2-bap — Gutulyş planynyň açylyşy

GSAM 38.1"Gijikdirilen umyt ýüregi kesellendirýär; isleg ýerine ýetende bolsa, ol jan agajydyr."¹ "Çünki goşunlaryň Rebbi şuny aýdýar: Ýene bir gezek, az wagt galanda men asmanlary, ýeri, deňizi we gurak ýeri silkerin; we men ähli halklary silkerin, we ähli halklaryň islegi gelýär; we men bu öýi şöhrat bilen dolduraryn, diýýär goşunlaryň Rebbi."²

GSAM 38.2Adem Eden bagyndan we Ömür agajyndan kowulandan bäri, aýalyň tohumy barada şeýtana aýdylan "Ol seniň başyňa urar" diýen sözler şeýtanyň ahyrky ýeňilmegine, onuň hileli planlarynyň agdarylmagyna we Ömür agajyna gaýtadan gaýdyp gelmäge umyt berdi. Şonuň üçin garaşylan, wada berlen Tohum "hemme halklaryň islegi" boldy.

GSAM 38.3Ýokardaky Haggai-den alnan bu sitatada islenýän biriniň gelmegi, Rebbiň gökleri hem-de ýeri silkjek wagty bilen baglanyşykly bolup görünýär. Pawlus Ýewreýlere ýazanda şol silkinmäni geljekde goýup, şeýle diýdi: "Ýene bir gezek men diňe ýeri däl, gökleri hem silkjekdirin. Bu Ýene bir gezek diýen söz, titreýän zatlaryň, ýagny döredilen zatlaryň aýryljagyny, şonda titremäýän zatlaryň galjakdygyny aňladýar. Şonuň üçin biz titremäýän patyşalygy kabul edip, Hudaýa hormat we hudaýgorky bilen Onuň göwnünden turýan görnüşde hyzmat etmäge mümkinçilik berýän merhemete eýe bolalyň."³ Geljekde boljak bu bir silkinme baradaky dil, wada berlen tohum we "halklaryň hemmesiniň islegi" bolan Mesihiň ýolbaşçylygynda Hudaýyň patyşalygynyň soňky gurulmagy bilen ýakyn baglanyşyklydygyny görkezýär.

GSAM 39.1Mesih arkaly amala aşyryljak dikeldişi soňky günlerde, elinde bütin Mukaddes Kitap açyk duran hemmeler aňsatlyk bilen görüp biler. Gadymy döwürde bolsa ýagdaý başgaça boldy. Rebbiň sözi olar üçin "öwüt üstüne öwüt, öwüt üstüne öwüt; setir üstüne setir, setir üstüne setir; şu ýerde biraz, şonda biraz" görnüşinde geldi.⁴ Şonuň üçin gutulyş planynyň olara açylyşy adalatlylaryň ýoly ýaly boldy: "ýiti ýagtylyk ýaly, kämilleşýän güne barha ýagtylyk saçýar."⁵ Şeýlelikde, şol meýilnamanyň gadymy halkyna basgançaklaýyn açylyşyny gysgaça yzarlamak uly gyzyk döredýär.

GSAM 39Ilkibaşda Gijikdiriş Aýan Edilmedi

GSAM 39.2Reb wada berlen Tohumda umytlarynyň amala aşmagyna ýüzlerçe ýyl geçjekdigini aýan edip, olaryň umydyny derrew yza süýşürmedi we ýüreklerini ejizletmedi. Ýazylan maglumatlara görä, olara ilkinji doglan çaganyň şol tohum boljakdygyny we Edeniň gysga wagtda haýsydyr bir usulda gaýtadan dikeldiljekdigini, şonda olaryň ýaşaýyş agajyna täzeden elýeterlilik gazanjakdygyny pikir etmäge rugsat berildi. Kain doglanda, Hawa: "Men Rebden bir erkek aldym" diýdi.⁶ Käbir ýewreý alymlary tekstiň sözme-söz we doly terjimesiniň şeýle bolýandygyny tassyklaýarlar: "Men bir erkek aldym — Rebbi." Başgaça aýdanyňda, bu şeýtany ýeňjek hökümdarlyk işini ýerine ýetirjek Tohum şu ýerde. Abel doglanda Hawanyň şeýle bir beýanaty barada hiç hili ýazgy ýok. Ol, tebigy ýagdaýda, ilkinji doglan çaganyň wada berlen zady ýerine ýetirjekdigine ynanardy. Emma Kainiň häsiýeti ösüp, onuň erbet hereketleriniň doganynyň öldürilmegine alyp barýandygyny görençe, onuň umytlary nähili peselip, hatda ölen bolmaly. Abel öldürilmezden ozal olar öz adlaryndan geljekde beriljek gurbanlyk barada belli bir ýagtylyk we bilim alan bolmaly; sebäbi Abel, ylahy görkezme boýunça, gurbanlyk üçin guzusyny getirdi, emma dogany ýaly öwredilen Kain bolsa ýerden alnan miweleriň gurbanlygyny getirdi we bu gurbanlyk gaharlyk we hasetlik ruhu bilen garyşdy. Abeliň gurbanlygy Kainiňkiden has makbuldy, sebäbi ol "iman bilen" berildi, we bu barada Pawlus: "Ol ölüp-de, henizem gürleýär" diýýär.⁷

GSAM 40Set tohummy?

GSAM 40.1Abel ölüp, Set doguldy we umyt täzeden janlandy; "Hudaý," diýip Hawa aýtdy, "Kainiň öldüren Abeliniň ornuna maňa başga bir tohum belledi."⁸ Soňra Set Adamyň nesil silsiläsi sanawyna girizildi. (Gör: Ýaradylyş 5:3.) Hakyky ilkinji doglan Kain bolsa nesil silsiläsi sanawyna girizilmeýär. Ehtimal, Hawa indi Seti wada berlen tohum diýip pikir etdi. Ýazgylardan görünýär, Setiň dogulmagyndan soň adamlar özlerini Rebbiň ady bilen atlandyrmaga başladylar. (Gör: Ýaradylyş 4:26-njy aýatyň kenaryndaky bellik.) Belki-de olar munuň üçin Seti soňky hökümdar, Reb hökmünde kabul edip, şeýtanyň basyp alan hökmranlygyny agdaryp biljek diýip pikir etdiler.

GSAM 40Umyt Nuhda jemlendi

GSAM 40.2Adamyň döwründen Nuhuň dogulmagyna çenli bolan wakalaryň gysgaça ýazgysynda nesilleriniň nesebnamasyndan başga az zat berilýär. Nuhuň ("dogry", sahypanyň gyrasyndaky bellik) dogulmagy bilen umyt täzeden janlandy we adamlar: "Şu adam Rebbiň näletlän ýeri sebäpli çekýän işimiz we ellerimiziň zähmeti babatda bize teselli berer" diýdiler.⁹ Ylahy söz olar rahatlygy nähili ýa-da haýsy ýol bilen umyt edendikleri barada dymýar; ýöne ýer ýüzüne salnan näletiň haýsydyr bir görnüşde ýeňillendiriljekdigi baradaky umyt saklanylýardy. Nuhuň döwründe boljak ýamanlyk, adamlaryň dünýäni günä we zorluk bilen şeýle doldurjakdygy, netijede adamzady suw joşgunynyň ýer ýüzünden süpürip äkitjekdigi we diňe Nuhuň we onuň maşgalasynyň heläkçilikden gutuljakdygy hakyndaky bilim hem-de onuň ýüz ýigrimi ýyl boýy geljekdäki heläkçilik barada dünýäni duýdurjakdygy hakyndaky maglumatlaryň ählisi olardan gizlin saklandy.

GSAM 41Babel guruldy

GSAM 41.1Tufandan soň, adamlara Nuh arkaly ýeri doldurmak buýruldy; ýöne köpelip başlanda, olar Rebbiň olary dolandyrmak meýilnamasyny ret etdiler. Nimrod Babel patyşalygyny (soňra Babyl diýlip atlandyrylan, ýer ýüzündäki ilkinji döwlet) döretdi.¹⁰ Biraz soňra adamlar özlerine ad gazanmak we ýaýramagyň öňüni almak maksady bilen Babel diňini gurmagy başladylar; bu bolsa Nuh arkaly Rebbiň öwretendigine düýbünden ters gelýärdi. Rebbiň maksatlaryny durmuşa geçirmegine sabyr bilen garaşmagyň ýerine, olar işi öz ellerine aldylar; şonda Hudaý olaryň dilini garyşdyrdy we şonuň netijesinde olar ýaýrap gidip ýerleşdiler.

GSAM 41Ybraýym dünýäniň mirasdary bolar

GSAM 41.2Nuhdan on nesil geçenden soň gysgaça ýazgyda Ybraýymyň çagyrylandygyny görýäris; Reb oňa şeýle diýdi: "Görýän ähli bu ýeri saňa we nesliňe hemişe bererin. Nesliňiň sanyny ýer tozanynyň sany ýaly köp ederin; eger adam ýer tozanyny sanap bilse, onda nesliňiň hem sanyny sanap biler. Tur, ýurdy uzyn-uzyn we giň-giň gezip gör; sebäbi men ony saňa berjek."¹¹ Emma bu wada bilen birlikde, Reb onuň ölüp gidjekdigini hem aýtdy. Pawlus onuň "mirasy üçin soňra aljak ýere" çykandygyny aýdýar.¹² Wadanyň ýerine ýetirilmegi baradaky bu sorag şübhesiz Hudaýdan gelen bir wiziýa arkaly Ybraýyma düşnükli boldy, sebäbi ol "temelleri bar, gurujysy we döredijisi Hudaý bolan bir şähere garaşdy."¹³ Romalylara 4:13-de wada "onuň dünýäniň mirasdary boljakdygy" diýlip kesgitlenýär; häzirki ýagdaýda däl-de, ir ýa-da giç, täzeden ýaşandan soň.

GSAM 42.1Adamçylyk nukdaýnazaryndan Ybraýym wada berlen tohumyň nähili edip onuň öz neslinden bolup biljekdigini görmegi başarmady. Şonuň üçin ol tohum hökmünde öý işleriniň dolandyryjysy Eliýezeri teklip etdi. Reb bolsa: "Ýok; tohum seniň öz içki agzalaryňdan çykjak" diýdi. Indi Reb oňa nesliniň soňky işiniň derrew ýerine ýetirilmejekdigini görkezmäge başlaýar. Ol Ybraýyma şeýle diýdi: "Nesliň özüne degişli bolmadyk bir ýurtda keseki bolar, olara gulluk eder; olar dört ýüz ýyl boýy olary ezerler.... Sen bolsa parahatlykda ata-babalaryň ýanyna gidersiň; gowy garrylykda jaýlanarsyň."¹⁴

GSAM 42.2Ybraýymyň aýaly wadanyň çalt ýerine ýetirilmegi üçin akylly däl bir meýilnama teklip etdi; ýöne Ybraýymyň we onuň kanuny aýaly Saranyň hakyky ogly Yshak doglandan soň, Reb Işmael we onuň ejesi Hajar barada, "Bu gyrnagy we onuň ogluny çykaryň" diýdi.

GSAM 42.3Ybraýymyň altara Yshagy gurban hökmünde hödürlemäge bolan ynanjynyň synagynda ol ölüleriň direlmegine degişli sapak aldy. Onuň barada şeýle aýdylýar: "Ol Hudaýyň ony [Yshagy] ölülerden hem direltmäge ukyplydygyna ynanyp, ony ölüleriň arasyndan göçme manyda gaýtadan aldy."¹⁵

GSAM 42Hakyky Tohum

GSAM 42.4Bir gezek Ybraýyma ähli halklary bereketlendirjek hakyky Tohumyň, beden taýdan onuň neslinden bolsa-da, hakykatda Hudaýyň Mesihi boljakdygy barada habar berildi; sebäbi Reb oňa "köp tohumlar ýaly däl, eýsem bir tohum ýaly, we seniň Tohumyňa, ol Mesihdir" diýdi.¹⁶ Resul Pawlus bu barada şeýle diýdi: "Mukaddes Ýazgy, Hudaýyň ynanç arkaly paganalary aklajakdygyny öňünden görüp, Ybraýyma öňünden Hoş Habary wagyz edip, şeýle diýdi: 'Sende ähli milletler bereket tapar.'"¹⁷ Ybraýyma berlen wada Yshaga we onuň nesline¹⁸ hem gaýtadan berildi, hem-de Ýakuba hem.¹⁹

GSAM 42.5Ýakubyň on iki ogly bolandygy sebäpli, hakyky tohumyň neslini haýsy ogly arkaly yzarlamaly diýen sorag döreýär. Ogullary barada Ýakubyň ylhamlanan şaýatlygynda bu mesele kesgitlenildi: "Şilo gelýänçä hökümdarlyk hasasy Yudadan gitmez, kanun beriji bolsa aýaklarynyň arasyndan aýrylmaz; we halkyň jemlenmegi onuň üçin bolar."²⁰ Munuň ýerine ýetirilmeginiň çäginde, Ysraýyl ogullarynyň dürli halklaryň garamagynda bolmagyna garamazdan, olara Sanhedrinini saklamaga rugsat berildi. Şonuň üçin Yuda — Yudanyň ady bilen atlandyrylan ýewreýleriň taýpasy — Şilo (Mesih) hakykatdanam gelýänçä öz dolandyryşlarynda belli bir ses hukugyna eýe boldy.

GSAM 43Gizlin Wagt

GSAM 43.1Patriarhalar dikeldiş we wada berlen tohum barada käbir maglumata eýe boldular; ýöne onuň haçan ýa-da näçe wagtdan soň geljekdigi olardan gizlin galýardy. Ýakubyň nesilleri Müsürde köpelende we "Ýusupy tanamaýan" Asyriýaly — Fyrown (Işaýa 52:4)²¹ — olary ezip başlanda, olar tebigy ýagdaýda Ybraýyma aýdylan, ejir çekişlerini we keseki bolup ýaşan wagtlaryny öz içine alýan 400 (hakykatda 430) ýyllyk döwri ýatladylar; olar bu ejirlerden halas bolmagyň wada berlen mirasyna ýol açjakdygyna umyt etdiler.

GSAM 43.2Musa doglanda, onuň ene-atalary onuň "owadan çaga" bolandygyny gördüler.²² Olara Hudaýyň ýol görkezmesi bilen, onuň Hudaýyň kömegi bilen Ysraýylyň zalym gullykdan halas edijisi boljakdygy baradaky ýagtylyk berlen bolmaly. Şübhesiz, bu bilim Musa pygamberiň özüne hem berildi; sebäbi ol kyrk ýaşyna dolanda ezilen ysraýyliler bilen bilelikde azap çekmegi we olaryň ejirini bölüşmegi, Fyrownyň gyzynyň ogly we Müsür tagtynyň mirasdary diýlip atlandyrylmakdan has gowudyr diýip doly karar berdi,²³ we halkynyň hukuklaryny goramaga başlap, olary goramak üçin bir Müsür adamyny öldürende, olaryň onuň işini tanamandygyna gaty haýran galdy; "Çünki ol doganlarynyň Hudaýyň onuň eli bilen olary halas etjekdigine düşünjekdigine ynanýardy."²⁴

GSAM 44.1Rebbiň Ysraýyl ogullarynyň Müsürden çykmagy üçin bellenen wagty gelende, olar çaklanan günüň özünde, bir günem gijikmän çykyp gitdiler. Çykyş 12:40, 41. Olar Musany özleriniň soňky hökümdary we wada berlen tohum hökmünde kabul edip bilmezdiler, sebäbi ol Lewi taýpasyndan eken, we Ýakup ylhamly çaklamasynda Şilo gelýänçä Yuda olaryň hökümdary bolar diýip yglan etmändimi?

GSAM 44"Men Ony Görerin, Emma Häzir Däl."

GSAM 44.2Ysraýyliler Kanaana barýan ýollarynda, Lotyň neslinden bolan Moabyň patyşasy Balak Balaamy Ysraýylyň üstüne nälet okamak üçin çagyrdy. Reb onuň beddini ak pata öwürdi; munuň netijesinde olar goşmaça ýagtylyk aldylar, bu hem şeýtanyň basybalyjylygyndan gutarnykly halas bolmagyň Kanaana girenlerinde derrew boljakdygy baradaky pikiri aradan aýyrmak üçin niýetlenipdi. Mukaddes Ýazgylarda bu hadysa şeýle beýan edilýär: Balaam Hudaýdan gelen bir wiziýada şeýle diýdi: "Men ony görerin, ýöne häzir däl; men ony synlaryn, ýöne ýakynda däl; Ýakupdan bir ýyldyz çykar, Ysraýyldan bir hökümdarlyk hasasy çykar, Moabyň burçlaryny urar we Set ogullarynyň hemmesini ýok eder."²⁵

GSAM 44.3Ybraýymdan çykan bu köp sanly nesil barada Pawlus şeýle diýýär: "Şonuň üçin bir adamdan, ölüme ýakyn ýagdaýdan, gökdäki ýyldyzlaryň sany ýaly we deňiz kenaryndaky sanysyz gum ýaly köp nesiller döräpdir. Bularyň ählisi ynanç bilen öldi; wada edilenleri kabul etmän-de, olary uzakdan görüp ynanyp, kabul edip we ýer ýüzünde keseki we syýahatçy bolandyklaryny boýun aldylar."²⁶

GSAM 44.4Ysraýylyň ýüregi Balaamyň umytlaryň ýerine ýetmegi "häzir däl" we "golaýda däl" diýen çaklamasy bilen ejir çekmeli ýa-da ruhdan düşmeli däldi; sebäbi bu çaklama çykmazdan az wagt ozal Reb şöhratly ýagdaýyň ahyrynda geljekdigine öz janyny kepil geçipdi. Musa arkaly ol şeýle diýdi: "Men diri duran ýaly, bütin ýer Rebbiň şöhraty bilen doldurylar."²⁷ Pygamber Habakuk döwründe, 863 ýyl soňra, şol bir hakykat gaýtadan aýdylýar, ýöne geljekde boljak wakasy hökmünde beýan edilýär: "çünki ýer ýüzüniň hemmesi Rebbiň şöhratynyň bilimi bilen doly bolar, suwlaryň deňzi örtüşi ýaly."²⁸

GSAM 45Mukaddes ýer gullugy hakyky gullugyň nusgasy

GSAM 45.1Reb Müsürden Ysraýyly çykardygynda, ol tutuş düşelgäniň eşitmeginde ahlak ýörelgeleriniň kanunyny yglan etdi we şol kanunyň nusgasyny öz barmagy bilen gaýalara ýazyp, olara berdi, şonda olar hemişe olar üçin ahyrynda özüni gurban etjek Halasgäre gönükdirilsin; we onuň gymmatly ganynyň güýji bilen olaryň günäleri arassalansyn diýip, çölde mukaddes ýer gurdyrdy. Bu çadyry ýa-da mukaddes ýeri gurluşygynyň ähli ugurlarynda Musa dagda Rebbiň oňa görkezen nusgasyna takyk gabat getirip gurmak barada duýduryldy.²⁹ Bu mukaddes ýerde geçirilen gulluk asman mukaddes ýerindäki Mesihiň hakyky gullugynyň kölegesi boldy.³⁰ Mukaddes ýerde berilýän sowgatlar we gurbanlyklar arkaly Hudaýyň maksady adamlaryň öňünde "geljekki gowy zatlaryň" kölegesini saklamakdy.³¹ Şeýtanyň tagallasy bolsa adamlary Mesihi we onuň hakyky gullugyny däl-de, diňe bir mysaly bolan sowgata ünsi jemletmäge alyp barmakdy. Şeýlelikde ol adamlary halaslyk üçin öz işlerine ynanmaga çalyşdy.

GSAM 45.2Rebbiň maksady halkynyň — Ysraýyl ogullarynyň — hökümdary bolmak, olaryň söweşlerini geçirmek we halklary boýun egdirmekdi. Onuň dolandyrmak usuly bardy, bu aşakdaky tekstde görkezilýär: "Ol Kanaanyň ýerinde ýedi halky ýok edip, olaryň ýerini bije arkaly olar üçin paýlaşdy. Soňra ol olara pygamber Samuýele çenli takmynan dört ýüz elli ýyl hakymlar belledi."³²

GSAM 45Ysraýyl Patyşa Talap Edýär

GSAM 45.3Ysraýyliler açyk-açan Rebbiň olary dolandyrmak usulyny halamadylar. Emma onuň maksady we islegi, olaryň töweregindäki beýleki halklardan tapawutly, aýratyn halk bolmagy eken. Eger olar onuň görkezmelerini berk berjaý eden bolsalardy, hatda milletler hem olar hakda şeýle diýerdi: "Hakykatdanam bu uly halk akylly we düşünjeli halkdyr. Oňa ýüz tutýan ähli işlerimizde Reb Hudaýymyzyň bize ýakyn bolşy ýaly, özüne ýakyn Hudaýy bolan şeýle beýik başga haýsy halk bar?"³³

GSAM 46.1Nägileliklerinde olar Samuelden özleri üçin patyşa bellenmegini haýyş etdiler, we Reb Samuele: "Olar meniň olaryň üstünde patyşa bolup hökmranlyk etmegime ret bildirdiler" diýdi.³⁴ Soňra olar Samuele biraz has berk aýdyp: "Indi bize beýleki halklar ýaly hökm çykarjak patyşa goýuň" diýdiler.³⁵ Samuel olara patyşa barlanda başlaryna geljek ezijiligi üns bilen düşündirdi, ýöne "halk şonda-da Samuele gulak asmady; olar: 'Ýok! Bizem ähli halklar ýaly patyşa isleýäris; patyşamyz bize höküm etsin, öňümizde ýöresin we söweşlerimizi alyp barsyn' diýdiler."³⁶

GSAM 46.2Şonuň üçin olar takmynan bäş ýüz ýyl dowamly hökümdarlar astynda boldular: ilki Saulyň, Dawudyň we Süleýmanyň birleşen patyşalygynda, soňra bolsa Ysraýyl we Yuda diýlip iki patyşalyga bölündiler. Olaryň patyşalarynyň örän az bölegi gowy we adalatly boldy, emma köpüsi ýaman bolup, halky bütperestlige we agyr günälere alyp bardy. Şonuň üçin halk diňe bir patyşa eýe bolmakda däl, eýsem ýamanlykda, ata-babalarynyň Hudaýyny terk etmekde we putlara hem-de gök goşunlaryna ybadat etmekde-de töweregindäki halklara meňzeş boldy.

GSAM 46.3Reb bu patyşalyk hökümdarlygy barada pygamber Hoşeanyň dili bilen şeýle diýdi: "Eý Ysraýyl, özüňi heläk etdiň; ýöne kömegiň meniň içimde. Men seniň patyşaň bolaryn; ähli şäherleriňde seni halas edip biljek başga kim bar? Sen olar hakda 'Maňa patyşa we hökümdarlar ber' diýipdiň, şol kazylaryň nirede? gaharymda patyşa berdim, gaharymda ony alyp gitdim."³⁷

GSAM 47Patyşalygyň agdarylmagy

GSAM 47.1Bu patyşalyk dolandyryşy, kaldeýleriň Iýerusalimi ýakyp, ybadathananyň gap-gaçlaryny alyp, Yuda halkyny Babyla tutkun alyp barýança dowam etdi; olar ol ýerde, olara garşy çaklanan ýaly, ýetmiş ýyl galdylar. Bu patyşalyk dolandyryşy bes bolanda, Reb pygamber Ezekiýel arkaly olaryň soňky patyşasy Sedekýa şeýle diýdi, "Sen, Ysraýylyň hudaýsyz we zalym hökümdary, günüň gelip ýetdi, günälik gutarar; şeýle diýýär Reb Hudaý: Täji aýyr, başdaky täji al; bu ýagdaý mundan beýläk bolmaz; pesde bolany ýokarlandyr [Babyl hökümdaryny], ýokarydagyny peselt [Yuda taýpasynyň bu özüni ýokary goýýan hökümdaryny]. Men ony agdararyn, agdararyn, agdararyn; we ol ýene bolmaz, oňa hukugy bolan gelýänçä; we men ony oňa bererin."³⁸

GSAM 47.2Bu hakly hökümdar, hakyky tohum Mesihdir. Onuň barada pygamber Mika şeýle ýazdy: "Eý sürüniň diňi, Sion gyzynyň berk galasy, hökmranlyk saňa gelýär, ilkinji hökmranlyk [Mesihde dikeldilen ýer ýüzüniň hökmranlygy]: patyşalyk Iýerusalim gyzyna gelýär."³⁹

GSAM 47.3Ysraýyl hasany ýitirensoň, ol Babyl patyşasynyň eline geçdi. Yzly-yzyna Medo-Persia, Gresiýa we Rim hökümdarlyklarynyň astynda bolansoň, patyşalyk üç gezek agdaryldy. Rim imperatory Sezar Awgustusyň döwründe Mesih, Dawudyň tagtynyň kanuny mirasgäri — aýalyň, Ybraýymyň we Dawudyň hakyky tohumy — çaklanan ýaly doguldy.

GSAM 47.4Adamlar dogry dolandyryjynyň, hakyky tohumyň gysga ömürli bir patyşalyga eýe adaty ölümli adamdan has ýokarydygyny bilsinler diýip, Reb psalmlary ýazýan adama şeýle ýazmagy buýrdy: "Men ony öz ilkinji oglum edip bellerin, ýer ýüzüniň patyşalaryndan ýokary ederin. Merhemetimi onuň üçin hemişelik saklaryn, ähtim bolsa onuň bilen berk durar. Onuň neslini hem hemişe dowam etdirerin, tagty bolsa gök günleri ýaly bolar." "Onuň nesli hemişe dowam eder, tagty bolsa meniň öňümde gün ýaly bolar. Ol hemişe aý ýaly berk saklanar we gökdäki ynamdar şaýat ýaly bolar."⁴⁰

GSAM 48.1Işaýa pygamberliginde bu Dolandyryjy barada şeýle okalýar: "Bize çaga doguldy, bize ogul berildi; hökm onuň egninde bolar; ady hem Ajaýyp, Maslahatçy, Güýçli Hudaý, Ebedi Ata, Parahatçylyk Şazadasy diýlip atlandyrylar. Onuň hökümdarlygynyň we parahatçylygynyň artmagyna Dawudyň tagtynda we patyşalygynda hiç wagt çäk bolmaz; ony tertiplemek we häzirki pursatdan ebedi çenli adalat we dogrylyk bilen berkitmek üçin. Goşunlaryň Rebbiniň höwesi muny amala aşyrar."⁴¹

GSAM 48Henok we Ylýasyň göklere göterilmegi

GSAM 48.2Kadym döwürde ölüm tatman göge göçürilen adamlaryň mysallary ýazga alynýar. Adamyň ýedinji nesli Enok barada şeýle diýilýär: ol "Hudaý bilen ýöredi; we ol ýok boldy; sebäbi Hudaý ony alyp gitdi."⁴² "Iman esasynda Enok ölüm görmezlik üçin göçürildi; we tapylmady, sebäbi Hudaý ony göçürdi; sebäbi göçürilmezden öň onuň Hudaýy razy edendigi barada şaýatlyk bardy."⁴³

GSAM 48.3Ýene-de, Ylýas bilen Elise bile ýöreýän mahaly, "olar henizem ýöreýärdiler we gürleşýärdiler, şonda birden otly araba we otly atlar peýda bolup, olary ikisini-de biri-birinden aýyrdy; Ylýas bolsa tüweleý bilen asmana çykdy. Elise bu ýagdaýy görüp gygyrdy: Atam, atam, Ysraýylyň arabasy we atçylary! Ondan soň ony ýene görmedi."⁴⁴

GSAM 48.4Henok Mesihiň tutuş dünýäniň hakimi hökmünde geljekdigi barada şeýle sözler bilen pygamberlik etdi: "Garaň, Reb on müňlerçe mukaddesleri bilen gelýär, hemmelere hökm çykarmak, aralaryndaky ähli hudaýsyzlaryň hudaýsyzlyk bilen eden ähli işleri we hudaýsyz günäkärleriň oňa garşy aýdan ähli gazaply sözleri üçin günäkärdigini subut etmek üçin."⁴⁵

GSAM 49Ýob Rebbiň geljegini öwretdi

GSAM 49.1Musa döwründe ýaşandygy çaklanylýan Ýob Mesihiň gelmegi we direlme barada käbir maglumata eýe eken; sebäbi ol şeýle diýdi: "Ah, sözlerim häzir kitapda ýazylsa! Ah, olar kitapda çap edilse! Demir galam we gurşun bilen daşlara hemişelik oýulsa! Çünki men bilýärin, meniň halas edijim ýaşaýar we ol soňky günde ýer ýüzünde durar; derimden soň gurçuklar bu bedeni ýok eder, ýöne men etimde Hudaýy görerin: ony men öz gözüm bilen görerin, gözlerim hem görer, başga hiç kim däl."⁴⁶

GSAM 49Dawudyň Tagty – Rebbiň Tagty

GSAM 49.2Dawudyň tagty Rebbiň tagty diýlip atlandyryldy. "Süleýman atasy Dawudyň ornuna patyşa hökmünde Rebbiň tagtyna oturdy."⁴⁷ Reb oňa [Dawuda] "ondan bedeniň miwesinden, ýagny etinden Mesihi duruzup, onuň tagtyna oturdyp goýjakdygyna and içdi; ol bu zatlary öňünden görüp, Mesihiň direlmegi hakda şeýle diýdi: Onuň jany jahannamda galmady, eti hem çürümegi görmedi."⁴⁸ Mesihiň geljekki hökümdarlygy barada hem şeýle aýdylýar: Ol Dawudyň tagtynda oturjak. (Garaň Işaýa 9:7.) Ýene-de: "Ýer ýüzüniň patyşalary özlerini ýerleşdirýärler, we hökümdarlar Rebbe we Onuň mesihine garşy geňeşýärler.... Ýöne men patyşamy mukaddes Sion dagymyň üstüne oturdyp goýdum. Men bu karary yglan ederin: Reb maňa şeýle diýdi: Sen meniň oglum; şu gün seni dogurdum."⁴⁹ Ýene-de, "Reb meniň Rebbime şeýle diýdi: Men seniň duşmanlaryňy aýagyň astyndaky oturgyç edip goýýança, meniň sag tarapymda otur."⁵⁰

GSAM 49Ýahudileriň Geň Galmagy

GSAM 49.3Bu tekstler ýewreýleri çaşdyrdy. Bu çözüp bilmejek meseläniň öňünde galypdyrlar: eger Dawut ony Reb diýip atlandyran bolsa, onda ol nähili onuň ogly bolup biler? Ol Dawudyň neslinden doglan çaga bolup, şonda-da Immanuel — Hudaý biziň bilen — bolup bilermi? Emma olaryň öz pygamberi Işaýa şeýle diýdi: "Bir päk gyz göwrelener, ogul dogar we adyny Immanuel goýar."⁵¹

GSAM 50.1Mesih garşy çykýan fariseýleri dymdyrjak soragy gowy bilýärdi, şonuň üçin ol olardan sorady: "Mesih barada näme pikir edýärsiňiz? Ol kimiň oglydyr? Olar oňa: Dawudyň ogly diýdiler. Ol olara şeýle diýdi: Onda Dawut Ruh arkaly nädip oňa Reb diýip: Reb meniň Rebbime: Men seniň duşmanlaryňy aýagyň astyndaky oturgyç edip goýýançam, sag tarapymda otur diýdi diýýär? Eger Dawut ony Reb diýip atlandyrýan bolsa, ol nähili onuň ogly bolýar?"⁵²

GSAM 50.2Bu tema ýene-de Zäbur 45:6, 7-de agzalýar: "Tagtyň, eý Hudaý, hemişe we hemişe; patyşalygyň hasasy dogry hasadyr. Sen dogrulygy söýýärsiň we ýamanlygy ýigrenýärsiň; şonuň üçin Hudaý, seniň Hudaýyň, seni şatlyk ýagy bilen ýoldaşlaryňdan ýokary ýaglady."⁵³ Bu ýazgylar aklynda duranda, ýahudi halkynyň geljekki dolandyryjynyň we dikeldijiniň häsiýeti barada ýokary düşünjeleri bolmaly eken. Başgaça bolup bilmezdi.

GSAM 50Ylahy gelip çykan tohum

GSAM 50.3Mesih we onuň dogluşy barada jikme-jik görkezme berildi, sebäbi Reb pygamber Mika arkaly onuň ylahy gelip çykyşyny we hatda doguljak kiçi obasyny hem kesgitledi: "Emma sen, Efrataýdaky Betlehem, Yudanyň müňleriniň arasynda kiçijik bolsaň-da, senden maňa Ysraýylda hökümdar boljak adam çykjak; onuň çykmagy gadymy döwürlerden, ebedilikden bäri bolup gelýär" (sahypanyň gyrasyndaky bellikde, hebr. "ebediligiň günlerinden").⁵⁴

GSAM 50Şekina we bulutda Hudaýyň bardygynyň aç-açan görkezilmegi

GSAM 50.4Soňra Ysraýyl taryhynda, Süleýman örän "ajaýyp" bolmalydygyny aýdan ybadathanasynyň gurluşyny tamamlanda, Hudaýyň şöhratynyň şekinasy kerublaryň arasynda, merhemet oturgyjynyň üstünde ýerleşdi. Ýazmalara görä, ybadathananyň bagyşlanmagy dabarasynda, ruhanylar mukaddes ýerden çykanda, "bulut Rebbiň öýini doldurdy, şonuň üçin ruhanylar bulut sebäpli gulluk edip bilmediler; sebäbi Rebbiň şöhraty Rebbiň öýini doldurypdy."⁵⁵ Bu ybadathanada Rebbiň bardygy halkyň gözüne şöhrat buludynda aç-açan görünýärdi. Bu pursatda Reb Süleýmanyň dogasyna jogap berdi we oňa şeýle diýdi: "Men seniň dogaňy eşitdim we bu ýeri özüm üçin gurbanlyk öýi hökmünde saýladym."⁵⁶

GSAM 51.1Adamlar günä etdiler, putperestlige başladylar we netijede olaryň şäheri we mukaddes ýeri ýetmiş ýyl boýy harabalaryň arasynda galdy. Esirlikden soň, ybadathana Zerubbabeliň ýolbaşçylygynda gaýtadan guruldy. Şol jaý Süleýmanyň guran jaýyndan şöhle taýdan pes bolsa-da, Reb öz pygamberi arkaly: "Bu soňky jaýyň şöhraty öňküsinden has uly bolar" diýdi.⁵⁷ Bu öý Herod tarapyndan bezelip, onuň meýdanlarynda Halasgär öwretdi. Ilkinji öýde Rebbi aňladýan şöhrat buludy bardy, emma ikinji öýe ähli zadyň Döredijisi bolan Halasgär özi gelip girýärdi.

GSAM 51Ýesseniň kökünden çykanyň şöhratly patyşalygy

GSAM 51.2Işaýa döwründe garaşýan adamlar üçin onuň pygamberligi arkaly soňky halas bolmak bilen baglanyşykly şöhleli zatlaryň beýany güýç we ruhlandyryjy çeşme bolmaly. Bu pygamberlikler garaşylýan halas edijiniň nireden geljekdigini aýdyň görkezýär: "Ýesseniň töňňesinden bir çybyk çykar, köklerinden bolsa bir pudak öser; we Rebbiň ruhy onuň üstünde durar, akyl we düşünje ruhy, maslahat we güýç ruhy, bilim we Rebden gorkmak ruhy; we ony Rebden gorkmakda çalt düşünjeli eder; ol gözüniň görendigine görä höküm etmez, gulagynyň eşidendigine görä hem ýazgarmaz; eýsem, garyplary dogrulyk bilen höküm eder we ýer ýüzüniň kiçigöwünlileri üçin adalatly höküm çykarar; ol agzynyň çubugy bilen ýer ýüzüne zarba urar we dudaklarynyň deminiň güýji bilen ýamanlary heläk eder."⁵⁸

GSAM 52Pygamberler tarapyndan öwredilen direlme

GSAM 52.1Işaýa pygamber hem ölüleriň direlmeginiň doktrinasyny bu rahatlandyryjy sözler bilen öwretdi: "Bu dagda goşunlaryň Rebbi ähli halk üçin ýagly tagamlar baýramyny, çökeltme üstünde duran şeraplaryň, iligi bilen doly ýagly tagamlaryň we gowy süzülen çökeltme şeraplaryň baýramyny geçirer. Ol bu dagda ähli halkyň üstüne çekilen örtügi we ähli milletleriň üstüne ýaýran perdäni ýok eder. Ol ölümi ýeňiş bilen udar; we Reb Hudaý hemmeleriň ýüzünden gözýaşlary siler; we halkynyň masgaraçylygyny tutuş ýerden aýyrar; sebäbi Reb şeýle diýdi. Şol gün şeýle diýiler: Gör, bu biziň Hudaýymyz; biz oňa garaşdyk, ol bizi halas eder; bu Reb; biz oňa garaşdyk, halaslygynda şatlanarys we begenýäris."⁵⁹

GSAM 52Täzelenen Ýer Patyşalygy

GSAM 52.2Şol bir pygamber soňky patyşalygyň täzelenen ýerde gurlajakdygyny aýdýar: "Çünki, garaň, men täze asmanlary [atmosfera asmanlaryny] we täze ýeri dörederin; öňkiler ýatlanmaz, ýada düşmez [sahypanyň gyrasyndaky bellikde, hebr. "ýüregine gelmez", ýagny gaýtadan islenmez]. Emma men döreden zatda hemişe şatlanmagyňyz we şatlyk etmegiňiz gerek; sebäbi, göreniňiz ýaly, men Iýerusalimi şatlykly, halkyny bolsa şatlykly edýärin. Men Iýerusalimde şatlanaryn we halkymda şatlyk ederin; onda ýene aglamak sesi eşidilmez, perýat sesi hem eşidilmez. Şondan soň [täze ýer döredilen pursatdan] az günlük bäbek [gysga ömürli çaga] hem, günlerini doldurmadyk garry [wagtyndan öň garramak] hem bolmaz: çünki çaga ýüz ýaşynda öljek [adamlaryň dokuz ýüz ýaşa ýeten döwürlerinde çagalaryň hem ýüz ýaşynda bolmagy mümkin]; Emma günäkär adam ýüz ýaşynda [ýüz ýaşlyk ömrüň soňky ýyllarynda] näletlener. [Täze ýer döredilen wagty ölenler "günäkär adamlaryň heläkçiligi"nde heläk bolýanlar. 2 Petrus 3:7.] Olar öýler gurarlar we olarda ýaşaýarlar; üzüm baglary ekerler we olaryň miwelerini iýerler. Olar başga biri ýaşar ýaly gurmazlar; başga biri iýer ýaly ekmezler; sebäbi halkymyň günleri agajyň [ömür agajynyň, Septuaginta] günleri ýaly bolar, saýlananlarym bolsa elleriniň işinden uzak wagtlap lezzet alarlar."⁶⁰

GSAM 53.1Ezekiýel uzak wagtlaryň giň panoramasyndan ölüleriň direlmegine seredýär. Onuň arkaly Reb şeýle diýýär: "Gör, halkym, men siziň mazarlaryňyzy açaryn, sizi mazarlaryňyzdan çykaryp, Ysraýyl ýerine getirerin."⁶¹

GSAM 53"Ol biziň gynançlarymyzy göterdi"

GSAM 53.2Işaýa, Hoş Habaryň pygamberine adamlaryň bähbidine Halasgäriň synaglary, ejirleri we ölümi has doly görkezildi. "Kim," diýýär pygamber, "biziň habarymyza ynandy? we Rebbiň goly kime aýan edildi? Çünki ol Onuň öňünde ýumşak ösümlik ýaly, gurak ýerden çykan kök ýaly ösýär; onuň görnüşi hem owadanlygy ýok; ony görende, islejek hiç hili gözelligi ýok. Ol adamlar tarapyndan pes hasap edilip, ret edildi; ol gynanç adamy, azap bilen tanyş; biz bolsa ondan ýüz öwürip gizlenýäris; ol pes hasap edildi, bizem oňa baha bermedik. Elbetde, ol biziň agyrymyzy göterdi we gamymyzy göterdi; ýöne biz ony urulan, Hudaý tarapyndan urulan we ejir çeken adam diýip hasap etdik. Emma ol biziň günälerimiz üçin ýaralandy, biziň adaletsizliklerimiz üçin ezildi; parahatçylygymyzyň jezasy onuň üstünde boldy; we onuň urulan ýerlerinden biz sagaldyk."⁶²

GSAM 53.3Bu şonça ajaýyp wakalar meniň döwrümde bolup geçermi? diýip hem halk, hem-de pygamber sorap bilerdi. Jogap şeýle bolardy: Ol häzir bolmaz; bu beýik halas edijiniň gelmegi üçin heniz wagty gelip ýetmedi; ýöne pygamber aýdýar: "Gözleriň patyşanyň gözelligini görer; olar örän uzakdaky ýurdy görerler."⁶³

GSAM 54Daniýeliň Pygamberlikleri Geljege Göz Açýar

GSAM 54.1Emma, Reb öz halkyna yzygiderli dörejek we onuň ebedi patyşalygynyň gurlup bolmagyna çenli hökm sürjek patyşalyklar barada we şol döwürde heniz bolmadyk bir wakadan başlap Mesihiň hakykatdan peýda bolmagyna we öldürilmegine çenli bolan ýörite bir döwrüň dowamlylygyny pygamber Daniýel arkaly düşündirmäge başlady. Nebuhadnezaryň düşüniň düşündirişi dünýäni dolandyrjak dört patyşalygyň güýjüniň we şöhratynyň altyn, kümüş, mis we demir bahalarynyň pese gaçmagy bilen deň derejede azaljakdygyny; we ahyrynda patyşalyklaryň döwülen, bölünip düşen ýagdaýynyň palçyly toprak bilen garylan demiriň gowşaklygyna meňzäp galjakdygyny görkezdi. Soňra tomusky harman meýdanynyň samagy ýaly bolup galjak şol patyşalyklaryň peseldilmeginden soň Hudaýyň patyşalygy geljekdi; olar üçin hiç bir ýer tapylmaz, Hudaýyň patyşalygy bolsa bütin ýeri doldurardy.

GSAM 54.2Soňra, ýedinji bapyň wiziýasynda, dört uly haýwanyň nyşanlary astynda, şol bir tema gaýtadan ele alynýar we bu patyşalyklaryň beýleki aýratynlyklary görkezilýär. Bu bapda dördünji patyşalygyň on bölege bölünmeginden soň ýüze çykjak "kiçi şah" güýjüniň geçen ýoly we işi beýan edilýär; ol üç bölegini agdaryp ýa-da tabyn edip, hemmesiniň ruhy hökümdary hökmünde öz ornuny berkitýär. Bu papalyk güýji dördünji patyşalygyň bölünen we gowşak ýagdaýynda, hatda 1260 ýyl dowam etjek. Şeýlelikde Mesih Atasyndan patyşalygy alýan we Ony Iň Belentiniň mukaddeslerine berýän wagta çenli bolan wakalar ýüze çykaryldy; bu patyşalyk ahyrynda bütin ýer ýüzüne hökm sürer we hemişe durnukly bolar.

GSAM 55Ýigrimi üç ýüz gün

GSAM 55.1Daniýel kitabynyň sekizinji babynda, goç, geçi we "örän uly ösýän kiçi şah" wiziýasy astynda pygamber täzeden zamanlaryň ahyryna alnyp gidilýär. 13 we 14-nji aýatlarda onuň ünsi hökme çenli dowam edýän 2300 günlük bir döwre çekilýär. Bu uzak wagt aralygy bolup, pygamber hem oňa şeýle düşündi; sebäbi perişde oňa bu wiziýanyň henizem köp günler üçin boljakdygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, günleriň başlanmagy üçin heniz hiç hili sene berilmändi, şonuň üçin ol bapy "Men wiziýanyň üstünde haýran galdym; ýöne hiç kim oňa düşünmedi" diýip tamamlaýar.

GSAM 55Mesihe çenli ýetmiş hepde

GSAM 55.2Dokuzunjy bap Daniýele onuň dilegine jogap hökmünde gelýän perişde barada gürrüň berýär; ol oňa başarnyk we düşünje bermek üçin gelendir. Ol oňa ýetmiş hepdelik bir döwür barada habar berdi. Ýyllardan ybarat bu hepdeleriň altmyş dokuzy [bize aýdylyşyna görä, "hepde" diýip terjime edilen shevooim sözüniň manysy] Mesihe çenli dowam eder. Döwrüň başlanjak nokady, "Iýerusalimi dikeltmek we gurmak baradaky buýruk" heniz berilmändi. Sorag ýüze çykýar: Daniýel 69 hepdäniň nirede gutarjakdygyny nädip bilip bilerdi? On ikinji bapda wagtyň meselesine ýene-de seredilýär we onuň "Bu zatlaryň ahyry näme bolar?" diýen soragyna jogap hökmünde oňa ýoluna gitmegi aýdylýar, sebäbi bu sözler "ahyrky wagta çenli ýapyk we möhürlenen", şol wagt bolsa "düşünjeli adamlar düşünerler".

GSAM 55.3Şübhesiz, bu wagt meselesi resul Petrusyň "Ol halaslyk barada pygamberler ünsli barlag edip, gözleg etdiler; olar size geljekde beriljek merhemet barada çaklap, Mesihiň ruhunyň olarda bolup, haýsy wagty ýa-da nähili döwri nyşanlandygyny gözlediler; ol Mesihiň azaplaryny we ondan soň geljek şöhratyny öňünden habar berdi" diýen sözlerinde agzalan mysallaryň biridir.⁶⁴

GSAM 56Günäkärleriň Takdyry

GSAM 56.1Eski Ähdiň pygamberleriniň iň soňkusy Malakiýa ýamanlaryň ahyrky heläkçiligi barada täsin bir beýanaty galdyrýar: "Gör, bir gün gelýär, ol peç ýaly ýanar; we ähli buýsanjaklar, şeýle hem ýamanlyk edýänleriň hemmesi saman ýaly bolar; we geljek gün olary ýakyp ýok eder, diýýär goşunlaryň Rebbi, olardan ne kök, ne-de şaha galar. Emma adymdan gorkýanlaryň üstüne dogrulygyň güni kanatlarynda şypa bilen dogar; siz bolsa daşary çykyp, ahyrdaky buzaklar ýaly ösersiňiz. Şeýle hem ýamanlary depelärsiňiz; çünki men bu işi edýän günümde olar aýaklaryňyzyň aşagynda kül bolarlar, diýýär goşunlaryň Rebbi."⁶⁵

GSAM 56.2Köne Ähtde ýazylan we Ysraýyl ogullarynyň eýeçiligindäki bu ähli hakykatlar halas ediş meýilnamasynyň köp aýratynlyklaryny olara açyp görkezýärdi; şonuň üçin bu wada berlen Tohumyň geljek wagtyna golaýlaşýandyklaryny görende we duýanda, sözüň yhlasly öwrenijileriniň gyzyklanmasy nähili uly bolmalydygyny çaklamak kyn däl. Köpçülik, hatda her Şabat sinagogalarda Mukaddes Ýazgylary okaýan adamlar hem bu söze düşünmediler (Işler 13:27), emma Ruhuň ýolbaşçylygynda Mukaddes Ýazgylary yhlas bilen öwrenýän ybadatly adamlar şübhesiz, bu döwürde resul Ýahýa ýaly ýürekden doga edip: "Gelin, Reb Isa, çalt gelin" diýip ýüz tutdylar.