Kgaolo 23 — Ditheo tsa Boitekanelo

GSAM 358.1“TSALA E E RATEGANG, ke rapelela gore o segofale mo dilong tsotlhe le gore mmele wa gago o itekanele fela jaaka ke itse ka fa mowa wa gago o itekanetseng ka teng.”¹

GSAM 358.2Ka Sabatha, Seetebosigo 6, 1863, Moruti White le mosadi wa gagwe ba ne ba tseneletse phuthego ya mo tenteng e e neng e tshwerwe ke Baruti Cornell le Lawrence kwa Otsego, Mich. Koo Mohumagadi White o ne a fiwa ponatshegelo e e neng ya mo bula matlho mabapi le kgang ya dipaakanyo tsa boitekanelo. Go tloga ka nako eo, go ne ga gatisiwa diathikele ka ga boitekanelo le go tshela sentle mo go Review, mme a simolola go kwala se a neng a se senoletswe ka ga boitekanelo. Dingwe tsa dilo tse di ne tsa tlhagelela mo Testimony No. 11, le mo bukeng e e bidiwang, How to Live.

GSAM 358.3Kgang ya go tshela sentle mo mmeleng le kamano ya yone e e siameng le tlhabologo ya mmele, tlhaloganyo, le ya semoya, e ne ya tlhagisiwa thata mo bathong. Mo go Review ya di 25 Diphalane, 1864, Moruti J. N. Andrews o ne a dira ditshitshinyo tse di latelang tsa botlhokwa mabapi le kgang eno:—

GSAM 358J. N. Andrews ka ga Botshelo jo bo Itekanetseng

GSAM 358.4“Go tlogela dijo tsotlhe tse di kotsi, le go tshela matshelo a tekatekano ka fa tlase ga tlhotlheletso ya thuto e e siameng le segakolodi se se lebileng kwa Modimong, ke dingwe tsa dilo tsa botlhokwatlhokwa mo botsogong jo bo siameng. Mebele ya rona ke ditempele tsa Mowa o o Boitshepo. Gore re mo galaletse tota mo mebeleng ya rona jaaka mo meya ya rona, a bo go le botlhokwa jang gore re nne le maatla otlhe a mebele ya rona ka botlalo! Re leboge Modimo gore setlhogo se jaanong se beilwe pele ga batho ba rona ka tsela e e kgethegileng. Botsogo le nonofo ke dingwe tsa dilo tsa botlhokwatlhokwa mo go rona, le tsa ditlamorago tse dikgolo mo go ba ba tla bonang ditiragalo tse dikgolo tsa nako ya mathata.”

GSAM 359.1Kgang ya bophepa jwa Baebele le boikgapo jwa Sekeresete e ne e buelelwa, e seng fela ka dikwalo tsa Review, mme le ke baruti ba rona.

GSAM 359.2Kwa Kopanong e Akaretsang, ka Motsheganong 20, 1866, go ne ga ntshiwa taelo e e latelang ka Mohumagadi White (e e fitlhelwang gape mo Testimony No. 11):—

GSAM 359Setheo sa Boitekanelo se Tla Tlamelwa

GSAM 359.3“Ke bontshitswe gore re tshwanetse go baakanyetsa legae la ba ba lwalang, le ba ba eletsang go ithuta go tlhokomela mebele ya bone gore ba thibele malwetse....

GSAM 359.4“Jaaka batho ba ba sa dumeleng ba tlaa tla kwa setheong se se ineetseng mo kalafing e e atlegileng ya malwetse, e bile se tsamaisiwa ke dingaka tse di tshwarang Sabata, ba tlaa tsenngwa ka tlhamalalo mo tlhotlheletsong ya boammaaruri. Ka go tlwaelana le batho ba rona le tumelo ya rona ya nnete, kgethololo ya bone e tlaa fenngwa, mme ba tlaa amega sentle. Ka go bewa jalo mo tlhotlheletsong ya boammaaruri, bangwe ga ba kitla ba bona fela namolo mo bogoleng jwa mebele, mme gape ba tlaa bona kalafi e e fodisang ya meya ya bone e e lwalang ka ntlha ya boleo.

GSAM 359Polelelopele ya Maduo

GSAM 359.5“Fa boitekanelo jwa balwetse bo tokafala ka fa tlase ga kalafi e e botlhale, mme ba simolola go itumelela botshelo, ba nna le tshepo mo go ba ba nnileng le seabe mo go ba busetseng mo boitekanelong. Dipelo tsa bone di tlala tebogo, mme peo e e molemo ya boammaaruri e tla amogelwa teng motlhofo le go feta, mme mo mabakeng a mangwe e tla godisiwa, ya tlhoga, mme ya ungwa go galaletsa Modimo. Mowa o le mongwe fela o o botlhokwa o o bolokilweng o tla nna botlhokwa go feta madi otlhe a a tlhokegang go tlhoma setheo se se ntseng jaana....

GSAM 359.6“Bangwe ba ba tswang ba fodisitswe, kgotsa ba solegelwa molemo thata, e tla nna tsela ya go tsenya tumelo ya rona mo mafelong a mašwa, le go tsholetsa folaga ya boammaaruri kwa go ka bong go sa kgonege go fitlhelela teng fa kgethololo e ne e sa tlosiwa pele mo megopolong ka go nna ga bone mo gare ga batho ba rona ka maikaelelo a go bona botsogo.”

GSAM 360.1Go ne ga swediwa ka tumalano e e feletseng ya batho ba rona ba ba neng ba phuthegile, gore ka bonako jo bo ka kgonegang go bulwe setheo sa boitekanelo kwa Battle Creek kgotsa gaufi le yone, le gore se laolwe ke Ngaka H. S. Lay mo kalafing, yo o neng a feditse go feta ngwaga kwa setheong sa kalafi ya metsi sa kwa Botlhaba go ithuta mekgwa ya kalafi ya metsi ya go alafa malwetse, mo godimo ga thuto ya gagwe ya pele ya bongaka.

GSAM 360Lefelo la Sanitarium le Rekilwe

GSAM 360.2Go tlhoma setheo se se ntseng jalo ka nako eo go ne go lebega e le tiro e kgolo; mme fa e ne e se ka ntlha ya bosupi jono jo bo rotloetsang mabapi le maduo, go ka bo go nnile le tiego mo go simololeng tiro. Le fa go ntse jalo, mo boemong jwa tiego, go fetile fela malatsi a sekae morago ga go tswa ga khonferense pele ga ntlo e e atlhameng ya ga Moatlhodi Graves, e e nang le diakere di le robedi tsa lefatshe, e e neng e le lefelo la gagwe le lentle la bonno kwa West Battle Creek, e rekwa. Go ne ga agiwa ka bonako kago e e okeditsweng ya matlhatlaganyane a mabedi go bapile le kago eno, go direla jaaka diphaposi tsa go tlhapa. Mo dikagong tse, go ne ga bulwa Setheo sa Phetogo ya Boitekanelo.

GSAM 360.3Mo go Review ya Seetebosigo 19, 1866, go ne ga dirwa pitso ya ntlha e e akaretsang ya go reka diabe mo setheong. Mo kgatisong yone eo ya pampiri go ne ga begwa gore diabe di ne di setse di rekilwe ke dikereke tsa Battle Creek, Mich., le Olcott, N.Y., ka madi a a kana ka $2,625, kgotsa diabe di le 105 tsa $25 nngwe le nngwe. Ka jaana go ne go se na molao mo Nageng ya Michigan o ka fa tlase ga one mokgatlho wa go laola ditheo tsa boitekanelo o ka bopiwang, dithoto di ne tsa bewa mo tlhokomelong ya boikanyego ka nakwana, go fitlhelela mokgatlho o ka tlhomiwa semolao.

GSAM 360Go Simolotswe Jenale ya tsa Botsogo

GSAM 360.4Ka letsatsi la ntlha la Phatwe, batsamaisi gape ba ne ba simolola kgatiso ya jenale ya kgwedi le kgwedi ya tsa botsogo, ya ditsebe di le lesome le borataro le sekhurumelo, e le mo sebopegong sa makasine. E ne e bidiwa Health Reformer. Jenale e e santse e tsweletse, e le ka fa tlase ga leina la Good Health, mme jaanong ke makasine o o eteletseng pele wa tsa botsogo mo lefatsheng. Jenale eno ga e a ka ya bua fela ka melaometheo ya boitekanelo le boikgapo, mme gape e ne e le tsela ya go bapatsa setheo sa boitekanelo, se se neng sa bulwa semmuso go amogela balwetse le ba ba neng ba nna teng ka di 5 Lwetse, 1866. Ka jalo go ne go na le setheo, se se rekilweng, se tlametswe ka didirisiwa, e bile se bereka mo nakong e e kwa tlase ga dikgwedi di le nne go tloga ka nako e kgang e e neng ya umakwa la ntlha mo bathong ba rona; mme go ne ga rekwa diabe tsa madi a a kana ka $11,000, mme karolo e kgolo ya one e ne e setse e dueletswe.

GSAM 361Go Tlhomiwa ga Koporase ya tsa Kalafi

GSAM 361.1Ka mariga a 1866-67 go ne ga fetisiwa molao ke Kgotla ya Melao ya Michigan o ka fa tlase ga one mokgatlho wa go tsamaisa setheo sa boitekanelo o neng o ka bopiwa. Ka di 17 Motsheganong, 1867, kgato e e ne ya tsewa, melawana ya amogelwa, mme dithoto tse di sa suteng le dithoto tse dingwe tsa neelwa batlhokomedi ba ba neng ba tlhophilwe ka fa molaong. Palogotlhe ya madi a diabe a a kwadisitsweng go fitlha ka letsatsi leo e ne e le $26,100; mo go yone, go ne go duelwe $18,264.87. Setheo se ne se na le setlhopha se se nang le bokgoni sa dingaka le bathusi, mme dikago di ne di batla di tlala balwetse, ba bangwe ba bone ba neng ba setse ba amogetse tumelo ya rona, morago ga go utlwa ka ga rona jaaka batho le ka ga boammaaruri fa ba sena go goroga kwa setheong.

GSAM 361Mokgwa wa go Apara o o Itekanetseng

GSAM 361.2Mo metlheng yotlhe le mo mafatsheng otlhe pelo ya tlholego e ka tlhotlhelediwa ke lefatshe, ka boikgantsho jwa botshelo jwa lone, boeleele le difeshene tsa lone. Ngwaga wa 1863, mo lefatsheng la rona, fa kgang ya boitekanelo le tsa diaparo e ne e supilwe go Mohumagadi White, e ne e se pharologanyo, jaaka go ka bonwa ka go tshwakgolwa ga bomme mo go lateleng feshene e e neng e le teng ya go apara dihoopo, tse bogolo jwa tsone bo neng bo dira gore bontsi jwa bone bo lebege jaaka e kete ba tsamaya mo bobaluneng jo bo ribegeditsweng. Mo e ka nnang ka nako yone eo, go ne ga tsenngwa mekgwa e mengwe e mebedi e e feteletseng ya diaparo e e neng ya tsosa dipuisano tse dintsi. Tlhagiso e khutshwane ka ga tse, gongwe, e ka baakanyetsa mmadi go tlhaloganya botoka bosupi jo bo filweng ke Mohumagadi White mabapi le kgang ya diaparo, jo bo fitlhelwang mo go Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Mekgwa e e Feteletseng ya Diaparo e a Kgalwa

GSAM 362.1Mokgwa wa ntlha o o feteletseng o ne o le go apara mesese e e nang le morago, kgotsa mogatla, o o boleele jwa di-intšhe di le lesome go ya go sephatlo sa jara kgotsa go feta, go ya ka fa moapari a ratang ka teng. Gantsi di ne di tlogelwa di goga mo fatshe, mme di ne di bidiwa ke borre “bafeetsi ba mebila.” Mokgwa wa bobedi o o feteletseng o ne o le kgatlhanong gotlhelele, mme o ne o le ka mokgwa o o neng o batla go tshwana le o o aparwang ke banna ka mo go ka kgonegang. Mokgwa ono wa diaparo o ne wa amogelwa ke ba ba neng ba latela morago ga Mohumagatsana Bloomer, mme ka jalo wa bidiwa “seaparo sa bloomer.” Kgabagare leina le ne la fetolwa go nna “American Costume.” Go ne ga tshwarwa dikopano go tswa go lefelo go ya go le lengwe ke batšegetsi ba seaparo seno, mme bomorwadiarre ba le bantsi ba ne ba dumalana le go se amogela. Bangwe ba ne ba se apara.

GSAM 362Bosupi ka ga Kgang ya Diaparo

GSAM 362.2Mabapi le se Mohumagadi White a se bontshitsweng mo kgannyeng ya seaparo, ke tla nopola ditemana di sekae go tswa mo Testimony No. 11:—

GSAM 362.3“Batho ba Modimo ba ba ikanyegang ke lesedi la lefatshe le letswai la lefatshe, mme ba tshwanetse go gopola ka metlha gore tlhotlheletso ya bone e botlhokwa. Fa ba ne ba ka ananya diaparo tsa bone tse ditelele thata ka tse dikhutshwane thata, ba ne ba tla senya tlhotlheletso ya bone go le gontsi. Ba ba sa dumeleng, ba e leng maikarabelo a bone go ba thusa le go leka go ba tlisa kwa go Kwana ya Modimo, ba ne ba tlaa ferosiwa sebete. Go ka dirwa ditlhabololo di le dintsi mo seaparong sa basadi mabapi le botsogo, go sa dirwe phetogo e e kalo e e ka ferosang sebete yo o lebileng.

GSAM 362Seaparo sa Phetogo

GSAM 362.4“Popego ga e a tshwanela go gatelelwa gotlhelele ka dikhosefe le marapo a leruarua. Seaparo se tshwanetse go nna se se gololesegileng gotlhelele gore makgwafo le pelo di kgone go dira ka botsogo. Seaparo se tshwanetse go fitlha kwa tlase ga setlhogo sa setlhako go sekae, mme se nne sekhutshwane go lekane go se kgone go ama leswe la tselana le la mmila, ntle le gore se tsholediwe ka seatla. Seaparo se sekhutshwane le go feta se, se ka nna se se siameng, se se motlhofo, le se se itekanetseng mo basading fa ba dira ditiro tsa mo gae, bogolo jang mo go ba ba patelesegang go dira tiro e e kwa ntle.

GSAM 363Mmele o Tshwanetse go Aparwa ka go Lekana

GSAM 363.1“Go sa kgathalesege boleele jwa mosese, maoto a bone a tshwanetse go apeswa ka botlalo fela jaaka a banna. Seno se ka dirwa ka go apara marokgwe a a nang le lera, a a kgobokanngwang mo lebanteng mme a bofelelwa mo legwejaneng, kgotsa a a buduleng mme a a pitlaganang kwa tlase; mme a tshwanetse go nna maleele go fitlha kwa setlhakong. Maoto le magwejana a a aparetsweng jaana a sireleditswe kgatlhanong le phefo. Fa dinao le maoto di bolokilwe di le mo boiketlong ka diaparo tse di bothitho, go elela ga madi go tla lekalekana, mme madi a tla nna a phepa e bile a itekanetse, ka gonne ga a gatsediwe kgotsa go kgorelediwa mo tseleng ya one ya tlholego mo mmeleng.”

GSAM 363.2Boleele jwa seaparo se bo ne bo tlhagisiwa jaaka selekanyo se se tlotlegang fa gare ga seaparo se se nang le morago o moleele le seaparo sa Seamerika. Go ne go sa buiwa gore mongwe le mongwe o tshwanetse go se apara, mme e le gore ga ba a tshwanela go tsaya kgato ya go fedisa tlhotlheletso ya bone, le go ferosa sebete ba ba tshwanetseng go ba thusa. Go ne go sa buiwa gore ba tshwanetse go apesa magwejana a bone ka mokgwa o o tlhalositsweng fano, mme e le gore go ka dirwa ka tsela eo. Fa maikaelelo a a tshwanang a fitlhelelwa ka mokgwa o mongwe, jaaka ka diaparo tsa ka fa teng tse ditelele le dikausu tse di logilweng, go ne go tla nna go tsamaelana sentle le bosupi joo.

GSAM 363Dintlha di le Tlhano tsa Botlhokwa mo Seaparong se se Siametseng Botsogo

GSAM 363.3Go tla lemogiwa gore mo mokgweng wa go apara o o akantsweng go na le dintlha di le tlhano tsa botlhokwa mo go apareng se se siametseng botsogo, e leng:—

GSAM 363.41. Go tlogela dikhosepese le kgatelelo yotlhe mo thekeng.

GSAM 363.52. Go tlogela mabanta otlhe mo mabogong kgotsa mo dikarolong tsa mmele a a ka kgoreletsang go elela ga madi ka kgololesego.

GSAM 364.13. Go apesa dikarolo tsotlhe tsa mmele ka go lekana, bogolo jang dinao le maqaqailana.

GSAM 364.24. Go pega dikete mo magetleng, mme le ka motlha o sa di letlelele go lepelela mo dinokeng ka mabanta.

GSAM 364.35. Boleele jwa seaparo.

GSAM 364.4Dintlha tse nne tsa ntlha jaanong di buelelwa ke ngaka nngwe le nngwe e e botlhale, mme fa go tla mo go ya botlhano, mokgwa wa go rwala seaparo se se telele se se gogang kwa tlase le diaparo tse dikhutshwane thata jaanong ka bobedi di tlogetswe.

GSAM 364Mohumagadi Jenness-Miller ka ga Melao ya go Apara

GSAM 364.5Mo ngwageng wa 1890 Mohumagadi Jenness-Miller, wa kwa New York, mo jenaleng ya tsa boitekanelo ya diaparo e e neng e ikaegile ka saense go gaisa tsotlhe tsa motlha oo, o ne a buelela gore basadi ba khutsafatse diaparo tsa bone go sekae ka go sekae, gore go se ka ga nna le phetogo e e bofefo thata, go fitlhelela di lekane go fitlha kwa godimo ga setlhako sa mosadi,—e leng boleele jo bo neng bo buelelwa ke Testimony No. 11.

GSAM 364Kemonokeng ya ga Dr. Trall

GSAM 364.6Ka 1868 go ne ga rulaganngwa gore Dr. R. T. Trall, wa kwa Kholetšhe ya Kalafi ya Boitekanelo ya Florence Heights, N.J., a neele dithuto tsa beke yotlhe fa pele ga baruti ba rona kwa Battle Creek, Mich., kwa bokhutlong jwa Motsheganong. Mo nakong ya dithuto tseo, ngaka e ne e le moeng wa ga Moruti White. Mohumagadi White ga a ka a tsena dithuto, mme ka jaana ngaka e ne e tsamaya ka koloi letsatsi le letsatsi le Moruti White le mosadi wa gagwe le Moruti J. N. Andrews, go ne go tlhaloganyesega gore o ne a tla reetsa megopolo ya gagwe ka ga bophepa, malwetse le se se a bakang, ditlamorago tsa melemo, jalo le jalo. O ne a bua fela se a neng a se bontshitswe mo ponong, le fa gone a sa bolele motswedi o a neng a tsaya kitso ya gagwe mo go one. Ngaka o ne a bolela gore saense ya kalafi e ne e tsamaelana le megopolo e a neng a e buile. Moruti Andrews o mpoleletse gore fa ba fetsa motlotlo wa letsatsi la bobedi, ngaka o ne a botsa Mohumagadi White gore o alogile kae mo go tsa saense ya kalafi. O ne a gakgamala fa a utlwa gore ga a ise a ko a ithute dilo tse, mme o ne a mo bolelela fela se a neng a se bontshitswe kwa Otsego, Mich., ka Seetebosigo 6, 1863. O ne a mo tlhomamisetsa gore megopolo ya gagwe yotlhe e tsamaelana sentle le thuto ya ka fa mmele o dirang ka teng le boitekanelo, le gore mo ditlhogong di le dintsi o ne a tsene kwa teng go feta jaaka ene a kile a dira. Morago ga malatsi a ka nna matlhano a maeto le dipuisano tse di ntseng jalo, ngaka e ne ya batla go itse go tswa go Moruti White gore ke eng a ne a lalediwa go tlogela kholetšhe ya gagwe go ya go neela baruti dithuto kwa Battle Creek. A re, “Mohumagadi White o ipaakantse sentle fela jaaka nna go ba neela thuto e e tlhokegang ya boitekanelo.”

GSAM 365Saense ya Kalafi e A Dumela

GSAM 365.1Dikwalo tsa gagwe tse dintsi ka ga makala a a farologaneng a boitekanelo jo bo dirisiwang di ntse di le teng mo setšhabeng ka dingwaga, mme bontsi jwa tsone jaanong bo phuthilwe mo bukeng e e bidiwang Christian Temperance and Bible Hygiene. Dingwe tsa dingaka tse di rutegileng thata di boletse, morago ga go tlhatlhoba dikwalo tse ka kelotlhoko, gore saense ya kalafi e dumalana le tsone ka botlalo. Mo go ene, ga se maduo a dithuto, mme ke fela go kwala se Morena a se mo senotseng mo ponong.

GSAM 365Bosupi jwa ga Ngaka Kellogg

GSAM 365.2Jaaka bosupi jwa kafa dipatlisiso tsa saense ya kalafi di tsamaelanang le se se neng sa senolelwa Mohumagadi White mo ponong ka 1863, ke tla nopola go tswa mo matsenong a buka ya Christian Temperance a a kwadilweng ke J. H. Kellogg, M.D., yo e leng moeteledipele wa sanatorium e e tumileng lefatshe ka bophara ya kwa Battle Creek, Mich. O bua jaana:—

GSAM 365.3“1. Ka nako e dikwalo tse di umakilweng di neng di tlhagelela la ntlha, kgang ya boitekanelo e ne e batlile e itlhokomolosiwa gotlhelele, e seng fela ke batho ba di neng di lebisitswe kwa go bone, mme le ke lefatshe ka kakaretso.

GSAM 365.4“2. Ba se kae ba ba neng ba buelela botlhokwa jwa phetogo mo mekgweng ya mmele, ba ne ba anamisa, mmogo le go buelela melaometheo ya nnete ya phetogo, diphoso tse di totobetseng thata, mme mo mabakeng a mangwe, tse di nyonnyang.

GSAM 366.1“3. Go ne go se gope kwa go neng go tlhagisiwa ke motho ope setlhopha se se rulagantsweng sentle le se se tsamaelanang sa boammaaruri jwa tsa boitekanelo, se se gololesegileng mo diphoshong tse di bonalang le se se tsamaelanang le Baebele le melaometheo ya bodumedi jwa Sekeresete.

GSAM 366.2“Mo maemong a a ntseng jaana, mekwalo e e umakilweng e ne ya tlhagelela. Melaometheo e e rutilweng e ne e sa patelediwe ka taolo ya saense, mme e ne ya bewa pele ka tsela e e motlhofo, e e tlhamaletseng ke mongwe yo o sa ipoleleng gore o na le kitso ya saense, mme a bolela fa a kwala ka thuso le taolo ya lesedi la bomodimo.

GSAM 366Melaometheo e eme Teko

GSAM 366.3“Melaometheo e e tlhagisitsweng mo maemong a a sa tlwaelegang jaana le ka dipolelo tse di gakgamatsang jaana e eme jang teko ya nako le maitemogelo? ke potso e e ka bodiwang ka tshwanelo. Karabo ya yone e ka fitlhelwa mo dintlheng tse di ka netefatswang ka botlalo.... Melaometheo e e neng e itlhokomolosiwa gotlhelele kgotsa e sotliwa dingwaga di le masome a mabedi le botlhano tse di fetileng, e amogelesegile ka tidimalo mo tshepong le mo tlotleng ya setšhaba, go fitlha lefatshe le lebala gotlhelele gore ga e ise e ko e amogelwe jaana ka dinako tsotlhe. Diphitlhelelo tse disha mo saenseng le ditlhaloso tse disha tsa dintlha tsa bogologolo di ntse di oketsa bosupi jo bo tiisang, go fitlha mo nakong eno mongwe le mongwe wa melaometheo e e buelelwang dingwaga di feta masome a mabedi le botlhano tse di fetileng o tiisitswe ka tsela e e nonofileng go gaisa ka bosupi jwa saense.

GSAM 366Bosupi jwa Tshimologo ya Bomodimo ya Diponagalo

GSAM 366.4“Ruri go tshwanetse ga tsewa e le selo se se gakgamatsang, e bile se supa bosupi jo bo sa belaetseng jwa temogo le kaelo ya bomodimo, gore mo gare ga dithuto tse di tlhakatlhakaneng le tse di thulanang, tse di ipolelang gore di na le taolo ya saense le maitemogelo, mme di sokamisitswe ke megopolo e e feteletseng le go dirwa gore di se ka tsa nna le maatla a go dira molemo ke motswako o mogolo wa diphoso,—go tshwanetse ga dumelwa gore ke selo se se sa tlwaelegang, gore motho yo o sa ipolelang fa a na le kitso ya saense kgotsa dithuto tse di tseneletseng a ka bo a kgonne go rulaganya, go tswa mo kgobokanong ya megopolo e e tlhakatlhakaneng le e e nang le diphoso e e neng e tshegeditswe ke bakwadi le bakanoki ba se kae mo ditlhogong tsa botsogo, go bopa setlhopha sa melaometheo ya bophepa e e nyalanang sentle, e e tsamaelanang, e bile e le ya nnete mo dipuisano, dipatlisiso, diphitlhelelo, le maitemogelo a dingwaga di le masome a mabedi le botlhano a sa felelang ka go phutlhama ga molaomotheo le o le mongwe, mme di diretse fela go tiisa dithuto tse di rutilweng.” E kwadilwe ka, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Setheo sa Boitekanelo se Atolositswe

GSAM 367.1Ka fa tlase ga bolaodi jwa ga J. H. Kellogg, M.D., yo o neng a simolola go dira le setheo e le ngaka-mogolo ka 1876, go ne ga fitlhelwa gore tlhokego ya kalafi e ne e le kgolo thata mo e leng gore ka dikgakologo tsa 1877 go ne ga tlhokega gore go nne le lefelo le le oketsegileng. Ka 1876 leina la setheo le ne la fetolwa go tswa go Setheo sa Phetogo ya Boitekanelo go nna Sanatoriamo ya Kalafi le Karo, mme ka 1878 go ne ga agiwa kago e ntšha e kgolo.

GSAM 367.2Kago eno e ne e le bogolo jwa dinao di le 136 ka 46, e na le matlhatlaganyane a le mane kwa godimo ga lefelo le le kwa tlase. E ne e gotediwa yotlhe ka mouwane, mme e bonesiwa ka gase. Nako e khutshwane morago ga go bulwa ga yone, e ne ya batla e tlala balwetse le baeng.

GSAM 367.3Go fitlha ka nako eo, se se neng se boleletswe pele ka 1866 ke bosupi jwa ga Mohumagadi White mabapi le setheo se, se ne se diragaletse ka tsela e e gakgamatsang. Ba le bantsi ba ne ba setse ba amogetse lesedi la boammaaruri jwa gompieno, ba ba neng ba gogetswe tlhokomelo ya ntlha kwa bathong ba ke go tla ga bone kwa setheong ba batlana le botsogo.

GSAM 367Lefelo la Boitapoloso la Botsogo la Selegae

GSAM 367.4Mo go Signs of the Times, ya di 22 Ngwanatsele, 1877, M. G. Kellogg, M.D., morwarraagwe J. H. Kellogg yo ba kopanelang motsadi a le mongwe, o ne a itsise gore o bone setsha mo letlhakoreng la Thaba ya Howell, dimaele di le pedi le sephatlo kwa bokonebotlhaba go tswa kwa St. Helena, Napa County, Cal., mme o ne a le gaufi le go aga kago e e neng e tla bidiwa “Boikhutso jwa Botsogo jwa Mahae,” e e neng e le fa thoko ga Crystal Springs. Ka mariga a 1877-78 go ne ga agiwa kago, mme ya bulwa go alafa balwetse kwa tshimologong ya 1878. Lefelo leno la boitapoloso jwa botsogo, fela jaaka setheo sa motheo, sanatorium kwa Battle Creek, ga se a gola fela ka bogolo, mme gape e ntse e le lefelo le bontsi bo isitsweng kwa kitsong le kamogelong ya molaetsa.

GSAM 368The Pacific Health Journal

GSAM 368.1Selemo sa 1885 e ne e le nako e e tletseng ditiragalo tsa kgatelopele mo tirong ya molaetsa wa moengele wa boraro. Ka di 1 Motsheganong, Lefelo la Boitapoloso la Botsogo la Selegae kwa St. Helena le ne la bewa ka fa tlase ga bolaodi jwa tsa kalafi jwa ngaka e e alogileng ka fa molaong. Mo kgweding ya Seetebosigo go ne ga simololwa kgatiso ya gangwe mo dikgweding di le pedi ya Pacific Health Journal and Temperance Advocate, makasine wa ditsebe di le 24 o o neng o le ka fa tlase ga tlhokomelo ya borulaganyi jwa ga Moruti J. H. Waggoner. Ka ditheo tse, setheo sa boitekanelo se ne sa bona botshelo jo bošwa, se se neng, mo boemong jwa go latlhegelwa jaaka mo dingwageng tse di fetileng, sa simolola go supa, go tswa ngwageng go ya go o mongwe, poelo mo ditirong tsa sone ya go tloga go $2,000 go ya go $4,000 ka ngwaga morago ga go ntsha ditshenyegelo, go fitlha ka ngwaga o o fedileng ka Moranang, 1891, se supa poelo ya go feta $12,000 morago ga go ntsha ditshenyegelo.

GSAM 368.2Kwa phuthegong ya Rural Health Retreat Association, kwa St. Helena, ka 1887, go ne ga dirwa polelo e e latelang mabapi le madi a setheo: Ka Motsheganong 1, 1885, boleng jwa setheo morago ga go ntsha dikoloto bo ne bo le fela $5,322.76, kgotsa e le kwa tlase ga madi otlhe a peelo a a neng a ntshitswe go fitlha ka letsatsi leo ka $2,547.24. Ka mafoko a mangwe, setheo se ne se dirisitse madi otlhe a se a dirileng le $2,547.24 ya madi a sone a motheo. Ka Moranang a le 1, 1887, boleng jwa setheo go feta dikoloto tsotlhe tsa sone e ne e le $21,372.64, kgotsa poelo ya $16,049.88 mo dikgweding di le masome a mabedi le boraro. Mo mading a, go ne go rekilwe diabe tsa boleng jwa $5,280, mme go ne go dirilwe meneelo kwa setheong ya boleng jwa $2,497.60; ka jalo mo tirong ya setheo go nnile le poelo ya $8,272.28 morago ga go ntsha ditshenyegelo. Mo e ka nnang ka nako eno, Pacific Health Journal e ne ya gatisiwa e le kgatiso ya kgwedi le kgwedi ya ditsebe di le 32, e na le sekhurumelo, mme ya fitlhelwa e na le mosola o o fetang mo go tsweletseng pele dikgatlhego le melaometheo ya setheo.

GSAM 369Tiro ya Bopelotlhomogi

GSAM 369.1Mo go Medical Missionary, Ferikgong, 1891, fa a bua ka Sanatoriamo ya Battle Creek, Ngaka J. H. Kellogg o ne a re:—

GSAM 369.2“Kalafi ya bopelotlhomogi e e ntshitsweng mo dingwageng di le masome a mabedi le botlhano tse setheo se setseng se le teng e feta $100,000 ka bontsi, e le makgetlho a le mantsi go feta madi a peelo a a neng a beilwe kwa tshimologong.

GSAM 369.3“Mo godimo ga tiro ya bopelotlhomogi e e umakilweng, setheo se rometse babui, baoki, batlhatlheledi mo dikolong tsa go apaya, le batho ba bangwe ba ba thapiseditsweng ditiro tse di farologaneng tsa borongwa.”

GSAM 369Boikuelo mo Boemong jwa Masiela

GSAM 369.4Kwa Kopanong e Akaretsang, ka di 8 Mopitlwe, 1891, Ngaka Kellogg o ne a buelela masiela ka tlhwaafalo e kgolo. O ne a re: “Ke iphitlhela ke tlhophilwe jaaka ‘moemedi wa kakaretso,’ mme ke ya go emela ba ba se nang boemedi—masiela, ba ba se nang ope yo o ba tlhokomelang.”

GSAM 369Mpho ya ga Mohumagadi Haskell ya $30,000

GSAM 369.5Mo go Home Missionary, Ferikgong, 1892, go ne ga dirwa boikuelo jo bo nonofileng jwa go kopa madi a go ka agelwang bana ba masiela legae. Mo lokwalodikgannyeng loo go ne go kwadilwe maina a ba ba neng ba ikannye go ntsha moneelo wa legae oo o neng o le $17,716—e leng madi a a neng a le mannye thata, jaaka batlhagisi ba tiro eno ba ne ba akanya, go ka dira tiro e kgolo jaana, ka jalo go ne go na le poifo ya gore tiro e ka diega. Mme ene yo o bonang bokhutlo go tswa kwa tshimologong, le yo e leng mong wa “dikgomo mo dithabeng di le sekete,” o ne a rulaganya ditiragalo gore mosadi mongwe yo o humileng yo e seng wa tumelo ya rona, Mohumagadi Caroline E. Haskell, wa kwa Chicago, motlholagadi wa ga Rre Frederick Haskell, fa a utlwa ka tiro eno e e neng e rulaganyeditswe ya bopelotlhomogi, o ne a abela komiti ya kago madi a a kana ka $30,000 ka bonako, ka fa tlase ga dipeelo tse di motlhofo tsa gore a dirisiwe gotlhelele mo go ageng legae la masiela go ya ka dipolane tse di neng di tlhalositswe pele, gore le tsamaisiwe ka moya o o atlhameng le o o pelotshweu, le gore setheo se bidiwe Gae ya Segopotso ya Haskell go gopola monna wa gagwe yo o tlhokafetseng.

GSAM 370.1Ka madi a a ntshitsweng ka tsela e, Medical Missionary and Benevolent Association o ne wa kgona, mo teng ga ngwaga oo, go aga le go bula kago eo jaaka legae la masiela. Kago e e ne ya neelwa Morena ka la 25 Ferikgong, 1894. Mo nakong e ntsi go tloga ka nako eo, palo ya baagi ba legae, e e neng e akaretsa masiela, bathusi, le barutabana, e ne e le mo e ka nnang lekgolo.

GSAM 370Lehae la Segopotso la James White

GSAM 370.2Mo godimo ga tlhokomelo le kemonokeng ya masiela a, mokgatlho o, o na le bolaodi jwa setheo se sengwe sa bopelotlhomogi, se se bidiwang Lehae la Segopotso la James White, kwa batho ba ba godileng le ba ba se nang magae ba feta masome a mabedi ba tlhokomelwang teng le go dirwa gore ba nne sentle.

GSAM 370Barongwa ba tsa Kalafi

GSAM 370.3Mo tirong eno, go tserwe kgato e nngwe e e nonofileng fa go ne go simololwa go thapisa barongwa ba tsa kalafi. Go akgola maiteko ano a go tsholetsa setho, Mohumagadi White, fa a ne a kwala a le kwa Preston, Australia, ka Lwetse 16, 1892, o ne a re:—

GSAM 370.4“Ke eletsa e kete go ka nna le ba le lekgolo ba ba ithutang kwa go nang le motho a le mongwe fela gone jaanong. Go tshwanetse ga nna jalo. Banna le basadi ka go tshwana ba ka nna le mosola o o fetang jaaka barongwa ba tsa kalafi go na le jaaka barongwa ba ba se nang thuto ya tsa kalafi.”

GSAM 370.5Palo ya ba ba tsayang dithuto tsa go ipaakanyetsa go tsena mo tirelong ya botshelo ya mofuta o e oketsegile thata fa e sale go kwalwa se se fa godimo.

GSAM 370Kgolo ya Tiro ya Boitekanelo

GSAM 370.6Mo go Medical Missionary, Ferikgong, 1894, go na le polelo e khutshwane e e tlhalosang dintlha tse di kgatlhisang mabapi le kgolo ya tiro ya boitekanelo. E balega jaana:

GSAM 371.1“Setheo sa Phetogo ya Boitekanelo se ne sa tlhamiwa ka 1866.... Go ne ga rekwa ntlo e e sa reng sepe ya logong, e e leng bonno jwa motho mo lefelong le le monate le le itekanetseng mo mafelong a a kwa godimo a Battle Creek, nngwe ya ditoropo tse di golang tsa Michigan. Dingaka di le pedi, batlhokomedi ba le babedi ba diphaposi tsa go tlhapa, mooki a le mongwe (yo o sa thapisiwang), bathusi ba le bararo kgotsa ba le bane, molwetse a le mongwe, le mathata a a sa balegeng, le tumelo e kgolo mo isagweng ya setheo le mo melaometheong e se neng se theilwe mo go yone—e ne e le tshimologo ya tiro eno ya gompieno. Se ne se itsiwe jaaka Setheo sa Phetogo ya Boitekanelo.

GSAM 371.2“Mo lefelong la ntlo ya ntlhantlha go agilwe jaanong kago e e boleele jwa dinao di le 312 le boteng jwa dinao di le 100, e e bogodimo jwa matlhatlaganyane a le marataro, e e kgonang go amogela baeng ba le makgolo a mararo, e na le didirisiwa tsotlhe tse saense ya segompieno e ka di akantshang go tlhokomela le go fodisa balwetse. Dingaka di le lesome, bontsi jwa bone e le bomankge mo dikarolong tsa bone, ke bone badiri ba tsa kalafi. Baoki le bathusi ba bangwe ba bopa lelapa la batho ba ba fetang makgolo a mararo, mme ba ba dirisang setheo se ba emetse Naga nngwe le nngwe mo Kopanong, le baeng ba le bantsi go tswa kwa dinageng di sele. Dikgoro tsa sone di bulegile ka metlha go morongwa, wa mo gae kgotsa wa moseja, go sa kgathalesege phuthego ya gagwe, mme ke ka sewelo lelapa le se nang moeng a le mongwe kgotsa go feta wa mofuta ono.

GSAM 371Sepatela sa Sanitarium

GSAM 371.3“Sepatela se agilwe ka 1888, kago ya bogolo jwa dinao di le 100 x 60, e e nang le matlhatlaganyane a matlhano. Matlhatlaganyane a le mararo a a kwa godimo a kago eno a dirisediwa lefapha la karo la sanitoriama, diphaposi tsa balwetse, le diwaro. Diofisi tsa tiro ya bopelotlhomogi ya setheo le tsone di fitlhelwa fano. Matlwana a bo a le masome a mabedi, a mangwe a one a gotediwang ka mouwane, mme a bonesiwa, jaaka kago e kgolo, ka motlakase, a e dikaganyeditse, mme a tletse ka balwetse kgotsa baithuti. Sekolo sa go thapisa baoki ba barongwa ba tsa kalafi se ne sa tlhomiwa ka Phukwi 1, 1884. Mo dikgweding tse thataro tsa ntlha, baithuti ba le masome a mararo le botlhano ba ne ba ikwadisa.”

GSAM 372Polelelopele ya Badiri ba ba Tswang

GSAM 372.1Fa a bua ka setheo sa boitekanelo se se kwa St. Helena, Cal., Mohumagadi White, mo lokwalong lo lo kwadilweng a le kwa Tramelan, Switzerland, ka Tlhakole 6, 1887, o bua jaana:—

GSAM 372.2“Modimo o buile gore fa banna ba ba amanang le setheo se ba ka tsamaya ka boikokobetso le ka kutlo, ba dira thato ya Modimo, se se tlaa tshela le go atlega; mme go tswa mo go sone go tlaa romelwa barongwa go segofatsa ba bangwe ka lesedi le Modimo a ba le fileng. Ba ba tlaa senya medingwana mo mafelong a a kwa godimo ka mowa wa ga Jesu; ba tlaa senola ditumelo tsa maaka, mme ba jale boammaaruri, boitsheko, le boitshepelelo kwa gone gone go godisitsweng fela phoso, boithatisa, go tlhoka kganelo, le boleo.”

GSAM 372.3Re nopola mafoko a, ka jaana a dira ka go lekana le mo ditheong tse dingwe tse di tshwanang.

GSAM 372Katlego mo Tirong ya Boitekanelo e Solofeditswe

GSAM 372.4Mo bosuping jo bo kgethegileng jo bo neetsweng phuthego ka 1891, re bala jaana: “Tshegofatso ya Modimo e tla nna mo maitekong mangwe le mangwe a a dirwang go tsosa kgatlhego mo diphetogong tsa boitekanelo; gonne di a tlhokega gongwe le gongwe. Go tshwanetse ga nna le tsosoloso mabapi le kgang e; gonne Modimo o ikaelela go fitlhelela go le gontsi ka sedirisiwa se.”

GSAM 372Kholetšhe ya Ba-Amerika ya Bomisionari ba Kalafi

GSAM 372.5Kgato ka kgato lesedi le ne la gatela pele mabapi le mokgwa o o utlwalang wa go alafa malwetse go fitlhelela ka Seetebosigo, 1895, go nna le tlhokego ya go tlhoma setheo sa thuto ya bongaka. Go diragatsa tlhokego eno, Kholetšhe ya Ba-Amerika ya Bomisionari ba Bongaka e ne ya tlhomiwa ka maikaelelo a a kgethegileng a go thapisa dingaka go dira ka fa tlase ga Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, mo mafelong a selegae le a moseja. Moletlo wa pulo o ne o tshwaretswe kwa Battle Creek, ka di 30 Lwetse, 1895, mme kholetšhe ya bulwa ka letsatsi le le latelang, ka di 1 Diphalane, e na le setlhopha sa baithuti ba le masome a mane.

GSAM 372.6Mo kitsisong ya kholetšhe re bala jaana:

GSAM 372.6“Kholetšhe e kwadisitswe semmuso kwa Chicago, ka fa tlase ga melao ya Naga ya Illinois. Thulaganyo ya dithuto e tla nna e e tseneletseng jaaka ya dikolo tsa bongaka tse di gaisang tsotlhe kwa United States. Thuto e tla neelwa bontlhanngwe kwa Chicago, mme bontlhanngwe kwa Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Mabapi le ba ba ipaakanyetsang tiro ya bommisionari ba tsa kalafi re bala jaana mo go Medical Missionary, Phatwe, 1895:

GSAM 373.1“Setlhopha sa baoki ba ba mo katisong jaanong kwa Sekolong sa Katiso sa Baoki sa Sanatoriamo ya Battle Creek se na le ba ba fetang 250; mongwe le mongwe wa bone yo o nang le bokgoni jwa go dira tiro ya boevangeli jwa kalafi o abetswe maemo. Go tlhokega baoki go ya kwa Ditlhaketlhakeng tsa South Sea, India, West Indies, Amerika Borwa, ba le masome a mabedi le botlhano kgotsa masome a mararo go ya kwa Dipusong tsa Borwa tsa United States, le go ya kwa ditoropong tsa rona tse dikgolo.”

GSAM 373Kgolo ya Tiro ya Boevangeli jwa tsa Kalafi

GSAM 373.2Mo moletlong wa kalogo wa setlhopha sa Baoki ba Barongwa ba Sanitarium, o o neng o tshwaretswe kwa Tabernacle, ka di 5 Ngwanatsele, 1895, Ngaka Kellogg o ne a re:—

GSAM 373.3“Dingwaga di le lesome le bobedi tse di fetileng, mo tiragalong e e tshwanang le e, baoki ba le babedi ba ne ba aloga. Mo nakong eno go na le setlhopha sa baoki ba ba fa gare ga makgolo a le mararo le a le mane. Go na le dingaka di le lesome le borobabongwe kwa sanatoriamong, le di le masome a mabedi le bobedi kwa ditheong tse di tshwanang, tse di amanang le sanatorium go sekae, e bile di le ka fa tlase ga tlhokomelo ya Medical Missionary and Benevolent Association. Baoki ba rona ba le masome a matlhano le boraro ba kwa dinageng tse di farologaneng tsa boditšhaba,—kwa Sweden, Old Mexico, Gold Coast ya Aforika, Australia, Aforika Borwa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, le British Guiana. Go na le baithuti ba bongaka ba le masome a marataro le boraro ba ba mo katisong jaanong. Ba le masome a mane le bongwe ba bone ba fano, ba le masome a mabedi le bobedi kwa Yunibesithing ya Michigan le dikolo tse dingwe. Baoki ba le masome a mabedi le bobedi ba aloga fano bosigong jono ba ba ipaakantse ka botlalo go ya go dira jaaka baoki ba ba amogelesegileng.”

GSAM 373.4Fa re sala morago kgolo ya ditheo tsa rona tsa boitekanelo go fitlha ka 1902, re fitlhela gore Sanatoriamo ya Battle Creek, ka kholetšhe ya yona ya bongaka le sekolo sa thapiso ya baoki, ke setheo se segolo go gaisa tsotlhe sa mofuta o mo lefatsheng se se leng sa Baadventista ba Letsatsi la Bosupa.

GSAM 374Dikago tse Dikgolo di Tshubegile

GSAM 374.1Mo bosigong jwa di 18 Tlhakole, 1902, kago e kgolo ya konokono, ka didirisiwa tsa yone tse di manontlhotlho, le bookelo jo bo atlhameng, di ne tsa tshujwa ke molelo. Go ne go na le balwetse le baeng ba le makgolo a mane mo dikagong ka nako eo, mme ka maiteko a bogaka a dingaka, baoki, le bathusi, le ka tshireletso e e kgethegileng ya Morena, botlhe ba ne ba ntshiwa mo dikagong kwantle ga dikgobalo tse di masisi.

GSAM 374Sanitarium e Ntšha

GSAM 374.2Kago e nngwe, e e fetang ya pele ka bogolo le go nonofa, e agilwe mo lefelong la dikago tsa bogologolo. Letlapa la motheo la kago eno ya jaanong le beilwe ka Motsheganong 12, 1902, mme kago e ne ya neelwa ka Motsheganong 31, 1903. Batsamaisi ba setheo ba bua jaana ka kago e ntšhwa: “e tiile e bile e tla tshela lobaka lo loleele jaaka kago e ka dirwang ka tshipi, letlapa, setena le samente.

GSAM 374.3“Didirisiwa tsa setheo mo dintlheng tsotlhe ke tsa segompieno thata, di feletse, di phepa, di siame, e bile di tiile go gaisa tsotlhe tse di ka bonwang; mme go dumelwa gore, jaaka e ntse jaanong e feditswe, Sanatoriamo ya Battle Creek e fana ka ditlamelo le manobonobo a balwetse a ruri a sa fetweng ke sepe.

GSAM 374.4“Maikemisetso a batsamaisi ba setheo e ntse e le go phutha mmogo mo lefelong le le lengwe le mo maemong a a siameng, mekgwa yotlhe e mesha le didirisiwa tsa kalafi ya balwetse tse di amogelesegang mo kalafing e e utlwalang, le go dirisa mekgwa eo ka maikemisetso le botlhale.”

GSAM 374Go tla Tlhomiwa Disanitariamo di le Dintsi

GSAM 374.5Lesedi le le neetsweng batho ba ke gore Morena o batla go nna le disanitariamo di le dintsi, tse di lekanetseng ka bogolo, tse di gasameng go ralala lefatshe, go na le go nna le ditheo di sekae tse dikgolo thata. Re itumelela go lemoga gore go dirilwe tshimologo ya go bula disanitariamo tse dinnye mo dikarolong tse di farologaneng tsa lefatshe, bogolo jang mo dingwageng di le lesome tse di fetileng. Mo General Conference Year Book ya 1904 go na le lenaane la ditheo tse dinnye tse di fetang masome a matlhano.

GSAM 375Lenaane la Disanitariamo

GSAM 375.1Le fa go ka nna kgatlhego go anela ka maemo a a isitseng kwa go tlhomameng ga tsone, re tshwanetse, mo sebakeng sa rona se se lekanyeditsweng, go kgotsofala ka lenaane la mafatshe a di leng mo go one, le palo ya tsone mo nageng nngwe le nngwe. Re fitlhela kwa United States, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Setlhaketlhake sa Samoa, 1; Old Mexico, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Lenaane la Diphaposi tsa Kalafi

GSAM 375.2Ntle le di-sanatorium tse, go na le diphaposi tsa kalafi di le masome a mabedi le bobedi, tse di lesome le bosupa tsa tsone di leng kwa United States; e le nngwe kwa Jaffa, e le nngwe kwa Jerusalema, Palestine; e le nngwe kwa Guadalajara, Old Mexico; e le nngwe kwa Kimberley, South Africa; le e le nngwe kwa Rockhampton, Australia. Mo godimo ga tse, go na le diresetšhurente tsa dijo tsa merogo di le masome a mabedi le borataro kwa batho ba ka bonang dijo tse di phepa tsa boitekanelo, le go amogela thuto ka selekanyo se se rileng mabapi le mokgwa o o siameng wa go tshela.

GSAM 375.3Dipalopalo tse di malebana le tswelelopele ya melaometheo ya ntšhwafatso ya boitekanelo di supa kafa Morena a ka “dirang tiro e kgolo ka sedirisiwa se,” jaaka go ne ga bolelelwa pele ke Modimo ka 1866; mme gape di supa, jaaka go ne ga bolelelwa pele ka 1863, kafa “melaometheo ya ntšhwafatso ya boitekanelo” e ka nnang le seabe mo go “baakanyetseng batho go fetisiwa fa Morena a goroga.” Ka jalo, a ditheo tse tsa boitekanelo di oketsege ga lekgolo, mme ka bonako di diragatse se di beilweng le go rulaganngwa go se dira.