Kgaolo 5 — Molaetsa wa Go Tla ga Bobedi

GSAM 93.1“Jaanong ithuteng thuto ka setlhare sa mofeige. Fa kala ya sone e le nana matlhare a simolola go kukunya, lo itse gore selemo se setse se gorogile. Fela jalo, fa lo bona dilo tse tsotlhe di simolola go diragala, lo ka itse gore go boa ga me [mo tlhalosong ya fa thoko, ene] go gaufi, go fela fa mojakong. Ka tlhomamiso yotlhe ke lo raya ke re, losika lo ga lo kitla lo feta go fitlhelela dilo tse tsotlhe di diragadiwa. ‘Legodimo le lefatshe di tlaa nyelela, mme mafoko a me a tla nna ka bosenabokhutlo.’”¹

GSAM 93.2Mo temaneng eno, tlhokomelo ya rona e lebisitswe kwa nakong e go kgonagalang go ithuta gore go tla ga ga Keresete go “fa mojakong” ka tlhomamisego e e tshwanang le e re nang le yone fa re itse gore selemo se gaufi fa re bona matlhare a ntlha a a boleta a tlhoga. Gape go ka itsege gore re gorogile mo losikeng lo lo se kitlang lo feta go fitlhelela Keresete ka sebele a tla. Fa nako e goroga ya go ithuta tshwantshiso, ke nnete e e gateletsweng gore ke nako ya Morena go tsholetsa barutabana go ruta tshwantshiso. Potso ya moaposetoloi mo tiragalong e nngwe e amana fela jalo le fano, “ba ka utlwa jang kaga gagwe fa go sena ope yo o ba bolelelang? Le gone mongwe o tlaa tsamaya jang a ya go ba bolelela fa mongwe a sa mo rome?”²

GSAM 93Nako ya Ditshupo

GSAM 93.3Mo kgaolong e e fetileng re bone ka fa kitso e bonweng ka teng mabapi le bokhutlo jwa nako ya malatsi a le dikete di le pedi le makgolo a mararo, le gore e ne e fitlha kwa “nako ya katlholo ya gagwe.” Mo tshwantshong e e tlhagisitsweng fano re isiwa kwa nakong ya Morena ya tshwantsho eno le molaetsa wa “katlholo” go bolelelwa lefatshe. Morago ga go bua ka “mathata” a magolo a a neng a tla tla mo setšhabeng sa gagwe a a neng a tla “khutsufadiwa,” Mmoloki o ne a re, “ka bofefo morago ga pogiso ya malatsi letsatsi le tlaa fifadiwa, le ngwedi o tlaa ntshofala, le dinaled di bonala o ka re di wa mo magodimong, le dinonofo tse di khuromeditseng lefatshe di tlaa reketlisiwa. ‘Mme kwa bofelong sesupo sa go tla ga me se tlaa bonala mo magodimong.”³

GSAM 94.1Ela tlhoko, ga go bolelwe ka sesupo sa bofelo se se umakilweng gore ke sesupo sa go tla ga gagwe; mme ke sesupo sa gore Morwa Motho o teng, o bonwa a tla. Ditiragalo tse di filweng mo mokwalong ono jaaka ditshupo tse go ka theilwang tumelo mo go tlang ga gagwe gaufi, ke ditshupo tse di mo letsatsing, ngweding, le dinaleding. Ditiragalo tse dingwe tse di latelang di diragala ka go amana le go tla ga gagwe tota mo marung a legodimo. Ka jalo, fela morago ga ya boraro ya ditshupo tse—e e mo dinaleding—go tla nako ya Morena ya go tsosa baruti ba gagwe go ruta gore go tla ga ga Keresete go fa kgorong.

GSAM 94.2Jaanong mabapi le nako ya go bonala ga ditshupo tse: E ne e tla nna fela morago ga pitlagano gore letsatsi le fifalediwe.⁴ Jaaka Mareko a kwala, e ne e tla nna “mo malatsing ao, morago ga pitlagano eo”.⁵ Mmoloki wa rona o ne a boletse gore malatsi a tla khutsufadiwa. Ka taelo ya ga Maria Theresa, le Melao ya go Letlelela go tloga ka 1773 go fitlha ka 1776, bogale jwa kgatelelo kgatlhanong le phuthego bo ne jwa khutsufadiwa. Le fa maatla a a neng a gatelela a ne a tswelela go laola bolaodi jwa puso go fitlha ka 1798, dikgatelelo tsa one di ne tsa emisiwa mo e ka nnang ka 1773. Fa re bapisa mafoko a Mmoloki, re ka baya sesupo sa ntlha sa ditshupo tse magareng ga 1773 le 1798.

GSAM 94Letsatsi le le Lefifi le Bosigo jo bo Lefifi

GSAM 94.3Ka di 19 tsa Motsheganong, 1780, letsatsi le ne la fifala ka tsela e e fetang melao ya tlholego. E ne e se go fifala ga letsatsi, ka jaana ngwedi o ne o tletse letsatsi le le fetileng. Le fa go ntse jalo, go ne ga nna le lefifi mo karolong yotlhe ya bokone-botlhaba jwa United States go tloga ka ura ya bolesome le motso o le mongwe mo mosong go fitlha ka ura ya bolesome le motso o le mongwe mo maitseboeng. Ka tiragalo eo, e ne e se fela gore letsatsi le ne la fifala, mme le ngwedi wa gana go bonesa lesedi la letsatsi. E ne e le lefifi le le neng le thibela letsatsi go phatsima mo sedikong sa ngwedi. Mme jaaka Noah Webster a ne a bua dingwaga di le dintsi moragonyana, “Ga go ise go ke go nne le lebaka le le kgotsofatsang le le filweng mabapi le lefifi leno.”

GSAM 95.1Ka ga letsatsi le le lefifi le, Herschel, moithutadinaledi, o ne a re: “Letsatsi le le Lefifi kwa Amerika Bokone e ne e le nngwe ya ditiragalo tseo tse di gakgamatsang tsa tlholego tse di tla nnang di balwa ka kgatlhego ka metlha, mme filosofi e palelwa ke go di tlhalosa.”

GSAM 95.2Ba ba neng ba tlhalosa lefifi la bosigo jwa Motsheganong 19, 1780, ba ne ba re, le fa go ne go na le ngwedi o o tletseng, “fa e le gore selo sengwe le sengwe se se phatsimang mo lobopong lotlhe se ne se ka nyelediwa, lefifi le ka bo le sa nna legolo go feta leo.”

GSAM 95Dinaledi tse di Welang

GSAM 95.3Letshwao la boraro la matshwao ano, go wa ga dinaledi, le ne la diragala ka di 13 tsa Ngwanatsele, 1833. Mo bosigong joo, kgotsa go bua sentle, go tloga diura di le tlhano pele ga mafube a tsoga, go ne ga nna le pula ya dinaledi tse di wang e e neng e tshwantshiwa ke bangwe le melapo ya molelo e e tswang kwa legodimong; ke ba bangwe, le ditlhase tsa molelo tse di fofang go tswa mo pontshong e kgolo ya molelo. Pono eno e ne e apesitse Amerika Bokone yotlhe, go tswa kwa Gulf ya Mexico kwa borwa go ya kwa Hudson's Bay kwa bokone, le go tswa kwa Ditlhaketlhakeng tsa Sandwich kwa bophirima go fitlha mo sekgaleng sa dimaele di le makgolokgolo di se kae go tswa kwa Liverpool kwa botlhaba. Gongwe le gongwe fa e ne e bonwa teng, e ne e le pula e e sa kgaotseng ya dinaledi e e tshwanang, di wela ka bontsi jaaka dikgapetlana tsa kapoko mo sefefong sa kapoko.

GSAM 95.4Mabapi le pula eno ya dinaledi ya 1833, re tswelela ka go nopola go tswa mo go Connecticut Observer ya di 25 Ngwanatsele, 1833:—

GSAM 95.5“Morulaganyi wa Old Countryman o tsaya kgang ya ‘dinaledi tse di welang’ masisi tota. A re, ‘Re bitsa pula ya molelo, e re e boneng ka Laboraro mo mosong o o fetileng, e le sesupo se se boitshegang, selo se se tlang pele se se tlhomamisegileng, sesupo sa bopelotlhomogi, sa letsatsi leo le legolo le le boitshegang le banni ba lefatshe ba tla le bonang fa sekano sa borataro se bulega. Nako e gaufi thata, e e tlhalositsweng e seng fela mo Tesetamenteng e Ntšha, mme le mo go ya Kgale; mme go ne go se kgonagale go bona setshwantsho se se nepileng go feta sa setlhare sa feiga se latlha maungo a sone fa se fokwa ke phefo e e maatla.’”

GSAM 96Polelelopele ya ga Thomas Burnett

GSAM 96.1Batho ba ne ba rutilwe ke ba bogologolo go lebelela tiragatso ya mmatota ya sesupo se. Thomas Burnett, mo bukeng ya gagwe ya Theory of the Earth, e e gatisitsweng kwa London, ka ngwaga wa 1697, o ne a bua jaana ka ga Mathaio 24:29:—

GSAM 96.2“Ga go na pelaelo gore go tla nna le mefuta yotlhe ya dinaledi tse di wang tsa molelo ka nako eo; mme mo go tse dingwe go nne le tse di bidiwang dinaledi tse di wang, tse, le fa nngwe le nngwe e se selo se segolo fa e le nosi, fa di ne di ka oketsega di le dintsi, di wela, jaaka moporofiti a bua, jaaka matlhare a mofine kgotsa difeiga tsa mo setlhareng sa feiga, di ne di ka dira pono e e gakgamatsang.... Ga re tlhoke go tsaya dilo tse e le dipuo tsa go feteletsa le tsa poko, mme re di tseye jaaka boperofeti jo bo sa fitlhwang, le dilo tse di tla diragalang tota.”

GSAM 96Bosupi jwa ga Porofesa Olmstead

GSAM 96.3Porofesa Olmstead, wa Kholetšhe ya Yale, Mass., yo o bidiwang “moitseanape yo mogolo go gaisa botlhe wa tsa maemo a bosa wa Amerika,” o buile jaana ka ga dinaledi tse di welang tsa Ngwanatsele 13, 1833:—

GSAM 96.4“Bogolo jwa pula ya dinaledi ya 1833 bo ne bo le kalo mo bo neng bo khurumetsa karolo e e seng nnye ya bokafantle jwa lefatshe, go tswa mo bogareng jwa Lewatle la Atlantic kwa botlhaba go ya kwa Pacific kwa bophirima; le go tswa kwa lotshitshing lwa bokone jwa Amerika Borwa go ya kwa dikgaolong tse di sa tlhalosiwang mo gare ga mafatshe a a laolwang ke Britain kwa bokone. Ponagalo ya dinaledi tse di wang e ne e sa bonale fela, mme gongwe le gongwe e ne e na le tebego e e tshwanang.”

GSAM 96.5Ka ga pontsho eno, e e simolotseng mo e ka nnang ka 11 P.M. ka di 12 Ngwanatsele, mme ya tswelela go fitlha mo e ka nnang ka 4 A.M. ka di 13, porofesa o bua jaana:—

GSAM 96.6“Ba ba neng ba le lesego go bona pontsho ya dinaledi tse di wang mo mosong wa di 13 Ngwanatsele, 1833, gongwe ba bone pontsho e kgolo go gaisa ya ditlhase tsa legodimo e e kileng ya bonwa fa e sale lefatshe le tlhamiwa, kgotsa bobotlana mo ditiragalong tse di kwadilweng mo ditsebeng tsa hisitori.”

GSAM 97Pontsho ya Dinaledi e Bonwe Gape le kwa Yuropa

GSAM 97.1Mo bukeng e e gatisitsweng ke Leonard Heinrich Kelber, kwa Stuttgart, kwa Jeremane, ka ngwaga wa 1835, re ithuta gore sesupo se, se ne sa boeletswa kwa letlhakoreng leo la Atlantic, mo kgweding yone eo, mme e le malatsi a sekae moragonyana. A re:—

GSAM 97.2“Ka di 25 Ngwanatsele, 1833, go ne go na le ponagalo e ntle ya dinaledi tse di welang mo kontinenteng ya Yuropa,” mme “kwa Minsterburg, Silesia, dinaledi di ne tsa wa jaaka pula ya molelo. Mmogo le tsone go ne ga wa dibolo tsa molelo, go dira gore bosigo bo phatsime thata mo e leng gore batho ba ne ba akanya gore matlo a a gaufi le bone a tuka.

GSAM 97.3“Ka nako yone eo kwa Prin, Austria, go ne ga nna le go wa ga dinaledi go go neng go khurumeditse lefelo la dimaele tsa sekoere di feta makgolo a matlhano. Go ne ga tlhalosiwa ke bangwe jaaka melapo ya molelo e e tswang kwa legodimong. Bangwe ba ne ba go bitsa pula ya molelo. Dipitse di ne tsa tshoga ke gone, tsa wa fa fatshe. Batho ba le bantsi ba ne ba lwala ka ntlha ya poifo.”

GSAM 97Tiriso ya Tshwantshiso

GSAM 97.4Fa re tswelela mo moleng ono wa boporofeti go feta go diragala ga sesupo sa boraro,—go wa ga dinaledi,—Mmoloki wa rona a re, “Jaanong ithuteng thuto ka setlhare sa mofeige.” Puo e ga e ame kokomane e e neng e tshela fa Morena wa rona a ne a neela thuto e, mme e ame kokomane e e neng e tla bona dilo tse di setse di diragaditswe—e seng di sa ntse di diragadiwa, mme di diragaditswe. Dilo tse di tshwanetseng go diragadiwa jaaka matshwao a gore Keresete o fa kgorong ga di akaretse go roroma ga magodimo fa a tla bonwa a tla tota. Matshwao a go atamela ga gagwe a akaretsa letshwao le la boraro, le le mo dinaleding. Nako e e beilweng ke Morena gore batho ba ithute tshwantshetso ya sefate sa feiga e simolola morago ga 1833. E ke nako ya Morena ya gore lefatshe le tsosiwe go lemoga boammaaruri jo bogolo jwa gore go tla ga gagwe go fa kgorong, le gore go tla ga gagwe go tla nna pele ga kokomane e e utlwang tshwantshetso eo e feta. Ka jalo re bona kafa nako e supilweng ka teng mo boporofeting jono fa kitsiso e kgolo ya go tla ga gagwe e tshwanetse go neelwa lefatshe.

GSAM 98Kitsiso ya Lefatshe Lotlhe

GSAM 98.1Go diragatsa polelelopele eno re fitlhela gore gone foo ka 1833, Morena o ne a tsholetsa barongwa ba gagwe kgotsa badiredi mo dikarolong tse di farologaneng tsa lefatshe, ba go tloga ka 1833 go fitlha ka 1844 ba neng ba leletsa modumo wa go atamela ga ga Keresete, “go fela fa mojakong”; mme bano ba ne ba ruta tshwantshiso ya sefate sa feiga, ba supa ditshupo tseno tsa go tla ga gagwe, fela jaaka a ba laetse go dira. Molaetsa o, e ka tswa e le ka morutisi yo o tshelang kgotsa ka dikwalo tse di gatisitsweng, o ne wa ya kwa diteishaneng tsotlhe tsa borongwa mo lefatsheng, le kwa maemakepeng otlhe a lefatshe.

GSAM 98.2Bophara jwa molaetsa bo tlhalositswe sentle ke morulaganyi wa Voice of Truth, wa Rochester, N.Y., mo kgatisong ya Ferikgong, 1845:—

GSAM 98.3“Efangele ya bosakhutleng, jaaka e tlhalositswe mo go Tshenolo 14:6, 7, e rerositswe kwa ditšhabeng tsotlhe, merafeng yotlhe, dipuong tsotlhe, le bathong botlhe; e goa ka lentswe le le kwa godimo, e re: ‘Boifang Modimo, lo bo lo bake bogolo jwa one. Gonne lobaka lo tsile lo o tlaa nnang moatlhodi ka lone. Obamelang ene yo o dirileng legodimo le lefatshe, lewatle le metswedi yotlhe ya lona.’ Ga go na kgang epe e e ka tlhomamiswang ka dintlha tsa nnete sentle go feta ya gore molaetsa o, o isitswe kwa ditšhabeng tsotlhe le dipuong tsotlhe ka fa tlase ga legodimo, mo dingwageng di sekae tse di fetileng, mo kgasong ya go tla ga ga Keresete ka 1843 [1843, ka nako ya Sejuta—nako ya rona, 1844], kgotsa gaufi. Ka thuso ya dithuto le dikgatiso, modumo o, o aname go ralala lefatshe lotlhe, mme mafoko a one a fitlha kwa bokhutlong jwa lefatshe.”

GSAM 98.4Batho bangwe, ba ba sa itseng dintlha tsa nnete, ba ne ba tsaya motsamao wa go tla ga bobedi ga Morena o lekanyeditswe mo lefelong le le rileng, ba akanya gore ke tiro e e amanang le William Miller le baruti ba le makgolo a sekae ba ba neng ba na nae kwa karolong e e kwa bokone jwa United States. Mo go ba ba ntseng jalo, go ka nna kgakgamalo go itse gore motsamao wa kwa Amerika, o mo go one Baruti Miller le Himes e neng e le baeteledipele ba bagolo, e ne e le karolwana fela e nnye ya motsamao o mogolo o o neng, jaaka go boletswe fa godimo, o ya “go fitlha kwa dikhutlong tsa lefatshe.”

GSAM 99KA FA MOKGATLO O SIMOLOTSWENG KA TENG MO DINAGENG TSE DI FAROLOGANENG

GSAM 99.1Nako ya Morena e ne ya goroga gore kitsiso eno e phasaladiwe lefatshe ka bophara, mme mo dikarolong di ka nna masome a mabedi kgotsa go feta tse di farologaneng tsa lefatshe, ka nako e e batlileng go tshwana, go ne ga tsoga banna, ba ba neng ba sa itse ka tiro ya yo mongwe, mme ba ya go phasalatsa molaetsa ono mo dikarolong tsotlhe tsa lefatshe. Ba ba umakilweng mo kgaolong ya 4, ba ba amogetseng lesedi mabapi le bokhutlo jwa malatsi a le dikete di le pedi le makgolo a mararo, ntle le a le mongwe,—A. Campbell,—ba ne ba tlhotlhelediwa go tsena mo go boleleng molaetsa wa moengele wa ntlha wa Tshenolo 14; seno le sone se diragetse ka go tsamaisiwa ka tlhamalalo ke Mowa wa Modimo, e seng ka go abelana lesedi.

GSAM 99Fa go bapisiwa le Phetogo ya Bodumedi

GSAM 99.2Fa re ka dirisa molao o o tshwanang mo motsamaong ono jaaka D'Aubigné a dirisitse mo go tlhogong ga Phetogo ya Bodumedi e kgolo ya lekgolo la bo lesome le borataro la dingwaga, ruri o tshwanetse go balelwa jaaka molaetsa wa Morena le ka nako ya Morena. Ka ga Phetogo ya Bodumedi eo ka kakaretso, rahisitori o ne a bua jaana:—

GSAM 99.3“Jeremane ga e a fetisetsa boammaaruri kwa Switzerland, le gone Switzerland go ya kwa Fora, le Fora go ya kwa Engelane. Dinaga tse tsotlhe di bo amogetse go tswa go Modimo, fela jaaka karolo e nngwe ya lefatshe e sa fetisetse lesedi kwa karolong e nngwe; mme letsatsi le le phatsimang le le lengwe le le fetisetsa lesedi le ka tlhamalalo kwa lefatsheng lotlhe. Keresete, letsatsi le le tlhabang go tswa kwa godimo, yo o tlotlomaditsweng ka mo go se nang molelwane godimo ga batho botlhe, e ne e le, ka nako ya Phetogo, jaaka ka go tlhomiwa ga Bokeresete, molelo wa bomodimo o o neng o naya lefatshe botshelo. Mo lekgolong la bo lesome le borataro la dingwaga, thuto e le nngwe e e tshwanang e ne ya tlhomiwa ka nako e le nngwe mo magaeng le mo diphuthegong tsa ditšhaba tse di kgakala le tse di farologaneng. Lebaka ke gore, Mowa o o tshwanang o ne o dira gongwe le gongwe go tlhama tumelo e e tshwanang.

GSAM 99.4“Phetogo ya Jeremane le ya Switzerland di supa boammaaruri jono. Zwingle o ne a se na kgolagano le Luther. Go ne go na le kgolagano, kwantle ga pelaelo, fa gare ga banna ba babedi ba; mme re tshwanetse go e batla kwa legodimong. Yo o neng a fa Luther boammaaruri go tswa legodimong, o bo file le Zwingle. Modimo e ne e le motsereganyi wa puisano fa gare ga bone. ‘Ke simolotse go rera efangele,’ go bua Zwingle, ‘mo ngwageng wa tshegofatso wa 1516, ka mafoko a mangwe, ka nako e leina la ga Luther le neng le ise le ko le utlwiwe mo nageng ya rona. Ga ke a ithuta thuto ya ga Keresete go tswa go Luther, mme ke e ithutile mo lefokong la Modimo. Fa Luther a rera Keresete, o dira se ke se dirang; ke fela moo.’”⁶

GSAM 100.1Fa a bua ka tiro ya ga Farel le Lefèvre kwa Fora, rahisitori a re:—

GSAM 100.2“Ka jalo, Phetogo ya Sedumedi kwa Fora, e ne e se selo se se tswang kwa ntle. E tsholetswe mo mmung wa Fora; e ne ya mela kwa Paris; e ne ya nna le medi ya yone ya ntlha kwa yunibesithing ka boyone, e e neng e le maatla a bobedi mo Bokereseteng jwa Roma. Modimo o ne a baya melaometheo ya tiro eno mo dipelong tse di ikanyegang tsa banna ba Picardy le Dauphiny pele ga e simolola mo nageng epe e sele.

GSAM 100.3“Re bone gore Phetogo ya Sedumedi ya kwa Switzerland e ne e ikemetse ka nosi go tswa mo Phetogong ya kwa Jeremane. Phetogo ya Sedumedi ya kwa Fora le yone ka fa letlhakoreng la yone e ne e ikemetse ka nosi mo go tsone ka bobedi. Tiro e simolotse ka nako e le nngwe mo dinageng tse di farologaneng tse, go sena kgolagano epe fa gare ga tsone; jaaka, mo ntweng, masole otlhe a a farologaneng a a bopang mophato a tsamaya ka nako e le nngwe, le fa le lengwe le sa laele le lengwe go tsamaya, ka gonne taelo e le nngwe e e tshwanang, e e tswang mo Molaoding-mogolo a le mongwe, e utlwiwa ke botlhe. Nako e ne e tletse, batho ba ne ba ipaakantse, mme Modimo a simolola Phetogo ya phuthego ya gagwe mo dinageng tsotlhe ka nako e le nngwe. Dintlha tse di ntseng jaana di supa gore Phetogo e kgolo ya lekgolo la bo lesome le borataro la dingwaga e ne e le tiro ya bomodimo.”⁷

GSAM 100.4Mabapi le Phetogo ya Sedumedi kwa Engelane, ka fa tlase ga Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, le ba bangwe, D'Aubigné o tswelela ka go bua jaana:—

GSAM 100.5“Ka jalo, Phetogo ya bodumedi ya kwa Engelane e simolotse e ikemetse ka nosi, e sa ikaega ka Luther le Zwingle, e ikaegile fela mo Modimong. Go ne go na le tiro e e neng e diragala ka nako e le nngwe ya lefoko la Modimo mo dinageng tseno tsotlhe tsa Bokeresete. Tshimologo ya Phetogo kwa Oxford, Cambridge, le London, e ne e le Tesetamente e Ntšha ya Segerika e e gatisitsweng ke Erasmus. [Tyndale le Thomas Bilney ba tlogetse Cambridge ka ngwaga wa 1519.] Go ne ga tla letsatsi le Engelane e neng e ipela ka tshimologo e e kwa godimo e ya Phetogo.”⁸

GSAM 101.1Kitsiso ya go tla ga ga Keresete e ne ya tlhagelela ka mokgwa o o tshwanang le o o supilweng fa godimo mo Phetogong. Batho ba ne ba tsosiwa ka nako e le nngwe mo dikarolong tsa lefatshe tse palo ya tsone e neng e feta ya dikarolo tse di umakilweng makgetlho a le mane, ba sena kitso, kgotsa kgolagano epe ya maikutlo le ba bangwe, mme ba simolola go bolela boammaaruri jo bo tshwanang jwa Dikwalo, e seng fela mo ditšhabeng di le nne tsa lefatshe, mme mo lefatsheng lotlhe le le tlhabologileng.

GSAM 101Ditiro tsa ga Joseph Wolff

GSAM 101.2Go ka nna molemo mo ntlheng eno go gatelela dintlha tse di malebana le bogolo jwa kgaso ya go tla ga ga Keresete:—

GSAM 101.3“Ka 1831 Joseph Wolff, D.D., o ne a rometswe jaaka morongwa go tswa kwa Great Britain go ya go direla mo Bajudeng ba Palestine. Ene, go ya ka dipampiri tsa gagwe tsa mosepele, go fitlha ka ngwaga wa 1845, o ne a bolela go tla ga Morena ka bonako kwa Palestine, Egepeto, mo dintshing tsa Lewatle le lehibidu, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, go ralala Mmusomogolo wa Ottoman, kwa Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, kwa Holland, Scotland, Ireland, kwa Constantinople, Jerusalema, St. Helena, gape le mo dikepeng mo Lewatleng la Mediterranean, le kwa New York City, go ditlhopha tsotlhe tsa bodumedi. O bolela gore o rerile mo gare ga Bajuta, Baturuke, Bamoseleme, Baparisi, Bahindu, Bakaoldea, Baysede, Basiria, Basebe, go di-pasha, di-sheik, di-shah, dikgosi tsa Organtsh le Bokhara, kgosigadi ya Gerika, jalo jalo.”⁹

GSAM 101.4Kwa Yemen, kgaolo e e neng e nniwa ke ditlogolwana tsa ga Hobab, rraagwe mosadi wa ga Moshe, Joseph Wolff o ne a bona buka e a buang ka yone jaana: “Ma-Arabe a lefelo leno a na le buka e e bidiwang ‘Seera,’ e e buang ka ‘Go Tla ga Bobedi ga ga Keresete, le Bogosi jwa Gagwe mo Kgalalelong!’”¹⁰

GSAM 102.1Kwa Yemen o feditse malatsi a le marataro le Ba-Rehab, ka ga bone a re: “Ga ba nwe beine, ga ba jale masimo a morara, ga ba jale peo, ba nna mo ditenteng, mme ba gopola mafoko a ga Jonadabe morwa Rehab. Mmogo le bone go ne go na le bana ba Iseraele, ba lotso lwa ga Dane, ba ba nnang gaufi le Terime kwa Hatramawote, ba ba letetseng, mmogo le bana ba ga Rehab, go goroga ga ga Mesia ka bonako mo marung a loapi.”

GSAM 102.2Re bona, go tswa mo go se se fa godimo, gore mo dingwageng tseo di le lesome le bone, Wolff ka sebele o ne a bolela dikgang tsa go tla ga ga Keresete kwa dikgorong, mo ditšhabeng tse di fetang masome a mabedi tse di farologaneng. Ka nako yone eo thuto e ne ya anamisiwa thata kwa Jeremane, bogolo jang kwa Borwa mo go Ba-Moravia.

GSAM 102Molaetsa kwa Jeremane le kwa Russia

GSAM 102.3Mokwadi mongwe wa Moesemane, Mourant Brock, o re itsise gore “kwa Württemberg go ne go na le setlhopha sa Bakeresete se se neng se na le makgolokgolo a batho, se se neng se letetse go tla ga ga Keresete ka bonako.” Thuto eno e ne ya reriwa mo dikarolong tse dingwe tsa Jeremane ke Hengstenberg, yo ka nako eo go neng go bolelwa fa e le morutabodumedi yo o nang le talente go gaisa botlhe kwa Jeremane.

GSAM 102.4Mo go Review and Herald, Sedimonthole 13, 1892, Moruti L. R. Conradi wa kwa Jeremane o bua jaana:—

GSAM 102.5“Bengel, kwa Jeremane, o ne a gotetsa lorato lwa go bonala ga Morena wa rona mo dipelong di le dintsi, se se neng sa dira gore diketekete di ithute lefoko la boporofeti jaaka go ise go ke go nne pele.... Lesedi le ne la phatsima kwa Jeremane, mme dipampiri tse di neng di supa tiriso ya malatsi a le dikete di le pedi le makgolo a mararo di ne tsa anamisiwa koo. Go ne ga latela tsogo ya bodumedi, bogolo jang kwa Württemberg, mme jaaka pogiso e ne e simologa, makgolokgolo a malapa a ne a ya kwa Borwa jwa Russia, mme koo ba ne ba e anamisa mo gare ga batho ba ga bone ba ba neng ba fudugile koo dingwaga di le dintsi pele ga foo. Jaaka baruti ba ne ba tswala diphuthego tsa bone, ntle le ba se kae fela ba ne ba tshwara ‘stunden’ tsa bone, kgotsa ‘ura’ ya dipitso, mo matlong a botho, mme makgolokgolo a ne a sokologa. Le gone ka nako eo go ne go buiwa ka Sabatha mo go bone, mme ka go se na ope yo o neng a ka simolola, kgang e e ne ya didimadiwa. Molemi mongwe wa Mo-Russia o ne a sokologa mo ‘stunden,’ mme a simolola tiro e e tshwanang mo go ma-Russia. Seno kgabagare se ne sa isa kwa mokgatlhong o mogolo wa ‘Stundist’ wa gompieno, o tlhotlheletso ya one e fitlhileng kwa dikhutlong tse di kgakala thata tsa Siberia le Trans-Caucasus.”

GSAM 103.1Mo go Review and Herald, ka di 31 Phukwi, 1891, go na le polelo e e tswang go Moruti Conradi e e malebana le Mokaulengwe Schäche wa Australia, yo, ka nako e a buang ka yone, a neng a nna kwa Silesia, mme a bereka bontlha bongwe jwa nako mo kgatlhegong ya thomo ya selegae ya ga Rre Gosner, moreri yo o tumileng wa Efangele wa Mojeremane. Go tswa go Mokaulengwe Schäche o fa se se latelang malebana le buka ya ga Kelber:—

GSAM 103.2“Morago ga 1836, kgotsa fa Dipalo tsa ga Bengel di fedile, go ne ga tlhagelela mo pampiring ya dikgang ya kgaolo ya Schweidnitz kitsiso go tswa kwa lebenkeleng la dibuka la ga Rre Sommerfeldt koo, e e buang ka buka ya ga L. Henry Kelber, e e malebana le ditiragalo tse dikgolo le tse di itumedisang tse di neng di tshwanetse go diragala ka dingwaga tsa 1843 le 1844. Leina le le nepagetseng la buka ga ke le gakologelwe. Re ne ra bona buka e e umakilweng, mme ra e bala le batho ba le mmalwa ba ba neng ba kgatlhegela, ka dikgoro tse di notletsweng, mo ngwageng wa 1839-40. Buka e ne e supa go tswa mo go Daniele, le Tshenolo, le Mathaio 24, gore bokhutlo bo ne bo le gaufi, mme gape e ne e na le lokwalo lwa dipalo, lo lo neng lo supa ka fa letlha le le fa godimo le neng la fitlhelelwa ka teng.”

GSAM 103Molaetsa kwa Great Britain

GSAM 103.3Mo kgatisong ya Seesemane e e bidiwang The Millennium, go bolelwa gore “baruti ba le makgolo a supa ba Phuthego ya Engelane ba ne ba tsholetsa modumo wa poelo ya Morekolodi.” Mo go bangwe ba baruti ba ba nang le talente thata ba motlha oo go ne go na le ba ba neng ba rera thuto ya go tla ga Morena kwa Engelane go tloga ka 1840 go fitlha ka 1844. Mo go bone re tla umaka maina a ga Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Moruti A. Dallas, M.A. [mo bukeng ya gagwe, Look to Jerusalem, tsebe 114, o dirisa tshwantshiso ya Mathaio 24 mo losikeng lono], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, jalo jalo.

GSAM 104Molaetsa kwa Holland

GSAM 104.1Thuto ya go tla ga bobedi ga Morena e ne ya reriwa kwa Holland ke Hentzepeter, yo go neng go bolelwa fa ka nako eo e ne e le moruti yo o nonofileng go gaisa botlhe mo nageng eo. E ne e le motlhokomedi wa Royal Museum kwa The Hague, a tlhomiwa ke kgosi. O bua ka boene mo lekwalong le a le kwaletseng morulaganyi wa Midnight Cry ka Seetebosigo, 1844, gore tlhokomelo ya gagwe e gogilwe kwa kgang eno la ntlha ke toro e e neng e na le bokao jo bo tseneletseng. O ne a batlisisa Dikwalo ka kgang eno, mme ka ngwaga wa 1830 a gatisa pampitshana e e neng e tlhalosa thuto eno. Ka 1841 o ne a gatisa pampitshana e nngwe gape ka ga bokhutlo jwa lefatshe. Mo lokwalong lona loo o bolela gore tshedimosetso ya ntlha e a e amogetseng mabapi le William Miller le ba bangwe ba ba neng ba bolela phatlalatsa thuto ya go atamela ga ga Keresete, e ne e le ka 1842, ka go tlotla le monna yo o neng a gorogile kwa Holland a tswa kwa Amerika.

GSAM 104Molaetsa kwa Tartary

GSAM 104.2Go sale ka 1821, thuto ya go tla ga Morena e ne e dumelwa e bile e rutiwa kwa Tartary. Mo e ka nnang ka nako eno, morongwa wa Mo-Ireland o ne a romelwa kwa nageng eo, mme moperesiti wa Mo-Tartar a mmotsa a re, “Keresete o tla tla leng la bobedi?” O ne a araba a re ga a itse sepe ka gone, mme moruti a gakgamala thata ka karabo e e ntseng jalo go tswa go morongwa yo o neng a tlile go ba ruta dithuto tsa Baebele, mme a akgela a re o ne a akanya gore “mongwe le mongwe yo o nang le Baebele a ka itse seo.” Go tswa foo moruti o ne a ntsha megopolo ya gagwe, a bolela gore o ne a akanya gore Keresete o tla tla mo e ka nnang ka ngwaga wa 1844 C.E. Ntlha e e fitlhelwa mo makasineng wa Irish Magazine, wa 1821.

GSAM 104Molaetsa kwa Amerika, India, le kwa Kontinenteng

GSAM 104.3Mo go Advent Tracts, Bolumo 2, tsebe 135, 1844, Mourant Brock wa kwa Engelane a re:—

GSAM 105.1“Ga se kwa Great Britain fela kwa go solofelwang poelo e e gaufi ya Morekolodi, le kwa lentswe la tlhagiso le tsholetsweng, mme gape le kwa Amerika, India, le mo kontinenteng ya Yuropa. Kwa Amerika, mo e ka nnang baruti ba le makgolo a mararo ba lefoko ba rera jalo ‘Efangele eno ya Bogosi’; fa mo nageng eno, mo e ka nnang ba le makgolo a supa ba Phuthego ya Engelane ba tsholetsa selelo se se tshwanang.”

GSAM 105Kwa Maemakepeng Otlhe a Lefatshe

GSAM 105.2E. R. Pinney, wa kwa Seneca Falls, N.Y., moruti yo o ineetseng wa Baptist yo o neng a neela botshelo jwa gagwe mo go reriweng ga thuto ya go tla ga bobedi ga Morena, mo Exposition of Matthew 24 ya gagwe, mo ditsebeng 8, 9, o ne a re:—

GSAM 105.3“Go sale ka 1842, dikgatiso tsa go tla ga bobedi ga Morena di ne di rometswe kwa seteisaneng sengwe le sengwe sa barongwa kwa Yuropa, Asia, Aforika, le Amerika, mo matlhakoreng oomabedi a Dithaba tsa Rocky.... Batlhokomedi ba dikepe tsa rona le badiri mo dikepeng ba re bolelela gore ga ba eme kwa boemakepeng bope kwa ba fitlhelang kitsiso eno e sa ba etelela pele, mme ba botsolotswa ka yone gantsi.”

GSAM 105Dikete di le Tharo di Rera Molaetsa

GSAM 105.4Moruti G. W. Mitchel, wa kwa Zanesville, Ohio, moruti yo mongwe yo le ene a neng a rera thuto eno, o boleletse mokwadi mo puisanyong kwa Newark, Ohio, Phatwe 8, 1894, gore Moruti William Miller o mmoleletse, mo puisanyong kwa McConnellsville, Ohio, ka Lwetse, 1844, gore o ne a na le “maina le diaterese tsa baruti ba le dikete di le tharo mo dikarolong tse di farologaneng tsa lefatshe ba ba neng ba bolela, ‘Boifang Modimo, lo bo lo bake bogolo jwa one. Gonne lobaka lo tsile lo o tlaa nnang moatlhodi ka lone,’ bontsi jwa bone bo le kwa Amerika Bokone le kwa Great Britain.”

GSAM 105.5William Miller, fa a ne a bua ka kanamo e e tseneletseng ya “modumo” ono, o ne a re:—

GSAM 105.6“Mongwe kgotsa ba le babedi mo karolong nngwe le nngwe ya lefatshe ba phasaladitse dikgang, mme botlhe ba dumalana ka nako,—Wolff wa Asia; Irving, wa pele wa Engelane; Mason wa Scotland; Davis wa South Carolina; le palo e ntsi mo kgaolong eno, ba ntse ba phasalatsa modumo ono, kgotsa ba kile ba o phasalatsa.”¹¹

GSAM 106Voice of Elijah ya ga Hutchinson e Romilwe go Anamisiwa

GSAM 106.1Moruti R. Hutchinson, ka 1837, o ne a romelwa go tswa kwa Engelane e le morongwa wa Wesley go ya kwa Canada. Kgabagare o ne a nna kwa Montreal. O ne a na le batho ba bantsi ba a ba itseng kwa dinageng di sele. Mo dingwageng tsa 1843 le 1844 o ne a gatisa pampiri e e bidiwang Voice of Elijah, e mo go yone a neng a bua ka thuto ya go tla ga Morena. Ka a ne a kgona go bona dikepe tse di yang kwa dinageng di sele motlhofo, e bile a na le tshiamelo ya go romela diphuthelwana tse dikgolo tsa dipampiri tsa gagwe kwantle ga tuelo ya poso, o ne a di romela ka bontsi kwa dikarolong tsotlhe tsa lefatshe. O ne a bua jaana ka tiro ya gagwe, gore o ne a di romela mahala kwa Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Engelane, Ireland, Scotland, Wales, Fora, Jeremane, Constantinople, Roma, le kwa dikarolong tsotlhe tsa bogosi jwa Britain le dikolone tsa jone.

GSAM 106Mo Ditlhaketlhakeng tsa Sandwich

GSAM 106.2Mo go Midnight Cry ya Oct. 12, 1843, go ne go na le lekwalo le le tswang kwa go Mohumagadi O. S. Burnham, wa kwa Kaloa, Setlhaketlhake sa Kaui, Ditlhaketlhake tsa Sandwich. Ene le monna wa gagwe, e ne e le barutabana kwa lefelong leo. Ba ne ba amogetse, e bile ba ne ba bolela phatlalatsa, thuto ya go tla ga Morena koo, mme setlhopha sa badumedi se ne se obamela le bone mo ditlhaketlhakeng.

GSAM 106Molaetsa o Bapisiwa le wa ga Johane Mokolobetsi

GSAM 106.3Ka jalo re bona gore thuto ya go tla ga gagwe e ne ya reriwa go lekane go diragatsa dipolelelopele tsa dikwalo tse di e malebang.

GSAM 106.4Molaetsa o o neng o tshwanetse go bolela go tla ga ntlha ga ga Keresete o ne wa bolelwa ke moporofiti Isaia ka mafoko a a reng: “Lentswe la yo o goelang mo sekakeng, Baakanyetsang tsela ya Morena, le baakanyeng mo nageng tselakgolo ya Modimo wa rona. Mogogoro mongwe le mongwe o tlaa tsholetsega, mme dithaba le mekgokolosa yotlhe di tlaa folosediwa; mme tse di sokameng di tlaa dirwa tse di tlhamaletseng, le mafelo a a makgwakgwa a nne a a borethe; mme kgalalelo ya Morena e tlaa senolwa, mme nama yotlhe e tlaa e bona mmogo; gonne molomo wa Morena o buile.”¹² Boporofeti jo, bo ne jwa diragadiwa mo ditirong tsa ga “Johane wa Mokolobetsi a simolola go rera mo sekakeng sa Judea. Thero ya gagwe gangwe le gape e ne e re, ‘Sokologang mo dibeng tsa lona, boelang mo Modimong, gonne Bogosi jwa Legodimo bo atametse.’”¹³

GSAM 107.1Monna yo, a le nosi, mo dikgweding di le thataro tsa tiro mo nageng e le nngwe ya Judea, o diragaditse polelelopele e e gakgamatsang e. Le fa polelelopele e e ne e lekanyeditse tiro ya ga Johane ka nako le lefelo, ga go a nna jalo ka dipolelelopele tse di amanang le go bolela go tla ga bobedi ga Morena, gonne tiro e ne e tshwanetse go nna ka “modumo o o kwa godimo,” e e anamang lefatshe lotlhe.

GSAM 107.2Ka jalo go bonwa, go lebilwe dintlha tse di beilweng, kafa boporofeti ka ga molaetsa wa go tla ga gagwe bo diragaditsweng ka nepagalo ka teng. Nako ya Modimo e ne ya goroga gore tshwantshanyo ya setlhare sa feiga e rutiwe, gore kitsiso ya ntlha ya molaetsa wa moengele wa ntlha e neelwe, mme a tsholetsa barongwa ba gagwe go bolela modumo kwa ditšhabeng tsotlhe, batho botlhe, le dipuo tsotlhe.