Ta 7 — Gbedeasi la ƒe ŋgɔyiyi kabakaba
GSAM 126.1“Eye mekpɔ mawudɔla ŋusẽtɔ bubu si nɔ ɖiɖim tso dziƒo, si do lilikpo abe awu ene; anyigbadze nɔ eƒe ta dzi, eƒe mo le abe ɣe ene, eye eƒe afɔwo le abe dzo ƒe sɔtiwo ene. Agbalẽvi aɖe si woʋu le esi me; etsɔ eƒe nuɖusi me afɔ ɖo atsiaƒu dzi, eye etsɔ eƒe miame afɔ ɖo anyigba dzi. Edo ɣli kple gbe sesẽ, abe ale si dzata ɖea gbe ene; eye esi wòdo ɣli la, dziɖegbe adre ɖe woƒe gbewo.... Eye mawudɔla si mekpɔ wòtso tre ɖe atsiaƒu kple anyigba dzi la do eƒe asi ɖe dziƒo, eye wòka atam le eya ame si li tegbee tegbee, si wɔ dziƒo kple nu siwo katã le eme, anyigba kple nu siwo katã le edzi, kple atsiaƒu kple nu siwo katã le eme la ƒe ŋkɔ me be, ɣeyiɣi maganɔ anyi o; ke boŋ le mawudɔla adrelia ƒe gbe ƒe ŋkekewo me, esi wòadze kpẽ ku gɔme la, Mawu ƒe nya ɣaɣla la ava wu enu, abe ale si wògblɔe na eƒe dɔla nyagblɔɖilawo ene.”1
GSAM 126Mawudɔla Nye Amegbetɔ Gbedeasitsɔlawo ƒe Dzesi
GSAM 126.2Abe ale si woɖee fia xoxo ene la, wotsɔ nyanyui la ƒe gbeƒãɖeɖe de asi na amegbetɔ, eye Aƒetɔ la do ŋugbe be yeayra dɔ si wowɔ to mɔ sia dzi va se ɖe “xexeame ƒe nuwuwu.”2 Eyata ele be mawudɔla si tsɔ gbedeasi sia la nanye gbedeasi aɖe si ku ɖe ɣeyiɣi ŋu, si ƒe gbeƒã woaɖe na anyigbadzinɔlawo la ƒe dzesi. Woɖea gbedeasi la ƒe gbeƒã tso agbalẽ si “woʋu” me; esia ɖe edzi kɔte be wotu agbalẽ la kpɔ. Gbedeasitsɔla siawo xɔ asi le Mawu ŋkume, elabena “anyigbadze,” si nye Mawu ƒe nubabla ƒe dzesi la le wo dzi; wodo Mawu ƒe ŋutikɔkɔe ƒe kekeli abe awu ene, eye woɖea gbedeasi la ƒe gbeƒã le nuwo katã Wɔla la ƒe ŋusẽ me. Nu si ƒe gbeƒã woɖe le afi sia la nye gbedeasi tso ɣeyiɣi ŋuti, si dzi wo“tre nutrenu” tsã, gake fifia woɖea eƒe gbeƒã tso agbalẽ si “woʋu” me.
GSAM 127.1Le ta siwo va yi me la, woɖo kpe edzi be Aƒetɔ la ɖo ɣeyiɣi si me woana kekeli le nyagblɔɖi ƒe ɣeyiɣi didi gã la—ŋkeke 2300—ƒe nuwuwu ŋu, si kplɔa ame yia numekuku ʋɔnudɔdrɔ̃ la gbɔ. Woɖo kpe edzi hã be nya si wogblɔ ɖi be sidzedze adzi ɖe edzi la va eme pɛpɛpɛ, esi wòfɔ ame geɖewo ɖe tsitre, siwo gbɔ wòɖe kekeli ma fia le; eye wòɖo ɣeyiɣi si me woasrɔ̃ “gbotseti ƒe lododo” la hã, esi wòfɔ eƒe nufialawo ɖe tsitre le ɣeyiɣi ma kple teƒe ma be woado go aɖe lododo ma ƒe gbeƒã na xexeame. Ale ke wòɖo ɣeyiɣi pɛpɛ si me gbedeasi tso ɣeyiɣi ŋuti la ƒe gbe nasẽ ɖe edzi azu ɣli sesẽ, eye nya ma hã va eme pɛpɛpɛ.
GSAM 127Gbedeasi Gbãtɔ La Ƒe Ɣli Sesẽ
GSAM 127.2Ɣeyiɣi si me woado gbeƒãɖeɖe sia ƒe ɣli sesẽ la nye nya si hiã be woade ŋugble le eŋu. Le afi sia la, woɖoe ɖe kpẽ adelia ƒe kuku kple adrelia tɔ dome. Míate ŋu akpɔ esia le teƒe si wòle le Ŋɔŋlɔ Kɔkɔe la me ƒe nuŋlɔɖiwo me, eye le gbedeasi la ŋutɔ hã me, si gblɔ be: “Le mawudɔla adrelia ƒe gbe ƒe ŋkekewo me, esi wòadze kpẽ ku gɔme la, Mawu ƒe nya ɣaɣla la ava wu enu, abe ale si wògblɔe na eƒe dɔla nyagblɔɖilawo ene.” Esia nye kpeɖodzi si ŋu woate ŋu aka ɖo bliboe be ɣeyiɣi si ƒe gbeƒã woɖe le gbedeasi sia me la va se ɖe kpẽ adrelia ƒe kuku dzi.
GSAM 127Ɣli Sesẽ La Ƒe Ɣeyiɣi
GSAM 127.3Esi mawudɔla adrelia ku kpẽ la, míexlẽ be “woʋu Mawu ƒe gbedoxɔ le dziƒo, eye le eƒe gbedoxɔ la me la, wokpɔ eƒe nubablaɖaka.”3 Le subɔsubɔdɔ si wowɔna le anyigba dzi ƒe nɔƒe kɔkɔe la me la, woʋua xɔ si me nubablaɖaka la le—teƒe kɔkɔeƒetɔ—zi ɖeka ko le ƒe ɖeka me; esia nɔa nu vɔ̃wo ta avuléle ƒe ŋkeke dzi, be woatutu nu vɔ̃wo ɖa—nɔƒe kɔkɔe la ŋu kɔkɔ. Ɣeyiɣi si nyagblɔɖilawo gblɔ tso eŋu, esi me Kristo awɔ ŋukɔkɔdɔ sia la, le ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu.4 Wogblɔ hã be esi mawudɔla adrelia ku kpẽ la, gbewo le dziƒo gblɔ be ɣeyiɣi su be woado ʋɔnu ame kukuwo.5
GSAM 128.1Nyagblɔɖi ƒe dzesi sia le Nyaɖeɖefia 10 me la ɖe ɣeyiɣi si me gbedeasi sia ado go “kple gbe sesẽ,” eye le nuwuwu la, “abe ale si dzata ɖea gbe ene” la fia. Ɣeyiɣi si me gbedeasi la ƒe gbe nasẽ ɖe edzi azu eƒe “ɣli sesẽ” ɖe nyagblɔɖi sia nu la, tso kpẽ adelia ƒe nuwuwu va se ɖe nyagblɔɖi ƒe ɣeyiɣi si kplɔa ame yia nɔƒe kɔkɔe la ŋu kɔkɔ gbɔ la ƒe nuwuwu; le nya bubuwo me la, va se ɖe ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu. Kpẽ ene gbãtɔawo va eme le aʋa siwo Goths, Vandals, Huns kple bubuawo wɔ me, siwo ma Ɣetoɖoƒe Roma ɖe akpa alo fiaɖuƒe ewo me.
GSAM 128Kpẽ Atɔ̃lia
GSAM 128.2Kpẽ atɔ̃lia ɖe Mohamed ƒe subɔsubɔ ƒe dɔmedzedze kple eƒe vodadawo ƒe lilikpo fia, gake ɖe bubuwo katã ŋu la, eɖe “ɣleti atɔ̃,” alo ƒe 150 ŋutɔŋutɔ, tso ɣeyiɣi si “fia aɖe nɔ wo dzi” la fia. Le ɣleti 7 ƒe ŋkeke 27, 1299 la, Othman, ame si ɖo Ottoman fiaɖuƒe la anyi la, dze Nicomedia ƒe anyigba dzi. Tso ɣeyiɣi ma dzi la, Ottoman-tɔwo ɖe fu na Roma ƒe Ɣedzeƒe fiaɖuƒe la eye “wodoa nuxaxa” nɛ va se ɖe ɣleti 7 ƒe ŋkeke 27, 1449 dzi, si wu ƒe 150 siwo me kpẽ atɔ̃lia nɔ kuku la nu. Le ɣeyiɣi ma me la, Turk-tɔwo tsɔ woƒe aʋakɔwo va dze Constantinople du la ŋutɔ dzi, eye wozã tuƒu le woƒe aʋawɔwɔ me. Wotsɔ tu gã kpekpem aɖe si ŋuti ŋutinyaŋlɔla Gibbon gblɔ be nyitsu 60 wɔe hafi ate ŋu ahẽe la da kpe gãwo ɖe Constantinople ƒe gliwo ŋu.
GSAM 128Kpẽ Adelia Ƒe Nuwuwu
GSAM 128.3Le ɣeyiɣi siawo me la, John Palleologus, si ŋutinyaŋlɔlawo ŋlɔ eŋuti be enye Helatɔwo ƒe fia gã mamlɛtɔ la ku. Constantine Decozes ye dze be wòaxɔ fiazikpui la ƒe dome, gake wogblɔ be eƒe vɔvɔ̃ na Amurath, Turk-tɔwo ƒe fia gã si nɔ aʋa sia wɔm ɖe eŋu la, na be wòbia Amurath ƒe mɔɖeɖe be yeaɖu fia. Nu si wòwɔ sia ate ŋu adze abe fiazikpui la tsɔtsɔ de asi na Turk-tɔwo ene. Le nyateƒe me la, etsɔ ɣeyiɣi kpui aɖe ko hafi Constantinople du kple Roma ƒe Ɣedzeƒe fiaɖuƒe va zu Ottoman-tɔwo ƒe tɔ. Ale (le dukplɔkplɔ me) la, “wowu” fiaɖuƒe si “wodo nuxaxa” na tsã la. Ele be “woawui” hena “gaƒoƒo ɖeka, ŋkeke ɖeka, ɣleti ɖeka kple ƒe ɖeka.”
GSAM 129.1Ne míetsɔ esia be enye nyagblɔɖi ƒe ɣeyiɣi, ŋkeke ɖeka ɖe ƒe ɖeka teƒe la, ɣeyiɣi nenie wòanye? Eƒe akɔnta bubu menye nu sesẽ o: ƒe ɖeka, ŋkeke 360, alo ƒe 360; ɣleti ɖeka, ŋkeke 30, alo ƒe 30; kple ŋkeke ɖeka, ƒe ɖeka—le wo katã me la, ŋkeke 391, alo ƒe 391 ŋutɔŋutɔ. Esi gaƒoƒo ɖeka nye ŋkeke ɖeka ƒe akpa 24 lia ta la, le dzesi nu, anye ɣleti afã, alo ŋkeke 15. Eyata ɣeyiɣi blibo si me Mohamed ƒe subɔlawo aɖu Roma ƒe Ɣedzeƒe anyigba dzi fia le wo ɖokui si la anye ƒe 391 kple ŋkeke 15. Ne míetsɔ esia kpe ɖe ɣleti 7 ƒe ŋkeke 27, 1449 ŋu la, ekplɔ mí va ɖo ɣleti 8 ƒe ŋkeke 11, 1840 dzi, abe ɣeyiɣi si me Turk-tɔwo ƒe ɖokuitɔnyenye ƒe ɣeyiɣi awu nu ene, abe ale si woɖee fia le kpẽ adelia gɔme ene.
GSAM 129Dokta Josiah Litch Gblɔ Ottoman Fiaɖuƒe Ƒe Aflimakpakpa Ɖi
GSAM 129.2Le ƒe 1838 me la, Dokta Josiah Litch, si tso Philadelphia, Pa., xɔ nyateƒe si William Miller ɖe fia la dzi se, eye wòwɔ ɖeka kple wo le dɔ si wɔm wonɔ be woana amewo katã nase gbedeasi la ŋu. Eŋlɔ nyatiwo ɖe Nyaɖeɖefia ƒe kpẽ adreawo ŋuti hena du me nyadzɔdzɔgbalẽwo me tata. Eɖo ɖe edzi dzideƒotɔe, ʋeʋĩɖeɖe aɖeke manɔmee, be kpẽ adelia atɔ kuku, Ottoman-tɔwo ƒe ŋusẽ adze anyi le ɣleti 8 ƒe ŋkeke 11, 1840 dzi, eye esia aɖee afia xexeame be ŋkeke ɖeka le nyagblɔɖi si wotsɔ dzesiwo ɖe fia me la tsi tre ɖi na ƒe ɖeka ŋutɔŋutɔ.
GSAM 129.3Nɔviŋutsu aɖewo, siwo dome ame siwo xɔ nya sia dzi se kplii hã nɔ la, nɔ dzodzom le vɔvɔ̃ me le nu si ado tso eme “ne meva eme o” abe ale si wògblɔe ene la ta. Gake esia meɖe dzi le eƒo o; eyi edzi wɔ nu siwo katã wòate ŋu be yeana amewo katã nanya eƒe susu siwo ku ɖe Turk-tɔwo ƒe nya la ŋu. Du me nyadzɔdzɔgbalẽwo kaka nya si wògblɔ le nya la ŋuti la ɖe afi sia afi. Habɔbɔ siwo mexɔ Mawu dzi se o la dzro nya la me le woƒe takpekpewo me, eye wogblɔ be, “Ame aɖe le afi sia si dzi le nɛ be wòado nane te. Ne nya sia va eme abe ale si wògblɔe ene la, aɖo kpe eƒe nya dzi, ɖikeke aɖeke manɔmee, be ŋkeke ɖeka le nyagblɔɖi me nye ƒe ɖeka ƒe dzesi, eye ŋkeke 2300 nye ƒe nenema ke, eye be woawu nu le ƒe 1844 me.”
GSAM 130.1Dokta Litch ƒe nuƒoƒo la tata ɖe amewo ƒe susu ɖa ŋutɔ, eye le esia ta wokpɔ mɔ na ale si kuxi siwo do mo ɖa le Egipte ƒe nutodziɖula Mehemet Ali kple Turk-tɔwo ƒe fia gã dome la awu nu, eye ame akpe geɖe nɔ esia lalam. Ame alafa geɖe gblɔ be, “Ne nya sia wu nu abe ale si dokta la gblɔe ene la, aɖo kpe ‘ƒe ɖeka ɖe ŋkeke ɖeka teƒe’ ƒe mɔnu si wozãna le dzesiwo me ɣeyiɣi gɔmeɖeɖe me la dzi, eye míazu Adventistawo.”
GSAM 130Turk-tɔwo Ƒe Fia Gã Le Aʋa Wɔm Kple Egipte Ƒe Nutodziɖula
GSAM 130.2Ƒe geɖe do ŋgɔ na ƒe 1840 la, fia gã la nɔ aʋa wɔm kple Egipte ƒe nutodziɖula Mehemet Ali. Le ƒe 1838 me la, dutanyigbawo ƒe dɔtsɔlawo ƒe ŋusẽ xɔ ɖe kuxi si nɔ fia gã la kple Egipte ƒe dziɖula si le eƒe gɔme dome la nu hena ɣeyiɣi aɖe. Gake le ƒe 1839 me la, wogadze aʋa la wɔwɔ gɔme, eye woyi edzi le eme va se ɖe esime, le aʋa gã aɖe si dzɔ ɖe fia gã la kple Mehemet ƒe aʋakɔwo dome me la, woɖu fia gã la ƒe aʋakɔ la dzi bliboe eye wotsrɔ̃e, eye Mehemet xɔ eƒe ʋutawo eye wòkplɔ wo yi Egipte. Fia gã la ƒe ŋusẽ ɖe kpɔtɔ ale gbegbe be esi aʋa la gadze egɔme le ɣleti 8 me la, aʋaʋu ɖoƒe gbãtɔ ƒe tɔ eve kple aʋaʋu sue wu kabakaba etɔ̃ ko susɔ nɛ, abe Turk-tɔwo ƒe ʋuta si sẽ ŋutɔ tsã la ƒe nuŋeŋe wɔnublanui ene. Mehemet gbe ɖe edzi ŋutɔ be yemagatsɔ ʋuta sia na fia gã la o, eye wògblɔ be ne dukɔ ŋusẽtɔwo dze agbagba be yewoaɖee le ye si la, yeaɖɔ dzoe. Aleae nyaawo nɔ le esime le ƒe 1840 me la, England, Russia, Austria kple Prussia va de eme, eye woɖo be yewoalɔ̃ ɖe nya la ŋu awui nu; elabena edze ƒã be ne wogblẽe ɖi nenema la, etsɔ ɣeyiɣi kpui aɖe ko hafi Mehemet axɔ fia gã la ƒe fiazikpui la.
GSAM 131Dukɔ Ŋusẽtɔ Siwo Wɔ Ɖeka La De Nya La Me
GSAM 131.1“Fia gã la lɔ̃ ɖe dukɔ ŋusẽtɔ siwo wɔ ɖeka la ƒe nyamedeɖe sia dzi, eye to esia wɔwɔ me la, etsɔ nya la de asi na wo le eƒe lɔlɔ̃nu. Dukɔ ŋusẽtɔ siawo wɔ takpekpe aɖe le London, eye sheik Effendi Bey Likgis nɔ afi ma abe Ottoman fiaɖuƒe ƒe dɔtsɔla si xɔ ŋusẽ blibo ene. Woŋlɔ biabia mamlɛtɔ aɖe be woatsɔe ana Egipte ƒe nutodziɖula la, si nu fia gã la atsɔ Egipte dzi ɖuɖu si eƒe dzidzimeviwo ate ŋu axɔ dome la ana eya, eye wòatsɔ Siria ƒe akpa si katã keke tso Suez ƒe ƒumegbɔʋu la va se ɖe Tiberias Ƒu la, kple Acre nutome hã na eya be wòaɖu wo dzi le eƒe agbenɔŋkekewo katã me; le eya hã gome la, ele be wòado go le fia gã la ƒe anyigbawo ƒe akpa bubu siwo katã wòle fifia me, eye wòagatsɔ Ottoman-tɔwo ƒe ʋuta la aɖo ɖa. Ne egbe nu si fia gã la tsɔ ɖo eŋkume sia la, dukɔ ŋusẽtɔ eneawo atɔ nya la ɖe asi me na wo ɖokuiwo, eye woazã mɔnu bubu siwo katã wosusu be edze, be yewoana wòalɔ̃ ɖe nyaawo dzi.
GSAM 131.2“Edze ƒã be le ɣeyiɣi si me woatsɔ biabia mamlɛtɔ sia ade asi na Mehemet Ali teti la, nya la ado go le ame gbãtɔ la [fia gã la] ƒe ŋusẽ teƒe tegbee, eye tso ɣeyiɣi ma dzi la, eƒe nyawo ŋu dɔwɔwɔ anɔ dutanyigba ŋusẽtɔawo si.
GSAM 131Nyagblɔɖi La Va Eme—Turk-tɔwo Ƒe Ɖokuitɔnyenye Wu Nu
GSAM 131.3“Fia gã la dɔ Rifat Bey ɖa ɖe dziɖuɖua ƒe ʋu si wotsɔa tsi ƒe ʋuʋu tsɔ ʋãna dzi yi Aleksandria, be wòatsɔ biabia mamlɛtɔ la agblɔ na nutodziɖula la. Wotsɔe de esi, eye wòxɔe le ɣleti 8 ƒe ŋkeke 11, 1840 dzi! Le ŋkeke ma ke dzi la, fia gã la ŋlɔ agbalẽ aɖe ɖo ɖe dukɔ ŋusẽtɔ eneawo ƒe dɔtsɔlawo, wòbia be ɖoɖo kae woawɔ ne nutodziɖula la gbe be yemawɔ ɖe biabia mamlɛtɔ la ƒe nyaawo dzi o. Woɖo eŋu be yewowɔ ɖoɖo ɖi, eye mehiã be wòavɔ̃ nu sia nu si ate ŋu adzɔ o. Le ŋkeke sia dzi la, ƒe 391 kple ŋkeke 15 ƒe ɣeyiɣi si woɖo na Ottoman-tɔwo ƒe ŋusẽ ƒe anyinɔnɔ la wu nu; eye afi kae fia gã la ƒe ɖokuitɔnyenye nɔ?—Ebu!”6
GSAM 132.1Tso ŋkeke ma dzi va se ɖe egbe la, ele be fia gã la nawɔ ɖe dukɔ ŋusẽtɔawo ƒe gbeɖeɖe dzi, eye wòakpɔ ale si wole eƒe fiaɖuƒe mam le, esi wole akpa ɖe akpa xɔm zãm na wo ɖokuiwo la.
GSAM 132Wofɔ Ameawo Ƒe Nyagblɔɖi Ŋuti Dzodzro Ɖe Tsitre
GSAM 132.2Nyagblɔɖi la ƒe emevava wɔnuku sia ɖe ŋusẽ gã aɖe ɖe ameawo ƒe susu dzi. Edo ameawo ƒe dzodzro be yewoase nyagblɔɖi siwo va eme xoxo kple esiwo le vava ge ɖe eme ŋuti nya la ɖe dzi ŋutɔ. Dokta Litch gblɔ be le ɣleti ʋɛ aɖewo megbe tso ɣleti 8 ƒe ŋkeke 11, 1840 dzi la, yexɔ lɛta tso ame ŋkɔɖewo siwo mexɔ Mawu dzi se o la ƒe ame akpe ɖeka kple edzivɔ gbɔ. Wo dometɔ aɖewo nye habɔbɔ siwo mexɔ Mawu dzi se o la ƒe kplɔlawo; le lɛtaawo me la, wogblɔ be yewogblẽ aʋawɔwɔ ɖe Biblia ŋu ɖi, eye yewoxɔe abe Mawu ƒe nyaɖeɖefia na amegbetɔwo ene. Ame siawo dometɔ aɖewo trɔ ɖe Mawu ŋu bliboe, eye wo dometɔ aɖewo zu nyagblɔla bibiwo le Kristo ƒe vava zi evelia ƒe azɔli gã la me. Wo dometɔ aɖewo gblɔ nya na Dokta Litch ale: “Míegblɔ be nyagblɔɖi gɔmeɖelawo doa ŋutinya ƒe agbalẽ xoxo siwo dzi ʋuɖi ƒo la me nyawo be yewoaɖo kpe yewoƒe nyagblɔɖi ƒe emevava ŋuti nyawo dzi; gake le nya sia me la, nya siwo le edzi dzɔm la le mía ŋutɔwo ƒe ŋkume.”
GSAM 132.3Be maɖe ale si, le kpẽ adelia ƒe nuwuwu teti la, Kristo ƒe vava ƒe gbedeasi la dze ŋgɔyiyi gɔme “kple gbe sesẽ” la fia la, magblɔ nudzɔdzɔ aɖe si ame siwo wɔ dɔ le gbedeasi sia me la dometɔ ɖeka gblɔ nam.
GSAM 132.4Le ƒe 1840 me la, E. C. Williams, agbadɔwo kple yaʋuwo ƒe avɔwo wɔla gã aɖe le Rochester, New York la, xɔ gbedeasi la dzi se, eye wòkpe Hamemegãwo Miller kple Himes be woava Rochester ava ƒo nu na ame akpe geɖe siwo le du ma me. Woɖo eŋu be ga si hiã be yewoate ŋu axɔ xɔ gã si ade ameawo ŋu ƒe zãzã menɔ yewo si o. Eɖo eŋu be, “Agbadɔ dzogo aɖe le asinye si ƒe kekeme tso akpa ɖeka va akpa kemɛ nye afɔ 120. Maɖoe anyi, maɖo zikpuiwo ɖe eme, eye makpɔ edzi, femaƒemae. Miva miaɖe gbedeasi la ƒe gbeƒã.” Egblɔ nam be, “Wova, eye agbadɔ la menɔ ame siwo va be yewoase nya la ƒe afã gɔ̃ hã ŋu o. Eyata metsɔ akpa bubu si didi afɔ 40 kpe ɖe eŋu, eye esia na be agbadɔ la ƒe lolome zu afɔ 160 x 120. Ŋkeke sia ŋkeke la, agbadɔ sia yɔ fũu kple amewo, eye ame alafa geɖe zizia wo ɖokui ɖe eŋu le egodo, wo katã ƒe dzro nye be yewoase nya la.”
GSAM 133Ame Alafa Geɖe Le Gbedeasi La Ƒe Gbeƒã Ɖem
GSAM 133.1Be woaɖo dzodzro si nɔ dzidzim ɖe edzi la ŋu la, wozã agbadɔ gãwo, eye wowɔ takpekpewo le atiwo dome le dzomeŋɔli. Le vuvɔŋɔli la, wozã hame ƒe xɔ gãtɔwo dometɔ aɖewo kple du me takpekpexɔwo, eye ame siwo ƒe dzro nye be yewoase nya la yɔ wo katã fũu. Fifia la, menye Hamemegã Miller ko ye nɔ gbedeasi la ƒe gbeƒã ɖem “ɖeka ko kloe,” abe ale si wòwɔna do ŋgɔ na ƒe 1840 ene o, ke ame abe 300 ene wɔ ɖeka kplii le ŋkeke 2300 la ƒe ɣeyiɣi ƒe nuwuwu ƒe gbeƒãɖeɖe na dukɔme, eye wonɔ ɣli dom be, “Ɣeyiɣi maganɔ anyi o,” kple be, “Eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gaƒoƒo su.” Ale míekpɔe be esi Aƒetɔ la ƒe ɣeyiɣi su be gbedeasi la nayi ŋgɔ le xexeame katã la, eƒe nya va eme, eye yɔyɔ la sese ƒe dzodzro fɔ ɖe tsitre le ame miliɔn geɖewo me.
GSAM 133.2Nu si nye nyateƒe le azɔli la ŋuti le Amerika la nye nyateƒe le dukɔ bubuwo hã me. Tso ƒe 1840 dzi la, ame aɖewo ƒe agbalẽwo mama meganɔ ame ʋɛ aɖewo ko ƒe dɔ o; ke ame geɖe tso ɖe tsitre yi ŋgɔme, abe woƒo du ene, be yewoaɖe ɣli la ƒe gbeƒã. Le England la, England Hame la ɖeka ko ƒe mawunyagblɔla 700 nɔ gbedeasi la ƒe gbeƒã ɖem, ne míemegblɔ ame bubu geɖe siwo hã nɔ dɔ ma ke wɔm la ŋuti nya gɔ̃ hã o. Le anyigba dzi ƒe dukɔ ŋgɔtɔ vovovowo dometɔ wu 20 me la, gbedeasi aɖe nɔ yiyim kple dzonɔameme si na be ame si le wo kpɔm la gblɔ be, “Ame siawo le veviedodo ɖe nya sia ŋu ŋutɔŋutɔ.”