Kareta piya'pɨ 25 — Usenupato' iwʉ' ton
GSAM 391.1“Pu'ke' eporokɨ, entoka'nʉkʉto' eporokɨ; mɨrɨ kʉnpu'tɨka'nʉpʉi, uta apai tepa'kasan main ton apai kʉsenta'nɨi. Mɨrɨ kʉnonkai, mɨrɨpan uya ɨmainanpa mɨrɨ; mɨrɨ i'nʉnkakɨ, mɨrɨpan uya ɨmainanpa mɨrɨ. Pu'ke' esi eke pe kuru; mɨrɨ wenai pu'ke' eporokɨ, tanporon eporo auya yau entoka'nʉkʉto' eporokɨ nɨrɨ.”1
GSAM 391Enupanin G. H. Bell sikuruui
GSAM 391.2Serɨ a'tai, so'si ton iwano' usenupan nɨto' tʉrawaso enasa' man eke pe rɨ. Wapiya ukama'pʉ tʉron kon tʉrawaso piya'pɨ ton kasa rɨ, aiko pe kuru iyepiya'tɨ'pʉ. 1868 wʉipiya yau, enupanin G. H. Bell uya sikuru a'koka'pʉ kareta menukato' iwʉ' rʉ'pʉ tau, Kalamazoo mɨrɨ awonsi'kɨ Washington e'ma ton ka'ta po, NE winɨ, Battle Creek po. Mɨrɨ pɨkɨrɨ, 1871 wʉipiya yau yʉi are ton usemo'ka a'tai, Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' u'matʉ tʉpo, 4 suntaaka kaisa so'si epuru ton usenupato' esi'pʉ. Mɨrɨ esi'pʉ itekare ekaman nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ so'si tʉrawaso ku'nin nan pika'tɨto' pe.
GSAM 391So'si ton iwano' sikuru i'se e'nɨto' ekamasa'
GSAM 391.316/4/1872 weyu iwano' Iye'kupʉ'pʉ pɨ' usenuminkan nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamanin yau, main piya'pɨ uyepa'ka'pʉ “So'si ton iwano' sikuru e'to' oton kon nai?” itese'. Mɨrɨ yau, ɨ'rɨ pe mɨrɨ waraino sikuru i'se e'nɨto' esi ekamasa' esi'pʉ wakʉ pe kuru. 16/7 weyu iwano' Iye'kupʉ'pʉ pɨ' usenuminkan nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamanin yau ekamasa' esi'pʉ sikuru a'kokasa' 12 kaisa usenupan pɨ' te'san pokon pe. 2 suntaaka tʉpo, to' enasa' esi'pʉ 25 pe; mɨrɨ awonsi'kɨ main eseru pɨ' usenupato' ewaron a'tai iyepiya'tɨsa' esi'pʉ 50 kaisa ka'pon amʉ' pokon pe. Sikuru iyakon usenupato' a'tai iyepiya'tɨ'pʉ 16/9/1872 weyu po, 40 kaisa usenupan pɨ' te'san pokon pe. 16/12 weyu pʉ'kʉ pona sikuru enasa' esi'pʉ eke pe, mɨrɨ wenai iyarɨ'pʉ to' uya e'seporoto' iwʉ' ta'. So'si yau ureutato' apon ton ɨ'napiya' kareta menukato' ta'puru ton apisina'pʉ to' uya, uta'korosan mɨrɨ awonsi'kɨ uta'kokasan pe. So'si iwʉ' i'ta winɨ, 63 kaisa mʉre ton enupapɨtʉ'pʉ nɨrɨ, usenupan nɨto' wapiyaro' eseru yau.
GSAM 392Eke sikuru iwano' pe pʉrata amʉranʉ'sa'
GSAM 392.11873 wʉipiya 3 pe ikapʉi yau Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' esi'pʉ inke rɨ usenuminkan pɨ', so'si ton iwano' sikuru pɨ' tʉusauro'san pe: pʉrata amʉranʉkʉto' wakʉ pe iyesi nai, wakʉ ton iwʉ' amɨto' pe, tʉrawasomanin nan enupato' pe mɨrɨ yau tʉron nɨ tʉrawaso pata ton pona tʉutɨsan pe? Mɨrɨ apurɨsa' tʉpo, amʉrasa' kon anʉnsa' esi'pʉ pʉrata i'se e'nɨto' amʉranʉkʉto' pe to' uya. Mɨrɨ a'tai, So'si epuru Butler, White mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nemenu'pʉ main piya'pɨ ton uyepa'kapɨtʉ'pʉ Iye'kupʉ'pʉ pɨ' usenuminkan nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamanin yau, serɨ pɨ' wakʉ pe kuru ekamanin main ton. So'si epuru Butler mɨrɨ awonsi'kɨ Haskell uya tʉron nɨ Ta'porin amʉ' yau uko'man pɨ' e'seporoto' ton yau tʉrawaso kupʉ winɨ, eke kuru pʉrata amʉranʉ'sa' esi'pʉ sikuru ekonekasa' iwano' pe.
GSAM 392.216/11/1873 weyu po Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' esi'pʉ kanan. Mɨrɨ yau ekamasa' esi'pʉ ka'pon amʉ' uya $52,000 tʉto' kon ekamasa' pe rɨ Sapa' awɨron Kʉrai enna'poto' enupɨkɨrɨ te'sen usenupan nɨto' pʉratarʉ pe, non ton ennato' pe mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ ton iwʉ' amɨto' pe iyakon a'tai. Mɨrɨ rɨ e'seporoto' yau ka'pon amʉ' uya anʉnsa' esi'pʉ 7 kaisa amʉrasa' kon, usenupan nɨto' ku'nin nan amʉrasa' kon ekonekato' pe to' uya mɨrɨ awonsi'kɨ iwʉ' amɨto' pata eporoto' pe to' uya.
GSAM 392.3Serɨ ekamasa' Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' yau, George I. Butler anʉnsa' esi'pʉ Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' epuru pe, Sidney Brownsberger kareta menukanin pe. Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' nanʉnsa' tʉrawaso ekonekanin nan amʉrasa' kon esi'pʉ George I. Butler, S. N. Haskell mɨrɨ awonsi'kɨ Harmon Lindsay. James White, Ira Abbey, J. N. Andrews mɨrɨ awonsi'kɨ Uriah Smith ese' ton tʉsa' esi'pʉ to' pokon pe. Mɨrɨpan kon esi'pʉ Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' tʉrawaso ekonekanin nan pokon pe 7 kaisaron kon amʉrasa' kon pe, to' esekonekasa' esi'pʉ non esa' ton maimu awɨrɨ “Sapa' awɨron kon Kʉrai enna'poto' enupɨkɨrɨ te'san iwano' usenupan nɨto' ku'nin nan amʉrasa' kon” tukai'. Mɨrɨ a'tai si'kɨrɨ, enupanin Brownsberger esi'pʉ Battle Creek eke sikuru yau tʉrawaso ku'nin pe, itesakɨsa' pʉ'kʉ pona Healdsburg, California po eke sikuru a'kokato' oton mainanpato' pe iya.
GSAM 39312 ac kaisa non ennasa' eke sikuru iwano' pe
GSAM 393.131/12/1873 weyu po, serɨ amʉrasa' kon uya 12 ac kaisa non enna'pʉ Battle Creek W winɨ. Mɨrɨ yapai, 7 ac esi'pʉ Battle Creek eke sikuru iwano' pata pe.
GSAM 393.2Battle Creek so'si ton iwano' sikuru komi' a'taino usenupato' iyepiya'tɨ'pʉ 15/12/1873 weyu po, kareta menukato' iwʉ' itosorʉwano tau, 110 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' pokon pe.
GSAM 393So'si ton iwano' sikuru ton i'se e'nɨto'
GSAM 393.3So'si ton pe e'nɨto' wenai, wakʉ pe tʉenupasan sikuru ton i'se e'nɨto' pɨ', Mrs. White uya serɨ kasa menuka'pʉ 1873 wʉipiya yau:—
GSAM 393.4“Tanporon nɨ usenuminkato' meruntɨrʉ ku'to' pe iyesi, mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe iyenato' pe iyesi, warawo' ton mɨrɨ awonsi'kɨ uri'san ton usenuminkato' e'to' pe ɨsi'kaisa rɨ wakʉ pe. Orʉ esi anʉpʉ warawo' ton ke mɨrɨ awonsi'kɨ uri'san ton ke, tikin winɨ rɨken i'tunin nan ke. Mɨrɨ kasa to' enasa' man, to' meruntɨrʉ tonpa rɨken eke pe ikonekasa' wenai, tʉron nɨ tonpa ton esi aiko pe rɨ iwanʉkʉsa' pen wenai. Tu'kan kon ewakayu ton usenupato' esi wakʉ pe pʉra. Ipan pe rɨ to' usenupa, e'tane weyu kaisaron tʉrawaso kon ku'to' eseru nonka to' uya....
GSAM 393Tanporo ɨsi'kaisa rɨ wakʉ pe usenupan nɨto' i'se e'nɨto'
GSAM 393.5“Serɨ a'tai sikuru ton eseru awɨrɨ, inke rɨ usenupan nɨto' uya ewakayu ton ekoneka pʉra iyesi, tʉrawaso ku'to' kon pe uko'man nɨto' yau. Ka'pon usenuminkato' esi tʉrawaso ku'nin pe e'pai. Wakʉ e'ma yau tʉrawaso kupʉ iya pʉra iyesi yau, ɨri e'ma yau ikupʉ iya mɨrɨ. Usenuminkato' wakʉ pe rɨ mainanpato' pe, tʉrawaso mɨrɨ awonsi'kɨ usenupan nɨto' e'mʉrato' pe iyesi sikuru ton yau.
GSAM 393.6“Pena rɨ tamokori ton a'tai, eke pe rɨ usenupan nɨto' ekonekasa' esi'pʉ nesii'no. Sikuru ton pokon pe umɨ ton e'to' pe iyesi'pʉ nesii'no, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ ton rɨ konekato' iwʉ' ton. Iwʉ' tau tʉrawaso pɨ' enupanin nan e'to' pe iyesi'pʉ nesii'no; tanporon weyu yau a'tai piya'pɨ tʉto' pe iyesi'pʉ nesii'no tʉrawaso kupʉ iwano' pe, pun meruntɨrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ usenuminkato' meruntɨrʉ e'to' pe ɨsi'kaisa rɨ tʉrawaso ku'nin pe. Ekama'pʉ'nokon eseru awɨrɨ sikuru ton ekonekasa' pe iyesi yau, serɨ a'tai tu'kan kon usenuminkato' esi'pʉ pen nɨ tikin winɨ rɨken.”2
GSAM 394Battle Creek eke sikuru
GSAM 394.11874 wʉipiya yau, pata a'ne' a'tai mɨrɨ awonsi'kɨ yʉi are ton etɨ a'tai, Battle Creek eke sikuru iwʉ' amɨsa' esi'pʉ. Non tʉpo'sa' akasa' ke amɨsa' iwʉ' esi'pʉ mɨrɨ, non pupiyau te'sen piya'pɨ i'ta 3 pe i'ta ton pokon pe, 75 x 75 ft kaisa, Greece pon kon kurusuui eseru pe. Mɨrɨ enuka'nʉsa' esi'pʉ, Papa ena' tʉsa' nɨrɨ wakʉ eseru awɨrɨ 4/1/1875 weyu po. Serɨ iwʉ' tau sikuru iyepiya'tɨ'pʉ 100 entai usenupan pɨ' te'san pokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisa wakʉ ton enupanin nan pokon pe tʉron nɨ usenupato' piya'pɨ ton iwano' pe. 1877 wʉipiya usenupato' iyepiya'tɨ a'tai ekamasa' esi'pʉ 200 kaisa usenupan pɨ' te'san moro pe. Usenupan nɨto' ku'nin nan amʉrasa' kon nekama'pʉ yau, Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' yau 1880 wʉipiya 10 pe ikapʉi a'tai, isenpoikasa' esi'pʉ 1400 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' pe Battle Creek eke sikuru yau, 1873 wʉipiya si'kɨrɨ 1880 wʉipiya 12 pe ikapʉi pʉ'kʉ pona.
GSAM 394Asa'ron nɨ sikuru ton a'kokasa' kanan
GSAM 394.21882 wʉipiya 12 pe ikapʉi yau Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' yau ekamasa' esi'pʉ asa'ron so'si ton iwano' sikuru ton a'kokasa' pe mɨrɨ wʉipiya yau, Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' rakʉi'. Tikin nan esi'pʉ Healdsburg eke sikuru, Healdsburg, California po, 11/4 weyu po a'kokasa'; iyakon esi'pʉ South Lancaster iyeporo sikuru, South Lancaster, Massachusetts po, 19/4 weyu po a'kokasa'.
GSAM 394Healdsburg eke sikuru
GSAM 394.315/1/1884 weyu iwano' Iye'kupʉ'pʉ pɨ' usenuminkan nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamanin yau, serɨ wakʉ ekaman nɨto' uyepa'ka'pʉ Pacific parau woi te'sen so'si ton iwano' sikuru pɨ':—
GSAM 394.4“1881 wʉipiya 9 pe ikapʉi yau, California Non piya'pɨ yawon so'si ton e'seporoto' uya so'si ton iwano' sikuru a'kokato' ekoneka'pʉ, amʉrasa' kon anʉnsa' esi'pʉ serɨ tʉrawaso ku'nin nan pe. 1882 wʉipiya 4 pe ikapʉi pʉ'kʉ pona, eke non ennasa' esi'pʉ, wakʉ iwʉ' pokon pe 10 kaisa iyauwon piya'pɨ ton kenan. Asa'ron kon enupanin nan anʉnsa' esi'pʉ tʉrawasomanin nan pe, sikuru iyepiya'tɨsa' esi'pʉ 33 kaisa usenupan pɨ' te'san pokon pe. Eke sikuru usenupato' wʉipiya yau (29/7/1882 weyu po iyepiya'tɨ'pʉ), sikuru apurɨsa' esi'pʉ non esa' ton maimu awɨrɨ eke sikuru pe. 5 ac kaisa non ennasa' esi'pʉ kanan, eke iwʉ' amɨsa' esi'pʉ [usenupan pɨ' te'san iwʉ' pe], 6 kaisa enupanin nan anʉnsa' esi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ 152 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' esi'pʉ. Iyepiya'tɨ'pʉ a'tai si'kɨrɨ, $27,000 piya' pʉrata tʉto' ekamasa' esi'pʉ serɨ tʉrawaso iwano' pe, mɨrɨ yapai eke pe rɨ tʉsa' man California pon kon uya.”
GSAM 395South Lancaster iyeporo sikuru
GSAM 395.1New England pon kon uya tosikuruui kon epiya'tɨ'pʉ Papa apurɨto' iwʉ' tau South Lancaster, Massachusetts po. So'si epuru S. N. Haskell utaimenkasa' pen tʉrawasooi winɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ New England po utonpa ton uya tʉron nɨ ton koneka tʉuya'nokon pʉra tʉtʉrʉ kon winɨ, sikuru iwʉ' ton ekonekasa' esi'pʉ Papa ena' tʉto' pe 1884 wʉipiya yau yʉi are ton etɨ a'tai. South Lancaster iyeporo sikuru iwano' amʉrasa' kon iwʉ' ton esi'pʉ 5 pe, asa'ron nɨ emenna' ton pe kuru. Iyeporo sikuru iwʉ' esi'pʉ 60 x 65 ft kaisa; iyakon emenna' amɨsa' iwʉ', usenupan pɨ' te'san iwʉ', esi'pʉ 36 x 88 ft kaisa. Serɨ ton tʉsa' esi'pʉ Papa ena' 19/10/1884 weyu po.
GSAM 395.221 wʉipiya kaisa wakʉ pe tʉrawaso ku'sa' tʉuya tʉpo, serɨ usenupato' iwʉ' esi wakʉ pe parɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe tʉrawasomanin nan ennokosa' iya man Itepuru tʉrawasooi kupʉ i'se te'san pe tʉron nɨ orʉ pata ton pona. Iyeporo sikuru epuru esi serɨ a'tai Frederick Griggs pe. Kʉrɨ esi nɨrɨ Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' usenupan nɨto' tʉrawaso piya'pɨ kareta menukanin pe.
GSAM 395London (England) po tʉrawaso pɨ' usenupato' sikuru
GSAM 395.3London, England po tʉrawaso utɨ a'tai wapiya' mɨrɨ awonsi'kɨ meruntɨ pe iyenato' a'tai, 1887 wʉipiya yau pata a'ne' a'tai, isenuminkasa' esi'pʉ sikuru a'kokato' wakʉ pe, Papa maimu kareta pɨ' tʉrawasomanin nan enupato' pe. Papa maimu kareta pɨ' tʉrawaso ku'to' e'to' pe iyesi'pʉ mɨrɨ usenupan nɨto' pokon pe. Serɨ sikuru yapai tʉrawasomanin nan ennokosa' man tʉrawaso kupʉ pe United Kingdom tʉron nɨ pata ton yau, mɨrɨ awonsi'kɨ irakʉi' te'san non ton yau. Serɨ a'tai wakʉ pe sikuru mainanpasa' esi Duncombe Hall po, London N winɨ. Enupanin H. R. Salisbury esi itepuru pe; mɨrɨpan usenupato' wapiyaro' esi'pʉ eke sikuru yau Battle Creek, Michigan po.
GSAM 396Battle Creek eke sikuru eke pe ikonekasa'
GSAM 396.1Battle Creek eke sikuru yau tu'kan kon ka'pon amʉ' pata'se' i'se e'nɨto' esi'pʉ. Mɨrɨ wenai 1886 wʉipiya yau pata a'ne' a'tai, eke pe rɨ iwʉ' tonpa amɨsa' esi'pʉ eke sikuru iwʉ' pɨ'. Iyakon wʉipiya yau (1887), usenupan pɨ' te'san uri'san ton iwʉ' amɨsa' esi'pʉ, W winɨwon iwʉ' tukai' to' nesakʉnʉ. W winɨwon iwʉ' yau 150 kaisa usenupan pɨ' te'san pata'se' ton esi, mɨrɨ awonsi'kɨ enta'nato' iwʉ' yau 225 kaisa rɨ te'san pata esi. S winɨwon iwʉ' esi'pʉ usenupan pɨ' te'san warawo' ton iwʉ' pe; mɨrɨ amɨsa' esi'pʉ 1884 wʉipiya yau eke sikuru pata'se' S winɨ. Eke sikuru komi' a'taino usenupato' iyepiya'tɨ a'tai 1886-87 wʉipiya yau, 568 kaisa usenupan pɨ' te'san esi'pʉ moro.
GSAM 396.21885 wʉipiya yau enupanin W. W. Prescott tʉsa' esi'pʉ Battle Creek eke sikuru epuru pe. Mɨrɨ tʉpo inke pʉra, iyanʉnsa' esi'pʉ so'si ton iwano' usenupan nɨto' kareta menukanin pe. Pu'ke' pokon pe serɨ ikupʉ'pʉ to' uya enpoikasa' esi'pʉ. Battle Creek eke sikuru rɨken pen nɨ epika'tɨsa' esi'pʉ; serɨ kareta menukanin tʉrawasooi winɨ, Papa uya wakʉ pe ikupʉ winɨ, tanporon usikuruui kon tʉrawasooi ena'pʉ imʉrasa' pe rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe rɨ kuru.
GSAM 396Emmanuel itekare ekamanin nan eke sikuru
GSAM 396.3Battle Creek eke sikuru uya wakʉ pe tʉrawaso ku'pɨtʉ'pʉ 1901 wʉipiya pʉ'kʉ pona. Mɨrɨ a'tai, non mɨrɨ awonsi'kɨ iwʉ' ton kʉrʉpo'pomasa' esi'pʉ America pon kon epi'tɨnin nan mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamanin nan eke sikuru iwano' amʉrasa' kon ena', usenupan nɨto' ku'nin nan amʉrasa' kon tʉrawasooi u'masa' esi'pʉ. Mɨrɨ a'tai rɨ emenna' eke sikuru iwano' amʉrasa' kon ekonekasa' esi'pʉ, Emmanuel itekare ekamanin nan eke sikuru itese'. Umɨ eposa' esi'pʉ Berrien Springs piya', Michigan SW winɨ. Mɨrɨ po usenupan pɨ' te'san uya iwʉ' ton amɨsa' man, wakʉ pe tʉutɨsen sikuru mainanpasa' esi mɨrɨ po. Serɨ sikuru eseru menkasa' esi “tanporon nɨ pɨ' wakʉ pe usenupan nɨto'” tʉnin pe e'nɨto', serɨ kareta piya'pɨ wapiyaro' yau ekamasa' usenupan nɨto' awɨrɨ. Emmanuel itekare ekamanin nan eke sikuru enupanin nan esi tikin nɨ eke pe kuru ise kon kenan: tʉrawasomanin nan tanporo wakʉ pe ekonekato' tʉuya'nokon i'se to' esi, ɨ'rɨ pata po rɨ orʉ yau to' esakɨ a'tai Papa uya tʉrawaso kupʉ pe to' e'to' pe.
GSAM 397Aporo'pon Papa maimu kareta sikuru, Chicago, Illinois
GSAM 397.11887 wʉipiya 3 pe ikapʉi iwano' Iye'kupʉ'pʉ pɨ' usenuminkan nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamanin yau, So'si epuru George I. Butler uya serɨ ekoneka'pʉ: itekare ekamato' iwʉ' amɨto' pe Chicago, Illinois po, aporo'pon Papa maimu kareta sikuru pe, Papa maimu kareta pɨ' tʉrawasomanin nan enupato' pe mɨrɨ yau. Mɨrɨ rɨ a'tai mɨrɨ iwʉ' e'to' pe iyesi'pʉ Papa apurɨto' iwʉ' pe mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamato' iwʉ' pe, mɨrɨ pata po utonpa ton iwano' pe. 1888-89 wʉipiya yau yʉi are ton etɨ a'tai mɨrɨ awonsi'kɨ pata komi' a'tai, mɨrɨ iwʉ' amɨsa' esi'pʉ. Tanporon nɨ epe'pʉ esi'pʉ $28,000 piya', non, iwʉ', iyauwon nɨ ton mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ton pokon pe. Mɨrɨ a'kokasa' esi'pʉ wakʉ eseru awɨrɨ 4/4/1889 weyu po, Kareta kʉrʉpo'pomanin nan usenupato' pokon pe. Papa ena' itʉrʉ a'tai ekamasa' esi'pʉ utonpa ton uya 1,000 entai ka'pon amʉ' i'tusa' pe, Serɨ a'taino i'napairon main apurɨsa' kon pe rɨ tʉron nɨ non pata ton yau, Papa maimu kareta pɨ' tʉrawasomanin nan uya tʉrawaso kupʉ winɨ.
GSAM 397.2Serɨ sikuru mainanpasa' esi'pʉ wakʉ pe So'si epuru Geo. B. Starr uya 1891 wʉipiya yau yʉi are ton usemo'ka a'tai pʉ'kʉ pona. Mɨrɨ tʉpo, Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' tʉrawaso ekonekanin nan nanʉnsa' enupanin nan pokon pe, tʉrawaso ku'pɨtʉ'pʉ iya 1893 wʉipiya pʉ'kʉ pona. Mɨrɨ a'tai i'tusa' esi'pʉ iwʉ' esi'pʉ aiko pe, Papa maimu kareta pɨ' usenupapai te'san enasa' wenai tu'kan pe. Papa maimu kareta sikuru ekonekasa' esi'pʉ Battle Creek eke sikuru pokon pe, mɨrɨ wenai Chicago po iwʉ' kʉrʉpo'pomasa' esi'pʉ epi'tɨnin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon pika'tɨnin nan amʉrasa' kon ena'. Mɨrɨ iwʉ' ekonekasa' man eke pe rɨ, iyauwon nɨ ton tʉsa' man aiko epi'tɨn nɨto' iwʉ' pe iyenato' pe. Serɨ a'tai mɨrɨ esakʉnʉ esi Battle Creek epi'tɨn nɨto' iwʉ' piya'pɨ Chicago pon tukai'.
GSAM 397Imʉrasa' kon eke sikuru, Nebraska
GSAM 397.31889 wʉipiya iwano' Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' uya eke sikuru amɨto' enuminka'pʉ, 9 kaisa non piya'pɨ ton yawon Non piya'pɨ yawon so'si ton e'seporoto' ton uya pʉraima teporo'san pata po. Mɨrɨ non piya'pɨ ton esi'pʉ Iowa, Minnesota, Kansas, Missouri, Nebraska, Dakota, Texas, Colorado mɨrɨ awonsi'kɨ Arkansas. Mɨrɨ wenai Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' uya amʉrasa' kon anʉnpʉ, sikuru iwano' pe wakʉ pata anʉnto' pe to' uya. Des Moines, Iowa; Fremont mɨrɨ awonsi'kɨ Lincoln, Nebraska; mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ pata ton pon kon uya ɨ'rɨ ku'to' oton'nokon i'tu a'tai, to' usemɨnpɨtʉ'pʉ tʉtʉrʉ kon ekaman pɨ' tʉtonpa kon entai serɨ tʉrawaso iwano' pe. Tanporon kon mɨrɨ pata ton pon kon esi'pʉ ipan pe rɨ i'se sikuru iwʉ' ton e'to' pe topata'se' kon po. Lincoln, Nebraska pon kon uya eke pe kuru tʉtʉrʉ kon ekamasa' wenai, mɨrɨ awonsi'kɨ mɨrɨ pata enesa' wenai wakʉ pe kuru sikuru iwano' pe, sikuru ekonekasa' esi'pʉ mɨrɨ po.
GSAM 398.1Eke iwʉ', Imʉrasa' kon eke sikuru kuru, esi 141 x 84 ft kaisa. Non poi itʉsarʉ epotorʉ pʉ'kʉ pona i'ta esi 100 ft kaisa. Serɨ iwʉ' pokon pe asa'ron nɨ uko'man nɨto' iwʉ' ton esi, tikin nɨ kaisa 104 x 104 ft kaisa, 3 pe i'ta ton kenan. Isenuminkasa' esi'pʉ tʉsa' non kʉrʉpo'pomato' pʉratarʉ uya 1/2 epe'pʉ e'mato' pe serɨ so'si ton aporo'pon eke sikuru ekonekato' iwano' pe. Mɨrɨ yau tʉrawasomanin nan enupato' pe iyesi'pʉ tʉron nɨ piya'pɨ ton yau: England pon kon maimu yau, Scandinavia pon kon maimu yau, mɨrɨ awonsi'kɨ Germany pon kon maimu yau, enupanin nan uya to'maimu kon yau.
GSAM 398.2Iwʉ' ton tʉsa' esi'pʉ Papa ena' 24/9/1891 weyu po, sikuru iyepiya'tɨ'pʉ 30/9 weyu po. Wapiyaro' wʉipiya yau 301 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' esi'pʉ. 1892 wʉipiya yau sikuru iyepiya'tɨ'pʉ 222 kaisa moro te'san pokon pe, mɨrɨ wʉipiya yawon kon ese' menukasa' esi'pʉ 553 pe. To' yapai 71 kaisa esi'pʉ Germany pon kon maimu yau usenupato' piya'pɨ yau, 85 kaisa Scandinavia pon kon maimu yau usenupato' piya'pɨ yau.
GSAM 398.3Umɨ esi eke sikuru pokon pe, umɨ yau tʉrawaso kupʉ i'se te'san usenupan pɨ' te'san iwano' tʉrawaso pe. Eke sikuru esi nɨrɨ pʉreti konekato' iwʉ' kenan, mɨrɨ yau wakʉ ton kiyari konekasa' esi, ka'nɨ pe uko'man nɨto' iwano' pe. 1903 wʉipiya yau amʉrasa' kon ekonekasa' esi'pʉ kareta piya'pɨ ton mɨrɨ awonsi'kɨ kareta ton e'menukato' pe Germany, Sweden mɨrɨ awonsi'kɨ Denmark–Norway pon kon maimu yau. Serɨ amʉrasa' kon esi kareta e'menukato' iwʉ' esa' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ so'si ton iwano' tanporon America yawon kareta e'menukato' tʉrawaso esa' pe serɨ non ton pon kon iwano' pe. Tʉrawaso kupʉ esi eke pe rɨ usenupan pɨ' te'san uya. Kareta e'menukato' tʉrawaso pɨ' rɨken pen nɨ to' enupasa' esi, e'tane serɨ yau to' usenupa itekare ekaman nɨto' tʉrawaso kupʉ tʉuya'nokon winɨ.
GSAM 398.4Epi'tɨn nɨto' tʉrawaso esi nɨrɨ serɨ eke sikuru pokon pe. Pata ma'tanʉkʉ to' uya pʉra iyesi a'tai, i'tusa' esi'pʉ sikuru e'to' pe tʉko'manto' kon eke iwʉ' ton yapai tikin nɨ pʉra. Mɨrɨ wenai aiko pe rɨ pʉrata e'masa' pokon pe, epi'tɨn nɨto' iwʉ' iyepiya'tɨ'pʉ, mɨrɨ uya wakʉ pe kuru tʉrawaso kupʉ esi.
GSAM 399Walla Walla eke sikuru
GSAM 399.1Serɨ sikuru esi Walla Walla piya', Washington non piya'pɨ yau, mɨrɨ tʉsa' esi'pʉ Papa ena' 8/12/1892 weyu po. Sikuru iyepiya'tɨ'pʉ mɨrɨ weyu rawɨrɨ 101 kaisa usenupan pɨ' te'san pokon pe. Mɨrɨ wʉipiya yau to' ena'pʉ tu'kan pe rɨ, 185 pe. Aiko umɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ɨ'rɨ konekato' tʉrawaso ton esi serɨ sikuru pokon pe. Wakʉ pe iyutɨ esi, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ tʉrawaso kupʉ iya esi. Enupanin J. L. Kay esi serɨ a'tai enupanin nan epuru pe.
GSAM 399Australia pon sikuru
GSAM 399.224/8/1892 weyu po sikuru a'kokasa' esi'pʉ Melbourne, Australia po, iwʉ' ya' tʉpʉratarʉ tʉsa' tau, 5 kaisa enupanin nan pokon pe. L. J. Rousseau, Battle Creek, Michigan po eke sikuru winon, esi'pʉ serɨ sikuru wapiyaro' epuru pe. 1894 wʉipiya yau 89 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' esi'pʉ serɨ sikuru yau.
GSAM 399Avondale pona utɨsa'
GSAM 399.3Sikuru ekonekanin nan esi'pʉ tʉrawaso mɨrɨ awonsi'kɨ usenupan nɨto' e'mʉrato' i'se. Mɨrɨ wenai pata emenna' anʉnto' enesa' esi'pʉ wakʉ pe, mɨrɨ kasa Melbourne eke pata apai to' utɨ'pʉ Avondale pona, Cooranbong, New South Wales po, umɨ ton pata'se' pona. Mɨrɨ po umɨ eposa' esi'pʉ, wakʉ ton iwʉ' amɨsa' esi'pʉ nɨrɨ. Serɨ a'tai sikuru mainanpasa' esi wakʉ pe, tʉrawaso pɨ' usenupan nɨto' eseru awɨrɨ.
GSAM 399Avondale pɨ' wapiya rɨ ekamasa' uta'ku'tɨsa'
GSAM 399.4Sikuru epiya'tɨto' tʉuya'nokon yau mɨrɨ awonsi'kɨ imainanpato' tʉuya'nokon yau, tʉrawaso ekonekanin nan amʉrasa' kon esi'pʉ i'se: tʉrawaso pɨ' usenupato' sikuru ton pɨ' tʉsa' main awɨrɨ kuru sikuru mainanpato' tʉuya'nokon. Serɨ e'to' pe iyesi'pʉ “tʉron nɨ sikuru ton uya iteseru ku'san sikuru” pe. Tu'kan itekwai ekamasa' esi'pʉ, wakʉ pe imainanpasa' yau wakʉ pe iyutɨto' oton pe. Sikuru rɨken pen nɨ, e'tane non nɨrɨ, ɨ'rɨ pʉra to' nene'pʉ, eperu tʉnin pe iyenato' oton pe ekamasa' esi'pʉ. A'tai utɨ winɨ, Itepuru uya wakʉ pe ikupʉ winɨ, i'napai mɨrɨ wapiya rɨ ekamasa' esi'pʉ enpoikasa' man. Tu'kan wʉipiya kaisa ikʉn pʉra rɨ tuna uyepʉ'pʉ, mɨrɨ wenai umɨ tʉrawaso u'masa' esi'pʉ, to' iwe' ta' tanporon pata po eperu u'tɨ pʉra iyesi'pʉ. E'tane Avondale umɨ esi'pʉ rora pe mɨrɨ awonsi'kɨ eperu tʉnin pe. Serɨ esi'pʉ e'senumenkan nɨto' kuru pe; mɨrɨ wenai non esa' ton tʉrawasomanin nan uyee'pʉ, umɨ eseru pɨ' tʉyekama'posan pe: nai eseru ku'sa' esi ɨmɨrɨ'nokon uya, serɨ kasa wakʉ pe kuru iyenato' pe?
GSAM 400.11903 wʉipiya sikuru tʉrawasooi pɨ' ekaman nɨto' uya enpoika usenupan pɨ' te'san enasa' 50% kaisa tu'kan pe rɨ. Pʉrata eseru esi'pʉ nɨrɨ wakʉ pe: tanporon epe'pʉ e'masa' esi'pʉ, $1,500 iye'nɨnsa' esi'pʉ pʉrata mainanpato' yau, sikuru pika'tɨto' pe. Enupanin C. W. Irwin esi'pʉ sikuru tʉrawaso ekonekanin pe mɨrɨ awonsi'kɨ itepuru pe, 4 wʉipiya piya' kaisa.
GSAM 400Mt. Vernon iyeporo sikuru
GSAM 400.21893 wʉipiya yau Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' uya main apurɨ'pʉ Mt. Vernon, Ohio po iyeporo sikuru a'kokato' iwano' pe. Serɨ sikuru esi ɨ'rɨ konekato' tʉrawaso ton pokon pe; ekamasa' esi wakʉ tʉrawaso kupʉ iya tukai'. 1894 wʉipiya yau 140 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' esi'pʉ. Enupanin J. W. Loughhead uya tu'kan wʉipiya kaisa tʉrawaso ku'pɨtʉ'pʉ serɨ sikuru epuru pe, itesakɨsa' pʉ'kʉ pona Washington, D.C. pona. Sikuru karetarʉ ennokoto' pata esi Academia, Ohio pe.
GSAM 400Keene tʉrawaso pɨ' usenupato' sikuru
GSAM 400.31893 wʉipiya iwano' Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' uya Keene, Texas po tʉrawaso pɨ' usenupato' sikuru a'kokato' apurɨ'pʉ. 130 ac entai umɨ eposa' esi'pʉ, iwʉ' ton amɨsa' esi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ sikuru a'kokasa' esi'pʉ enupanin C. B. Hughes mɨrɨ awonsi'kɨ ipika'tɨnin nan rakʉi'. Mɨrɨ mainanpasa' esi tʉrawaso mɨrɨ awonsi'kɨ usenupan nɨto' e'mʉrato' eseru awɨrɨ. 1894 wʉipiya yau 160 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' esi'pʉ. Serɨ sikuru nɨrɨ ena'pʉ wakʉ pe kuru.
GSAM 400Claremont imʉrasa' kon eke sikuru
GSAM 400.4Serɨ sikuru esi Kenilworth po, Cape Town piya', South Africa po. Iyenupanin nan anʉnsa' esi'pʉ tu'kan pe rɨ Battle Creek eke sikuru yapai. Mɨrɨ a'kokasa' esi'pʉ 1894 wʉipiya yau, 90 kaisa usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' pokon pe. Wapiyaro' usenupato' wʉipiya u'matʉ a'tai, tu'kan pe rɨ usenupan pɨ' te'san enasa' esi'pʉ. Mɨrɨ wenai sikuru iwʉ' ekonekato' pe iyesi'pʉ eke pe rɨ, to' pata'se' eke pe rɨ iyenato' pe. Serɨ a'tai eke sikuru mainanpasa' esi enupanin C. H. Hayton uya.
GSAM 401.1Sapa' awɨron kon Kʉrai enna'poto' enupɨkɨrɨ te'san uya nɨrɨ mʉre ton wapiya enupato' sikuru mainanpa'pʉ Claremont pata yau, 70 kaisa usenupan pɨ' te'san pokon pe. So'si sikuru mainanpa'pʉ to' uya nɨrɨ Beaconsfield po, mɨrɨ yau 30 kaisa mʉre ton ese' menukasa' esi'pʉ 1894 wʉipiya yau.
GSAM 401Usenupan nɨto' tʉrawaso ekareei imʉrasa', 1895
GSAM 401.2Usenupan nɨto' kareta menukanin uya serɨ ekaman nɨto' tʉ'pʉ Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' ena' 1895 wʉipiya 2 pe ikapʉi yau:—
GSAM 401.3“So'si ton usenupato' pata'se' ton ekareei e'mʉrato' esi serɨ kasa: 5 kaisa eke sikuru ton esi serɨ pata ton po: Battle Creek, Michigan po; College View, Nebraska po; Healdsburg, California po; College Place, Washington po; mɨrɨ awonsi'kɨ Kenilworth, South Africa po. 4 kaisa iyeporo sikuru ton esi serɨ non yau, iyeporo usenupan nɨto' tʉrawasooi ku'nin nan sikuru ton. To' esi South Lancaster, Massachusetts po; Mt. Vernon, Ohio po; Keene, Texas po; mɨrɨ awonsi'kɨ Graysville, Tennessee po.... Serɨ ton pokon pe Australia pon Papa maimu kareta sikuru esi; Mexico po sikuru, epi'tɨn nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekaman nɨto' tʉrawaso pokon pe; Pitcairn non poron mʉre ton sikuruui, to' entu'pʉ pata po; Raiatea po, Society non ton amʉrasa' yau, Pacific parau S winɨ; Bonacca po, Bay Islands non ton amʉrasa' yau, Caribbean parau yau; 15 piya' so'si sikuru ton serɨ non yau mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron non ton yau; asa'ron Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' iwano' Papa maimu kareta sikuru ton; mɨrɨ awonsi'kɨ tu'kan Kareta kʉrʉpo'pomanin nan sikuruui mɨrɨ awonsi'kɨ Non piya'pɨ yawon so'si ton e'seporoto' sikuruui ton, wakʉ eseru awɨrɨ ekonekasa' pen ton.”
GSAM 401.4So'si ton eke sikuruui ton mɨrɨ awonsi'kɨ sikuru ton yau usenupan pɨ' te'san ekareei e'mʉra tʉuya yau kareta menukanin uya ta: “I'napairon nɨ enuminkasa' yau, serɨ a'tai 3,000 entai usenupan pɨ' te'san ese' menukasa' esi Sapa' awɨron Kʉrai enna'poto' enupɨkɨrɨ te'sen sikuru ton yau, tanporon nɨ wʉipiya kenan kon.”
GSAM 402Usenupato' iwʉ' ton ekareei imʉrasa', 1903
GSAM 402.1Sapa' awɨron kon Kʉrai enna'poto' enupɨkɨrɨ te'san koro'tau usenupan nɨto' tʉrawaso mɨrɨ awonsi'kɨ usenupato' iwʉ' ton enasa' man eke pe rɨ, Itekare tʉron nɨ tʉrawaso piya'pɨ ton kasa rɨ. 1904 wʉipiya iwano' Tanporon so'si ton epuru ton e'seporoto' wʉipiya kareta yau isenpoikasa' awɨrɨ, serɨ a'tai America yau 9 kaisa eke sikuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ iyeporo sikuru ton esi, tʉron non ton yau 5 kaisa. Tʉron non ton yawon kon esi serɨ pata ton po: Avondale, New South Wales; Kenilworth, Claremont, Cape Town piya', South Africa; Holloway, London N winɨ, England; Nyhyttan, Järnboås, Sweden; Friedensau, Magdeburg piya', Germany.
GSAM 402.2America yau aporo' yawon usenupato' sikuru ton esi 14 pe; tʉron non ton yau 5 pe. Mɨrɨ tʉron non ton yawon kon esi Copenhagen, Denmark po; Honolulu, Hawaii non yau; Diamante, Entre Rios, Argentina non esa' ton pata yau, South America po; Curityba, Brazil, South America po; Brusque, Brazil, South America po.
GSAM 402.3Serɨ ekamasa' usenupato' iwʉ' ton pokon pe, so'si ton uya 357 kaisa pata piya'pɨ yawon so'si sikuru ton mainanpa esi. Serɨ ton yapai 317 kaisa esi United States yau, 40 kaisa tʉron non ton yau. Serɨ a'tai pʉ'kʉ pona i'napairon nɨ epokasa' e'to' pe iyesi yau, serɨ kaisa eseru ena'pʉ nesii'no eke pe rɨ kuru. 1902 wʉipiya u'matʉ tʉpo tu'kan sikuru ton a'kokasa' man. Serɨ kasa, Nebraska Non piya'pɨ yawon so'si ton e'seporoto' uya ekama'pʉ 10 kaisa so'si sikuru ton esi tukai'. 1/2/1904 weyu po to' nekama'pʉ uya enpoika “24 kaisa so'si sikuru ton,” 14 kaisa rɨ iyesi'pʉ entai tikin nɨ Non piya'pɨ yawon so'si ton e'seporoto' yau.
GSAM 402.4I'napai kuru, Itepuru emiyatʉ uya e'ma enpoikasa' man, mɨrɨ awonsi'kɨ e'ma a'kokasa' man e'senumenkan nɨto' pe, serɨ ka'pon amʉ' koro'tau usenupan nɨto' tʉrawaso iwano' pe. Pu'ke' ke irepa to' Papa uya, serɨ itʉrawasooi piya'pɨ mainanpato' pe tesakɨsa' kon, tʉron nɨ sikuru ton mainanpato' pe iya nenpoika'pʉ eseru awɨrɨ. Mɨrɨ a'tai tu'kan kon wakʉ pe tʉrawasomanin nan e'to' oton, tanporo wakʉ pe usemo'kasa' kon Itepuru iwano' pe. Warawo' ton mɨrɨ awonsi'kɨ uri'san ton e'to' oton pen nɨ “tikin winɨ rɨken” usenupato' kon yau mɨrɨ awonsi'kɨ to' eseru yau. “Itepuru uya main tʉ'pʉ,” ta'pʉ eremu menukanin uya, mɨrɨ awonsi'kɨ “eke kuru amʉrasa' kon esi'pʉ [usewa'nomanin nan, kareta iyapon parɨ] mɨrɨ ekamanin nan pe.”