýok edildi. Şol wagt binalarda dört ýüz hassa we myhman bardy, ýöne lukmanlaryň, şepagat uýalarynyň we kömekçileriň gahrymançylyk tagallalary we Rebbiň ýörite goragy netijesinde olar hemmesi agyr ýaralanmazdan binalardan çykaryldy.

GSAM 374Täze sanatoriýa

GSAM 374.2Öňki binalardan has uly we berk başga bir bina köne binalaryň ýerinde gurlupdyr. Häzirki gurluşyň binýat daşy 1902-nji ýylyň 12-nji maýynda goýuldy we bina 1903-nji ýylyň 31-nji maýynda açyldy. Guramanyň dolandyryjylary täze bina barada şeýle diýýärler: "Ol demir, daş, kerpiç we sementden gurlan binalaryň iň berk we uzak ömürli görnüşidir.

GSAM 374.3"Edaranyň enjamlary ähli tarapdan elýeterli iň döwrebap, doly, sanitariýa taýdan amatly, amatly we berk bolup; häzirki ýagdaýynda tamamlanan görnüşde Battle Creek sanatoriýasynyň hassalara hödürleýän mümkinçilikleri we amatlyklary şübhesiz deňi-taýy bolmadyk hasaplanýar.

GSAM 374.4"Edaranyň dolandyryjylarynyň maksady akylly medisina tarapyndan ykrar edilen hassalary bejermek üçin ähli täze usul we enjamlary bir ýere, amatly şertlerde jemlemek we olary jogapkärlikli hem-de akylly usulda ulanmak boldy."

GSAM 374Köp sanatoriýa dörediler

GSAM 374.5Bu halka berlen ýagtylyk şundan ybaratdyr: Reb birnäçe uly gurama saklamakdan hasam, dünýäniň dürli künjeklerinde orta ululykdaky köp sanatoriýalaryň bolmagyny isleýär. Biz şatlyk bilen belleýäris, esasan soňky onýyllykda dünýäniň dürli künjeklerinde kiçi sanatoriýalary açmak boýunça başlangyçlaryň edilendigini. 1904-nji ýylyň Baş Konferensiýanyň ýyllyk kitabynda bu kiçi guramalaryň ýarym ýüzden gowragynyň sanawy bar.

GSAM 375Sanatoriýalaryň sanawy

GSAM 375.1Bu sanatoriýalaryň döredilmegine getirýän şertleri gürrüň bermek gyzykly bolup bilse-de, çäkli ýer mümkinçiligimiz sebäpli, diňe olaryň ýerleşýän ýurtlarynyň we her ýurtdaky sanynyň sanawy bilen çäklenmeli bolýarys. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda – 35; Beýik Britaniýada – 3; Germaniýada – 1; Şweýsariýada – 1; Daniýada – 1; Norwegiýada – 1; Şwesiýada – 1; Günorta Afrikada – 1; Awstraliýada – 2; Täze Zelandiýada – 1; Samoa adasynda – 1; Köne Meksikada – 1; Hindistanda – 1; Ýaponiýada – 1.

GSAM 375Bejeriş otaglarynyň sanawy

GSAM 375.2Bu sanatoriýalardan başga-da ýigrimi iki bejeriş otagy bar, olaryň on ýedisi ABŞ-da; biri Jaffada, biri Palestinanyň Iýerusalim şäherinde; biri Gwadalaharada (Köne Meksika); biri Kimberli, Günorta Afrikada; biri Rockhampton, Awstraliýada. Mundan başga-da adamlar arassa higienik iýmit alyp, ýaşaýyş ýörelgeleri barada az ýa-da köp maglumat alyp bilýän ýigrimi alty wegetarian restorany bar.

GSAM 375.3Saglyk reformasy ýörelgeleriniň ösüşi baradaky bu statistika 1866-njy ýylda ylahy çaklanan ýaly, Rebbiň "bu serişde arkaly uly işi ýerine ýetirip biljekdigini" görkezýär; şeýle hem 1863-nji ýylda çaklanan ýaly, "saglyk reformasy ýörelgeleriniň" "Rebbiň gelmeginde halky göge göterilmek üçin taýýarlamakda" bir rol oýnap biljekdigini görkezýär. Şeýlelik bilen bu saglyk edaralary ýüz esse köpelsin we olar bellenilen hem-de niýetlenen maksatlaryna çalt ýetirsinler.