6-njy Bap — Habar we Habarçylar

GSAM 108.1"Görnüşi ýaz, we ony tablolar üstünde düşnükli et, okaýan adam ylgap biler ýaly. Çünki bu görnüş heniz bellenen bir wagta çenli galýar, ýöne ahyrynda ol gürrüň eder we ýalan bolmaz; gijikse-de, garaş, sebäbi ol elbetde geljek, gijikmez."¹

GSAM 108.2Men gökleriň ortasynda uçýan başga bir perişdäni gördüm; onuň ýer ýüzünde ýaşaýanlara, her millete, taýpa, dile we halka wagyz etmek üçin ebedi Hoş Habary bar eken, ol bolsa ýokary ses bilen şeýle diýdi: "Hudaýdan gorkuň we Oňa şöhrat beriň; sebäbi Onuň höküm sagady geldi; gökleri, ýeri, deňizi we suw çeşmelerini döredene ybadat ediň."²

GSAM 108.3Gelşi yglan edenler, Habakuk pygamberiň agzan bu "belgilenen" wagtly "wiziýa"nyň Daniýeliň we Ylham kitabynyň awtorynyň çaklamalarynyň wiziýalaryny hem öz içine alýandygyny öňe sürýärdiler. Olar bu wiziýalary özleriniň pygamberlik diagrammalarynda şonça düşnükli beýan edipdiler, düşündirişi okaýan adam hakykatdanam "ylgap", maglumaty başgalara ýetirip bilýärdi.

GSAM 108Kesgitli Habar

GSAM 108.4Adwentistler tarapyndan edilen yglan diňe Pawlusyň Felixiň öňünde eden "Dogrulyk, özüni saklamak we geljekki höküm" diýen habar däldi; şeýle hem ol Martin Lutheriň Mukaddes Kitaby terjime edip gutaransoň, ölüminden az wagt öň aýdandygy aýdylýan "Men hökümiň uzak däldigine ynanýaryn; hakykatdanam, Rebbiň özüniň üç ýüz ýyldan gowrak wagt geçmezden geljekdigine" diýen beýanaty hem däldi. Ol hem John Wesleyniň "menimçe, müňýyllyk takmynan ýüz ýylda başlap biler" diýen beýanaty däldi. Adwentistler Ylham 14:6, 7-de alamatlandyrylan "Onuň höküm sagady geldi" habaryny we Ylham 10:6-daky "Wagt indi bolmaz" diýen çagyryşy berýändiklerini öňe sürýärdiler. Şeýle bir pygamberlik "geljekde", "üç ýüz ýyl soň" ýa-da "ýüz ýyl soň" boljak wakanyň yglan edilmegi bilen däl-de, takyk wagtynda "geldi" diýip ýerine ýetirilip bilnerdi. Şol pygamberlikler talap edýän takyklyk bilen şol bir habar Adwentistler tarapyndan tutuş dünýä ýaýradylýardy.

GSAM 109Mesihiň Gelşindäki höküm

GSAM 109.1Bu habar ilkinji gezek yglan edilende, her bir hristian mezhebi hökmiň Mesihiň ikinji gelmegi bilen boljakdygyna ynanýardy. Şol şertlerde şol garaýyşda bolup, höküm sagadynyň gelendigi baradaky habary berýän adamlar hökmany ýagdaýda Mesihiň ikinji gelmegini yglan ederdi. Hakykatdanam, habara güýç berýän we adamlary iň güýçli hereketlendirýän zat kesgitli wagtyň yglan edilmegi boldy. Ilki olar dünýäniň ahyrynyň 1843-nji "ýahudi ýylynyň" haýsydyr bir wagtynda geljekdigini we munuň 1843-nji ýylyň 21-nji marty bilen 1844-nji ýylyň 21-nji marty aralygyndaky döwre degişlidigini öňe sürüpdiler. Bu wagt geçenden soň, 1844-nji ýylyň Midnight Cry neşirinde pygamberlik döwürleriniň tamamlanmagy üçin anyk günüň kesgitlenendigi habar berilýär. Bu ýedinji ýahudi aýynyň onunjy güni bolup, 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryna gabat gelýärdi.

GSAM 1092300 Günüň Hasaplanmagy

GSAM 109.2Wagtyň binýady — 1843 — Daniýel 8-de agzalan iki müň üç ýüz gün boldy. Bu "günleriň" patyşalyklary aňlatmak üçin haýwanlaryň saýlanýan pygamberlikler bilen baglanyşyklydygy sebäpli, Rebbiň Sanlar 14:34 we Ezekiýel 4:5, 6-da berlen wagtyň simwolik düşündirişine laýyklykda, "günleriň" ýyllary aňlatmak üçin simwolik ulanylmalydygy öňe sürüldi; Daniýel 9-daky ýetmiş hepde—490 gün—2300 günüň ilkinji bölegi bolmalydygy we iki döwrüň bilelikde başlanandygy öňe sürüldi. Daniýel 9-da berlen we ýetmiş hepdeligiň başyny bellän waka "Iýerusalimi dikeltmek we gurmak baradaky buýrugyň çykarylmagy" boldy. Bu buýruk Artaxerxes Longimanusyň ýedinji ýylynda, miladdan öň 457-nji ýylda, Ezra 7-de ýazylan ýaly çykaryldy.

GSAM 110.1Bu 70 hepdeligiň başlanmagynyň hakyky senesi ekeni, miladdan öňki 457-nji ýyldan takyk 69 hepde—483 ýyl geçenden soň, ýagny milady 27-nji ýylda Mesihiň Ýahýa tarapyndan çokundyrylyp, "Wagt doly boldy" diýip gullugyna başlany bilen subut edildi.³ we ş.m. Mesihiň 27-nji ýylda gullugynyň başlanyşy, şol seneden üç ýarym ýyl soň, "[ýetmişinji] hepdäniň ortasynda [ortasy]" haça çüýlenişi, ýahudiler arasynda ýörite işiň tamamlanmagy, milady 34-nji ýylda, we başga milletleriň resuly Saulyň çalt imana gelmegi, ýetmiş hepdäniň şol senede tamamlanandygyny subut etdi we şonuň üçin olaryň eramyzdan öňki 457-nji ýylda başlandygyny görkezdi. Olar meseläni şeýle düşündirdiler: 2300-den 457-ni aýyryň, galan 1843 bolýar. 457 ýyl Mesihden öň bolansoň, 2300 günüň ahyry 1843-nji ýylyň ahyryna gabat gelýär.

GSAM 110Garşydaşlaryň Boýun Almalary

GSAM 110.2Hakykatdanam aýdylýar: "hakykatyň garşydaşlarynyň hataryndan çykan hakykaty goldaýan beýanatlary iň ýokary derejedäki subutnama bolup durýar." Adwent habarynyň garşydaşlarynyň hiç biri Rebbiň halkynyň derňew suduny Mesihiň gelmeginden öň boljak waka diýip öňe sürmändir; olar bu meselä Adwentistler bilen ylalaşykly düşünipdirler. Bu beýanaty subut etmek üçin iki abraýly garşydaşyň pikirlerinden mysallar getirýäris.

GSAM 110.31842-nji ýylda Bostondaky Marlboro köçesi kapellasynda Adwentistlere garşy wagyz eden jenap N. Kolver şeýle diýdi:—

GSAM 111.1"Eger bu günler ýyllar bolsa, dünýä 1843-nji ýylda ahyryna ýetýär; ony islendik mekdep okuwçysy hem görüp biler; sebäbi eger 490 gün Mesihiň ölümi bilen gutardy diýsek, 2300 gün hem 1843-nji ýylda gutarar; we dünýäniň ahyry gelmeli, başga bir wakanyň boljakdygyny subut edip bilmeseňiz, menem munuň nähili mümkindigini görmeýärin."

GSAM 111.2Şol bir döwürde professor Stýuart şeýle diýdi:

GSAM 111.2"Bu geň bir hakykatdyr: iňlis we amerikan dünýäsindäki düşündirijileriň aglabasy birnäçe ýyl bäri Daniýel we Ylham kitaplarynda görkezilen günlere ýyllaryň nyşany ýa-da simwoly hökmünde düşünmäge öwrendiler. Men bu umumy, hatda ählumumy diýen ýaly diýsem hem boljak däbiň gelip çykyşyny yzarlamagy kyn tapdym."

GSAM 111Professor Bushyň Şaýatlygy

GSAM 111.3Professor Bush şeýle diýdi: "Kim Millere wagt meselesinde hüjüm edýän bolsa, oňa iň berk tarapyndan hüjüm edýär. Onuň wagty dogry; ýöne boljak wakada ýalňyşýar." Bush Mesihiň gelmezinden öň bütin dünýäniň iman getirmegine ynanýardy. Onuň nazaryýetine görä, müňýyllyk 1844-nji ýylda başlar.

GSAM 111.4Adwent ynanjynyň din gullukçylary açyk çykyşlarynda dünýä taryhynyň dürli halklaryň hut Daniýel 2-däki şekil arkaly alamatlandyrylan ýagdaýdadygyny görkezýändigini öwretdiler: bu, daşyň şekiliň aýaklaryna urjak we gökleriň Hudaýynyň Öz patyşalygyny gurjak wagtydy; şeýle hem 7-nji bapda "bütin gök astyndaky patyşalyk we hökmranlyk hem-de patyşalygyň ululygy Iň ýokarynyň mukaddeslerine berler" diýlen wagtdy. Olar şeýle hem fiziki, syýasy we ahlak alamatlarynyň Rebbiň peýda bolmagyna az wagt galanda görünjekdigi Mukaddes Ýazgylarda öňünden habar berlen alamatlar bolup durýandygyny nygtadylar.

GSAM 111Asmanlarda Mugjyzalar

GSAM 111.5Reb pygamber Ýoýel arkaly aýdýar: "Men asmanlarda we ýer ýüzünde mugjyzalary — gany, ody we tüsse sütünlerini — görkezjek. Rebbiň uly we gorkunç güni gelmezden ozal gün garaňkylyga öwrüler, aý bolsa gana öwrüler."⁴ Adwentistler soňky asyrlardaky aurora borealis (adatyça demirgazyk yşyklar diýlip atlandyrylýan) pygamberiň "ot we tüsse sütünleri" diýen kesgitlemelerine gabat gelýändigine ynandylar we öwretdiler; taryhdan alnan iň gowy maglumatlara (şahadat hökmünde Edinburg Encyclopedia neşirine salgylanylýar) görä, bu hadysa bu döwürden öň örän seýrek duş gelipdir.

GSAM 112.1Şonuň üçin, Rebbiň çalt gelmegi baradaky habar ýer ýüzüniň iň uzak künjeklerine ýetýän mahaly, asmana hakykatyň güýjüni artdyrýan we adamlaryň ünsüni özüne çekýän alamatlar asyldy.

GSAM 112.21837-nji ýylyň 25-nji ýanwarynda örän ajaýyp alawly aurora borealis görkezildi; ol köp adamyň pikirini göni pygamber Ýoýeliň Rebbiň uly güni gelmezden öň boljak wakalar baradaky çaklamasyna gönükdirdi. Sahna baradaky aşakdaky beýanat 1839-njy ýylyň 22-nji oktýabryndaky New York Commercial Advertiser gazetinden alnan. Ol, awtoryň Nýu-Ýork ştatynyň Ontariýo etrabynyň Wiktor şäherçesinde şol sahnany göreni bilen doly gabat gelýär.

GSAM 1121837-nji ýylyň alawly aurorasy

GSAM 112.3"1837-nji ýylyň 25-nji ýanwarynyň agşamky sagatlarynda, okyjylarymyz şübhesiz ýatlar ýaly, ýurdumyzyň dürli künjeklerinde şol bir hadysanyň [ýagny aurora borealis] ajaýyp görkezilmegi boldy. Gar bilen örtülen ýerlerde bu manzara öň görülmedik derejede ajaýyp we 'gorkunç' boldy. Bir ýerde, dagyň golaýynda bolan adamlar bu hadysany 'dagdan aşak inýän ot tolkunlaryna' meňzeýär diýip bize habar berdiler, we umuman alanyňda, bilinşine görä, ýeri örtýän gar gan bilen garylan ot ýaly görünýärdi, ýokarda bolsa (resulyň aýdyşy ýaly) 'asmanlar ot bilen ýanyp duran ýaly' bolup, soňky günüň pygamberçe beýanyna gaty meňzeýärdi, şonuň üçin köp adam haýran galdy; Ony gören çagalar gorkup, munuň höküm gününiň gelmegi bolup-bolmandygyny soradylar; hatda haýwanlar hem aýdyň gorkudan titredi."

GSAM 113.1Ýoýel pygamberiň bu alamaty diňe Amerikada däl-de, eýsem Rebbiň gelmegi baradaky öwretme Britaniýada meşhurlaşanda şol ýurtda hem asmana asyldy. 1839-njy ýylyň 22-nji oktýabryndaky New York Commercial Advertiser gazetasy Londondan gelen gazetlerden 3-nji sentýabr gijesi şol ýurtda synlanan täsin hadysa barada aşakdakylary getirýär:—

GSAM 1131839-njy ýylyň aurorasy

GSAM 113.2"LONDON, 5-nji sentýabr.—Penşenbe gijesi sagat on bilen düýn irden sagat üç aralygynda asmanda soňky birnäçe ýylyň dowamynda synlanan iň ajaýyp nusgalaryň biri bolan düşýän ýyldyzlar we demirgazyk şöhleleri syn edildi. Bu täsin hadysanyň ilkinji alamatlary sagat ondan on minut öň başlandy; şol wagt asman ýarymşarynyň demirgazyk böleginden bug ýaly görünýän açyk gyrmyzy öwüşgin ýokary galdy we haýal-haýal asmanyň merkezine çenli ýaýrap, sagat on ýa-da ondan çärýek soňra gündogardan günbatara çenli uly bir ýagtylyk örtügine öwrüldi. Görnüşi örän howply bolup, gorkunç bir ýangynyň döredýän ýagtylygyna meňzeýärdi. Yşyk ep-esli üýtgedi; bir pursatda ol düşýän ýaly bolup, soňra derrew güýçli ýagtylyk bilen ýokarlandy. Onuň bilen garyşyp, yzly-yzyna togalanýan tüsse toplumlary hem görünýärdi, we her bir syn ediji munuň 'gorkunç ýangyndygyna' ynanýan ýalydy.

GSAM 113.3"Metropolyň aljyryşy örän uly boldy; müňlerçe adam çak edilýän gorkunç betbagtçylygyň ugruna ylgap barýardy. Baker köçesi, Farringdon köçesi, Watling köçesi, Waterloo köçesi we Londonyň günbatar stansiýalaryna degişli ýangyn maşynlary — hakykatdanam, Londondaky ähli ýangyn maşynlary atlara dakylýardy we adaty däl güýç bilen çak edilýän 'ýok ediş sahnasyna' tarap çapyp gitdi, olary arabalar, atlylar we uly köpçülikler yzarlady. Käbir ot söndüriji maşynlar säwlik ýüze çykmazdan ozal High Gate we Halloway [takmynan dört mil] ýerlerine çenli gitdiler. Bu hadysalar iki sagatdan gowrak dowam etdi we irden tarap sahna uly beýiklik we möçberlik bilen bezelip göründi.

GSAM 114.1"Sabah sagat ikide bu hadysa iň owadan we beýan etmäge örän kyn bir sahnany görkezdi. Londonyň hemmesi günortan ýaly ýagtylandy, howa bolsa aýratyn arassa boldy. Şol wagt agzalan günorta ýarymşary bulutsyz hem bolsa-da, örän garaňkydy; emma sany-sajagy bolmadyk ýyldyzlar owadan şöhle saçdy. Gök ýüzüniň beýleki tarapy bolsa üýtgeşik, emma ajaýyp bir kontrast döretdi; ol örän arassa we ýagtylygy örän güýçlüdi; meteorlaryň yzygiderli akymy bardy, olar şöhle taýdan üýtgeýärdi — olar gök ýüzüniň merkezinde emele gelýän ýaly bolup, partlaýan ýaly görünýänçä ýaýraýardylar. Täsiri elektrik ýaly boldy. Çäksiz köp kiçi ýyldyzlar ufugyň üstünden çykyp, ýere şonça çalt uçdylar welin, göz yzlaryny zordan yzarlap bilýärdi; olar hem partlap, tutuş ýarym şar boýuna gara gyzyl duman sepýän ýaly boldular. Reňkler örän ajaýypdy.

GSAM 114.2"Gijäniň sagat iki ýarymda bu manzara garaňkylyga öwrüldi; garaňkylyk darganda, zenitde ýagty älemgoşar peýda boldy we ýurduň günorta böleginiň üstünde asylan garaňkylygyň kenarynyň töwereginde hem görünýärdi. Gysga wagt soňra ondan kümüş reňkli ýagtylyk sütünleri saçylýar. Olar ajaýyp derejede artdy, şol bir wagtyň özünde dörän gyrmyzy bug bilen garyşdy, we doly belende ýetende bu manzara göz öňüne getirip bolmajak derejede boldy. Ýyldyzlar ähli taraplara uçup ýördi we sagat dörde çenli dowam etdi, soňra hemmesi sönüp gitdi."

GSAM 114Güneşde Geň Görnüşler

GSAM 114.3Ýaşaýan wagyzçylar Rebbiň gelmeginiň hakykatdygyny düşündirýän mahaly, dünýäniň dürli künjeklerinde asmana degişli köp we dürli mugjyzalar görüldi. Olaryň arasynda diňe 1843-nji ýylyň dekabrynda Angliýanyň Norwich şäherinde günüň görnüşini görkezmäge ýerimiz bar. Meňzeş waka 1844-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda Konnektikut ştatynyň New Haven şäherinde, günortan öň we soň iki sagatlap boldy we müňlerçe adam tarapyndan şaýat edildi.

GSAM 115Güneşiň geň görnüşi

GSAM 115.1Kiçi içki tegelek güni aňladýar. Ol açyk mämişi reňkli boldy. Günden dürli aralykda ýerleşýän we onuň daşyny gurşap alýan iki tegelegiň daşarky bölegi şol bir reňkde görünýärdi; ýöne bu tegelekleriň içki bölegi çuň sary reňkli, olaryň içindäki asman garamtyl goňur reňkde görünýärdi, we güneşden geçip aşak tarap barýan üç uly tegelek aýdyň ýagtylyk ýaly görünýärdi.

GSAM 115.2Angliýadaky bu waka barada Londondan E. Lloyd tarapyndan 1844-nji ýylyň 3-nji ýanwarynda ýazylan hatda şeýle diýilýär:—

GSAM 115.3"Norwich we töwerekdäki ýerleriň esasy raýatlary tarapyndan hiç haçan Angliýada görülmedik täsin 'güneş alamaty' boldy. Ol geçen dekabrda, günortan sagat 12 töweregi görüldi we iki sagatlap dowam etdi. Bu ýaşaýjylary gaty gorkuzdy. Bu waka doganlar Winter, Burgess we Routon şol şäherde missiýasyny açmazdan sähel öň boldy. Bu hadysa hakykatyň ýoluny taýýarlap barýan ýaly bolup, şonuň netijesinde olar şol ýerde uly üstünlik gazandylar."

GSAM 116.1Bu hadysanyň New Haven, Konnektikutda bolup geçenine degişli hasabat 1844-nji ýylyň 10-njy oktýabrynda çap edilen Midnight Cry neşirinde berilýär we ol 1844-nji ýylyň 10-njy sentýabrynda çap edilen New Haven Palladium neşirinden alnan. Cry neşirindäki hasabatda redaktor şeýle diýýär: "Hiç bir filosof bu hadysanyň sebäbini doly kanagatlanýan derejede düşündirip bilmedi."

GSAM 116.2Bu waka baradaky hasabat 1844-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda Konnektikut ştatynyň New Haven şäherinde gün bilen baglanyşykly ýüze çykan ýagdaýy hem 1844-nji ýylyň 12-nji sentýabryndaky Hartford Courant gazetinde çap edildi we şulara görädir:—

GSAM 116.3"1844-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda, duşenbe güni, günortan öňi we soňy iki sagatlap gün töweregindäki halkalar raýatlarymyz tarapyndan giňden gyzyklanma bilen synlanyp, şol bir görnüşdäki hadysalar we olaryň sebäpleri barada has köp zat öwrenmek isleýän akylly gyzyklanmany oýandyrypdyr.

GSAM 116.4"Häzirki halo uzak dowamlylygy bilen üýtgeşik boldy we synlamak üçin amatly mümkinçilikler döretdi. Günortan töweregi iki doly halkadan ybaratdy: biri takmynan 45 dereje giňlikde, gün merkezini gurşap alýan halkady, beýlekisi bolsa takmynan 72 dereje giňlikde, merkezi zenitde ýerleşýän we çetegi günüň üstünden geçýän halkady. Kiçi halkanyň ýanynda esasy oky uzyn, ekssentrisiteti kiçi bolan bir ellips hem bardy. Günüň göni garşysynda we zenitden 36 dereje demirgazykda, uly tegelek takmynan ýa-da doly şol bir diametrli iki başga tegelek bilen kesilip geçilip, kesilen nokatda üç şöhle saçýan halkanyň bilelikdäki ýagtylygynyň netijesinde dörän ýaly ýagty bir nokat döretdi. Günü gurşap alýan halkada köp halatlarda örän janly we owadan reňkler, älemgoşaryň reňkleri görünýärdi. Beýleki halkalar ak reňkli we has solgun bolup, olar Günden has uzakda bolandyklary üçin şeýle görünýärdi. Emma kiçi tegelek bölekler, prizmatik [älemgoşar] reňkli, dürli wagtlarda, hem gündogarda, hem-de günbatarda peýda bolýardy.... Gurluşdaky şeýle birmeňzeşlik halo döremegini düzgünleşdirýän bir kanuna bagly bolmalydyr; ýöne bu kanunyň häsiýeti doly öwrenilip tamamlanmandyr.... Güneşi gurşap alýan halkanyň döremegini düşündirmekde uly kynçylyk ýüze çykmady, sebäbi onuň sebäbi älemgoşary döredýän sebäp bilen meňzeşdir; emma töweregi Günüň merkezinden geçýän halkanyň gelip çykyşyny düşündirmek has kyn boldy."

GSAM 117Mukaddes Ýazgylaryň çaklamalaryny ýerine ýetirýän ajaýyplyklar

GSAM 117.1Bu asmanlarda görülen ajaýyplyklaryň Angliýada we Amerikada nähili peýdalanylandygyny 1843-nji ýylda Bostonda neşir edilen Sylvester Bliss tarapyndan ýazylan Exposition of the Twenty-fourth of Matthew eserini okap öwrenip bileris. Ýokardaky käbir hasabatlary sitirledenden soň, ol şeýle diýýär:—

GSAM 117.2"Şeýlelikde, Hakykatyň Kitaplarynda çaklanan 'uly alamatlar' we 'gorkunç manzaralar', şeýle hem Halasgäriň gelmeginden öň bolmalydygyny yglan eden alamatlar hemmesi ýerine ýetirilipdir ýaly görünýär.

GSAM 117.3"Agaçlaryň ýaprak çykarmagy tomsuň gelýändiginiň alamaty bolşy ýaly, bu alamatlaryň ýerine ýetirilmegi bilen hristianlar Mesihiň gelmeginiň golaýda, gapylaryň öňünde durýandygyny anyk bilmelidirler. Bu diňe bir muny bilmäge berlen rugsat däl, eýsem Halasgärimiz olara muny bilmegi buýrýar."⁵

GSAM 117ELÇILER

GSAM 117.4Ikinji gelmegiň habarynyň ilkinji yglan edilen esasy aýratynlyklaryna ünsi çekenden soň, uly yglan işinde möhüm rol oýnan käbir adamlara seretmek hem gyzykly bolar. Biz eýýäm daşary ýurtlarda şol döwürde iň zehinli din gullukçylarynyň hatarynda bolup, bu çagyryşy ýaýradan köp adamyň atlaryny berdik. Amerikada öňe çykyp, Rebbiň işiň ýüküni üstlerine goýan käbir adamlara ünsi çekmek bolsa, bu hereketiň hakykatdan hem Rebbiň eli bilen bolandygyny has-da aýdyň görkezmäge kömek eder.

GSAM 118Wiliam Miller

GSAM 118.1Ilki bilen Amerikada ikinji gelmek hereketinde şonça meşhur bolan Wiliam Milleriň ýagdaýyna seredeliň; köp adamlar üçin bu hereket diňe "Millerizm" diýlip atlandyrylýar.

GSAM 118.2Wiliam Miller 1782-nji ýylyň fewral aýynda Massachusets ştatynyň Pittsfield şäherinde doguldy. Çagalygynyň ilkinji döwürlerinde adaty däl derejede güýçli aň we işjeňligiň alamatlary ýüze çykdy. Birnäçe ýyl geçensoň, bu alamatlar onuň jemgyýetindäki hemmeler tarapyndan has-da aýdyň görünýärdi. Ol berk fiziki gurluşa, işjeň we tebigy taýdan gowy ösüp-ösen aň-düşünjä, kemçiliksiz ahlak häsiýetine eýe boldy. Ol etrap mekdebiniň çäkli mümkinçiliklerinden peýdalanypdy, ýöne birnäçe ýyl geçmänkä, onuň gazananlary adatça işe alynýan mugallymlaryňkydan ýokarydygy giňden ykrar edildi.

GSAM 118.3Miller 1802-nji ýylda öýlenip, Vermont ştatynyň Poultney şäherine ýerleşdi. Poultney-e göçeninden bäri aragatnaşyk saklaýan we dünýewi taýdan kömek edýän adamlar şübheçi düşünjeler we deistik nazariýalar bilen çuňňur täsirlenipdi. Olar ahlaksyz adamlar däldiler, emma bir topar hökmünde gowy raýatlardy, adatça çynlakaý häsiýetli, ynsanperwer we mähriban idiler. Emma olar Mukaddes Kitaby dini hakykatyň ölçegi hökmünde ret etdiler we ony ret etmegi Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen we beýlekileriň ýazgylaryndan alnan kömek bilen ynandyryjy görkezmäge synanyşdylar. Miller bu eserleri üns bilen öwrenip, ahyrynda özüni deist diýip yglan etdi. Ol özüniň deist durmuşynyň takmynan 1804-nji ýyldan başlap on iki ýyl dowam edendigini aýtdy.

GSAM 118.4Kapitan wezipesini alyp, ol 1810-njy ýylda goşuna goşuldy. Goşundan dolanyp, 1812-nji ýylda maşgalasyny Nýu-Ýork ştatynyň Low Hampton şäherine göçürip, oba hojalygy bilen meşgullanmaga başlady. Daýhan hökmünde oňa okamak üçin has köp boş wagt tapyldy. Ol deistlik garaýyşlarynyň häzirki durmuşdan başga bagtyýarlyk kepilligini bermeýändigini gördi. Ölümden soň hemme zat garaňky we gamgyn boldy. Öz sözleri bilen aýdany ýaly:

GSAM 118.4"Öçmek sowuk we gorkunç pikir boldy, we jogapkärçilik hemmäniň heläkçiligi boldy. Asmanlar başymyň üstünde mis ýaly, ýer aýaklarym astynda demir ýaly berkidi. Ebedilik!—ol näme? We ölüm!—näme üçin? Näçe köp pikir etsem, şonça-da subutnamadan uzaklaşýardym. Näçe köp oýlananym, netijelerim şonça-da dargady. Pikir etmegi bes etmäge synanyşdym, ýöne pikirlerim dolandyrylyp bilmedi. Men hakykatdanam bedbahtdym, ýöne sebäbini düşünmeýärdim.... Gysga wagt soňra, birden Halasgäriň nähilidigine akyl ýetirdim. Meniň göz öňümde şeýle gowy hem rehimdar, meniň günälerime töleg tölemek üçin Özüni beren we günäniň jezasyndan bizi halas eden Biri ör boýuna galdy. Men Onuň nähili ajaýypdygyna derrew düşündim-de, şol ýerde-de, Onuň gujagyna özümi taşlap, Onuň rehimine ynanyp biljekdigim hakda pikirlendim."

GSAM 119Wiliam Miller-iň iman getirmegi

GSAM 119.1Ol mundan başga-da şeýle diýdi:

GSAM 119.1"Özümiň mätäç bolan Halasgärimi maňa Mukaddes Kitap açyp görkezdi, şol sebäpli hem, men adaty ynsanlyk kitabynyň günäli dünýä şeýle gerek bolan düzgünleri öz içinde saklaýandygyna aňk boldum. Şonuň üçin men Mukaddes Ýazgynyň Hudaýyň ylhamydygy bilen ylalaşmaga mejbur boldum. Mukaddes Kitap meniň şatlygym boldy, Isada bolsa, men Dost tapyndym … Şol wagtdan başlap, Mukaddes Kitap meniň üçin öz derňewlerimiň esasy predmetine öwrüldi, şonuň üçin men ony öwrenmegiň özüme beýik lezzeti getirendigini mekirlik etmän aýdyp bilerin. Men şeýle hem, bu kitapda bar bolan gowy zatlaryň ýarysyny-da eşitmändigimi bildim. Ozal özümiň Mukaddes Kitabyň gözelligini hem şöhratyny görmän, ony inkär edip bilenime haýran galdym."

GSAM 119.2Wiliam Milleriň Mukaddes Kitaby öwrenmek usuly özüniň beýan etmegine görä şeýledir:

GSAM 119.2"Men ähli öňünden gelýän garaýyşlarymy bir tarapa goýup, Mukaddes Ýazgylary biri-biri bilen düýpli deňeşdirmäge we olary yzygiderli, tertipli usulda öwrenmäge karar berdim.... Haçan-da bir zat düşnüksiz bolsa, men ony ähli degişli ýerler bilen deňeşdirerdim; we Cruden-iň kömegi bilen, düşnüksiz bölekdäki esasy sözleriň haýsydyr biri duş gelýän ähli mukaddes ýazgylaryň tekstlerini barladym.... Şu usul bilen Mukaddes Kitaby ilkinji gezek okaýan mahalym takmynan iki ýyl öwrenip, onuň öz-özüni düşündirýändigine doly ynandym.

GSAM 120.1"Şeýlelikde öwrenýän mahalym, geçmişde ýerine ýetirilen pygamberlikleriň geljekde boljaklaryň nähili ýerine ýetiriljekdigini kesgitlemekde ölçeg bolup biljekdigine doly ynandym; dünýäniň ahyryndan öňki ýerdäki müňýyllyk we ýewreýleriň gaýdyp gelmegi ýaly Mesihiň ruhy hökümdarlygy baradaky meşhur garaýyşlaryň Hudaýyň sözi bilen tassyklanmaýandygyna göz ýetirdim.... Men Mukaddes Ýazgylarda Isa Mesihiň bu ýere täzeden geljekdigini, gök bulutlarynda, Atasynyň ähli şöhraty bilen geljekdigini açyk görkezýändigini tapdym.

GSAM 120.2"Men Mukaddes Ýazgylary öwrenmekden öň hiç haçan olaryň öwütlerinden gelip biljek diýip pikir etmändim şatlygy duýdum. Men Halasgäriň geljek wagtyny tapmaga garaşmazdan olary öwrenmäge başladym we ilki netijäme ynanmak kyn boldy; ýöne subutnamalar meni şonça güýçli urdy ki, ynançlaryma garşy durup bilmedim. Men netijelerimde diýen ýaly berkleşip, Halasgäriň gelmegine garaşmaga, gözegçilik etmäge we doga etmäge başladym."

GSAM 120.3Ýene-de ol şeýle diýýär:

GSAM 120.3"Men ynandym; we derrew bu öwreti ýaýratmak borjy, dünýäniň ynanmagy we gelýän Hakymy we gelin alyjyny garşylamaga taýyn bolmagy üçin, aklyma berk siňdirildi. Uzyn we agyr synaglarym barada jikme-jik gürrüň bermäge zerurlyk ýok. Diňe şuny aýtmak ýeter: birnäçe ýyldan soň Hudaýyň Ruhy, hakykatyň güýji we ruhlara bolan söýgi meni haçymy götermäge we bu zatlary ölüp barýan we heläk bolýan dünýäde yglan etmäge mejbur etdi."

GSAM 120.4jenap Miller, beýleki ýurtlarda bu habar bilen hereket edenler ýaly, tabşyrygyny ilkinji nobatda jemgyýetçilik žurnallarynda we bukletlerde ýazyp we çap etmek arkaly ýerine ýetirmegi oýlap tapdy. Ol pikirlerini ilkinji gezek 1831-nji ýylda Brandon, Vermontda neşir edilýän Baptist gazetasy Vermont Telegraphda çap etdi. Ol bu mowzuk boýunça ilkinji gezek 1832-nji ýylda jemgyýet öňünde çykyş etdi. Ol bu ýygnanyşyk barada şeýle diýdi: "Reb öz merhemetini jemagata sepdi we köp adam iman getirip, ruhlary halas boldy."

GSAM 121.11836-njy ýylda onuň lektsiýalary şol döwürde çap edilýän käbir jemgyýetçilik žurnallarynda neşir edildi. 1837–38-nji ýyllaryň gyşynda onuň lektsiýalary buklet görnüşinde çap edildi. 1838-nji ýylda 204 sahypalyk ikinji broşýura çap edildi we bu broşýurada Miller jenaplary Osman imperiýasynyň 1839 ýa-da 1840-njy ýyllarda agdarylyp biljekdigini aýtdy. Onuň uly şäherlerde geçirilen ilkinji lektsiýalary 1836-njy ýylda boldy. Soňra ol Massachusets ştatynyň Randolph, Lowell, Groton we Lynn şäherlerinde çykyş etdi.

GSAM 121.21840-njy ýyla çenli Miller jenaplary Mesihiň ýakyn gelmegi mowzugynda çykyş edýän jemgyýetçilik gürleýjisi hökmünde takmynan ýeke-täkdi. Şol ýylda birden ýüzlerçe adam bu habary ýaýratmaga goşuldy. Bu uly üýtgeşmäni döredýän sebäpler indiki bapda belleniler. 1839–40-njy ýyllaryň gyşynda Miller jenaplary Exeter, Nýu-Hempshir şäherinde birnäçe lektsiýa geçirdi. Şol ýerde ol Pastor J. V. Himes bilen ilkinji gezek duşuşdy. Himes şol wagt imany kabul etdi we şol seneden başlap uly ikinji gelmegiň habaryny neşir ediji we gyzgyn wagyzçy hökmünde Pastor Miller bilen ýana-ýana durdy.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Bu uly hereketiň bu çynlakaý işgäri barada onuň biografynyň sözlerini getirmekden gowusyny edip bilmeris:—

GSAM 121.4"Joshua V. Himes 1805-nji ýylyň 19-njy maýynda R.I.-niň Wickford şäherinde doguldy. Onuň kakasy West-Indiýa söwdagäri hökmünde giňden tanalýardy we Wickforddaky St. Paul's Episkopal kilisesiniň agzasy hökmünde abraýlydy. Onuň ejesi hoşniýetli häsiýete eýe bolup, Halasgäre bolan söýgüsini ony höwes bilen diňleýän oglunyň gulaklaryna ýetirdi.

GSAM 121.5"Atasynyň maksady ogly Joshuany öz agza bolan kilisäniň gullugyna taýýarlamakdy, ýöne şertler munuň öňüni aldy. Hudaýyň şol ogul üçin başga bir işi bardy we ol islenýän netijäni gazanmak üçin zatlary şol ugurda tertipleşdirýärdi. 1817-nji ýylda ata bahaly ýüki kapitan Carteriň ýolbaşçylygynda, superkargo hökmünde Aleksandr Stewart bilen ugratdy. Bu adamlar ynamsyz çykdylar we West-Indiýanyň portyna gelende gämini hem ýüki satyp, gaçdylar. Bu waka geljekde R.I.-niň Providence şäherindäki Brown Uniwersitetine iberilmegi meýilleşdirilen ýaş Joshua üçin düzülen ähli meýilnamalary üýtgetdi. Munuň ýerine 1821-nji ýylyň aprelinde ony Massachusets ştatynyň New Bedford şäherine alyp baryp, mebel ýasamak hünärini öwrenmek üçin William Knights bilen şertnama bagladylar.

GSAM 122.1Täze öýüne baransoň, oňa tabşyrylan işe çynlakaý girişdi we hünärinde ussat bolmaga berk ygrarly boldy. Emma tiz wagtdan dini gurşawynyň doly göwnüne laýyk gelmeýändigini duýdy. Ol şeýle diýýär: "Meniň ussatym unitarçi bolup, meni öz kilisäsine alyp gitdi. Hormatly Orville Dewey pastor boldy. Ol ortodoksiýadan soňky döwürde öwrülen adamdy. Griswold episkopy we Wickforddaky St. Paul kilsäniň rektory Reverendi William Burge ýanynda alýan taýýarlygym, şeýle hem Providence, R.I.-däki St. John kilsäniň owadan çykyşly Dr. Crockeriniň nutuklaryny ýygy-ýygydan diňlemegim meni Deweyniň Mesihiň we onuň resullarynyň öwütlerini owadan sözler bilen inkär etmegine ynanmaga düýbünden taýýar etmedi.'

GSAM 122.2"Şol wagt New Bedfordda Episkopal kilise ýokdy, şonuň üçin ol Birinji Hristian kilisesine [Disciple däl] gatnaşmaga karar berdi we soňra şol gurama bilen birleşdi. 'Bu ýerde,' diýýär ol, 'men açyk Mukaddes Kitaby we pikir azatlygyny tapdym we ikisini-de gowy ulandym.' Bu kilise ruhany Moses Howe tarapyndan ruhy ideg astynda bolýardy. Hormatly Clough 1823-nji ýylyň 2-nji fewralynda Joshua V. Himesi çokundyrdy. Ustadyna bolan tutanýerlilik bilen ýanan ýürek bilen ol on sekiz ýaşynda derrew haç hekaýasyny gürrüň bermäge we adamlary töwbe etmäge çagyrmaga başlady. Ol özü barada şeýle diýýär:—

GSAM 122.3"'Men çalt wagyz ediji boldum we başarnygymy kämilleşdirmek üçin rugsat berildi.... Şägirtlik döwrümi kanagatlanarly tamamlap, ýokary baha aldym. Emma bäş-alt ýyl men aşa köp iş etmegi endik edipdim we şonuň netijesinde hepdede bir ýa iki gün öwreniş we missionerlik işleri üçin garyp etraplarda wagt tapardym, olaryň miwelerini pastoryma bererdim.'

GSAM 123.1"1825-nji ýylda ol Günorta Massachusetsdaky hristian ybadathanalaryň konferensiýasynyň missioneri wezipesine bellenildi. 'Missionerleri goldamak üçin hiç hili meýilnama ýa-da serişdeler ýokdy,' diýýär Pastor Himes, 'men özüm üçin ýaşaýyş gazanmak maksady bilen iş açmaga we elimden gelençe wagyz etmäge karar berdim.'

GSAM 123.21828-nji ýylda ol New Bedforddan şübhe ýa-da güýç ýetmezçiligi sebäpli däl-de, ýeňiş gazanmak karary bilen Plymoutha gitdi; ol ýerde mekdep binalarynda, wagtlaýyn taýýarlanan otaglarda we özüni diňlejek adamlary tapyp bilýän islendik ýerde Hudaýyň sözüni wagyz etdi. 1829-njy ýylda ol Fall Riverde şol bir häsiýetli işi 1830-njy ýyla çenli dowam etdirdi, soňra Birinji we Ikinji Hristian ybadathanalarynyň pastory hökmünde Bostona göçdi; we ol ýerde otuz üç ýyl galdy. 1839-njy ýylda ol meşhur Pastor Wiliam Miller tarapyndan düşündirilýän Adwent hereketine goşuldy. Ol täze herekete eýe bolan ähli höwes bilen goşuldy we onuň gulluk hyzmatlary ot we güýç bilen doly boldy. 1840-njy ýylda ol "Signs of the Times" neşirini çap etmäge başlady we bu işiň ugrunda tutanýerlik bilen çykyş etdi. Ähli puly, zähmeti we güýji bu işe gönükdirildi we müňlerçe adam ynandyryldy.

GSAM 123Miller we Himesiň Bilelikdäki Zähmetleri

GSAM 123.31840-njy ýyldan 1844-nji ýylyň güýzüne çenli Pastorlar Miller we Himesiň zähmetleri esasan birleşdi; olar şäherden şähere gidip, tomsunda uly çadyrynda, gyşda bolsa kiliselerde we jemgyýetçilik zallarynda işlediler. Pastor Himesiň uly fiziki güýji ony 92-nji ýaşyna girýänçä sag saklady. Onuň aň-düşünje ukyplary soňky pursata çenli güýçli boldy. 1894-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda ol Michigan ştatynyň Lansing şäherindäki lager meýdançasynda üç müňden gowrak Ýedinji gün Adwentistleriniň jemgyýetine örän täsirli hutba okady. Ol gadymy döwürleriň çuňňur ynamy we güýçli ruhu bilen gepleýän ýaly görünýärdi. Bu, 91-nji ýaşyna girenine üç aý bolan, bejerilmeýän keselden ejir çekýän we şol keselden ertesi ýyl aradan çykan adam üçin hakykatdan-da ajaýypdy.

GSAM 124.1Pastorlar Miller we Himes Amerikadaky Ikinji gelýänlik hereketiniň "söweşiň öň setirinde" durup, Mesihiň gelýänliginiň doktrinasyny yglan etmekde olar bilen bilelikde zähmet çeken onlarça adamdan diňe ikisi boldular; olaryň esasy häsiýetleri maksada berk ygrarlylyk we arassa dogryçylykdy. Bu adamlar esasan dünýäniň "öz-özüni döreden adamlar" diýip atlandyrýan gatlagyna degişli bolup, durmuşyň berk hakykatlary bilen ýüzbe-ýüz bolup ösüp, meseläniň bähbitinden däl-de, ýörelgeden çykyp karara gelmegi öwrenen adamlardy. Olar, Pastor Milleriň aýtmagyna görä, adatça kiliselerden habary kabul edýän "iň dindar, bagyşlanan we janly agzalar" häsiýetine eýe bolupdylar. Bu hakykat dürli kiliseleriň din gullukçylary tarapyndan tassyklanyldy; olar Adwentistler bilen aralaryndaky soňky aýrylma bolandan soň: "Ol [doktrina] sürümiziň iň gowusyny alyp gitdi" diýdiler.

GSAM 124Beýleki meşhur Adwentist wagyzçylary

GSAM 124.2Ilkinji döwürleriň bu hereketinde Pastorlar Miller we Himes bilen ep-esli orun eýe eden käbir erkekleriň atlaryny belläp geçmek gyzykly bolup biler. Sanawyň başynda Ohio ştatynyň Klivlend şäherinden bolan Charles Fitch durýar; ol 1842-nji ýylda Daniýeliň we Ylhamyň wiziýalaryny görkezmek üçin diagrammalar düzmek pikrini öňe sürdi. Bu pikiriň çeşmesi Habakuk 2:2–3-e esaslanypdyr. Charles Fitch 1844-nji ýylyň 10-njy oktýabrynda aradan çykdy.

GSAM 124.3Filadelfiýadan bolan doktor Josiah Litch, indiki bapda görjek bolşumyz ýaly, Rebbiň täsiri bilen ýerine ýetmegi bilen Mesihiň gelmegi baradaky habara gyzyklanmanyň birden we çalt ösmegine sebäp bolan bir hakykaty yglan etdi.

GSAM 124.4Elon Galusha, Nýu-Ýork ştatynyň Lockport şäherinden, tanalýan Baptist din gullukçysy bolup, Rebbiň ýakyn gelmegi mowzugynda ýazýan eserleri we geçirýän gulluk işleri şol mezhepte uly gyzgynlyk döretdi.

GSAM 125.1E. R. Pinney, Seneca Falls, N.Y.-den, Baptist kilisesiniň başga bir bagyşlanan din gullukçysy bolup, onuň gullugy we ýazgylary bu işde uly güýç boldy. Ony "Dünýäniň duzy" diýip atlandyrmak hem bolar.

GSAM 125.2Geo. Storrs, Nýu-Ýork şäherinden, adwent doktrinasyny kabul etmezden ozal meşhur ruhy oýanyş wagyzçysy bolupdy. Onuň ýazgylary adamlary iş üçin özlerini we serişdelerini has uly bagyşlamaga güýçli täsir etdi; bu, esasan, iki müň üç ýüz günüň soňky hepdelerinde ýüze çykdy. Lapykeçlikden soň, ol adam tebigaty, ölüleriň ýagdaýy we geljekki jezalar baradaky alty hutbasyny Adwentistler jemgyýetiniň we dünýäniň ünsüne getirdi.

GSAM 125.3Portlend, Meýn ştatyndan gelen Pastor Stokman, şol şäherde Wiliam Milleriň ruhy oýanyş işlerinde başga bir yhlasly işgärdi. Onuň ölümi 1843-nji ýylyň ýahudi ýylynyň gutarmagyna birnäçe hepde galanda boldy; şol wagt Adwentistler Rebbiň şol döwürde geljekdigine umyt edip garaşýardylar.⁶

GSAM 125.4Başga-da belli şahsyýetler bardy, ýer ýetmezçiligi sebäpli diňe atlaryny aýdyp geçýäris: N. N. Whiting, Täze Ähtnama iňlis diline terjime eden we terjimesi Whiting terjimesi diýip tanalýan; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley we Edwin Burnham (üç dogan), hemmeleri habaryň işinde netijeli işgärler boldular.