Ta 10 — Zãtitina ƒe ɣli
GSAM 160.1„Le zãtitina me ɣli aɖe ɖe, be, ‘Kpɔ, srɔ̃ɖeɖela la gbɔna; mido go ɖakpee.’ Emegbe ɖetugbi mawo katã fɔ, eye wodzra woƒe akaɖiwo ɖo.”1
GSAM 160.2Míegblɔ lalaɣeyiɣi si woɖe fia le ɖetugbi ewo ƒe nɔnɔmetata sia me xoxo, eye fifia míade ŋu le nɔnɔmetata ƒe akpa si woɖe fia le ŋɔŋlɔ si le etame la me, Mɔkpɔlawo yɔe be „zãtitina ƒe ɣli.” Nyagblɔla ŋusẽ aɖe si ŋlɔ nu sia ŋu le agbalẽdzraɖoɖo aɖe si woyɔna be Zãtitina ƒe ɣli, le ƒe 1844, Kele 3, gblɔ be:—
GSAM 160.3„Gake aleke míeva ɖo lalaɣeyiɣi sia me? Elabena míedze ŋutega la [ŋkeke 2300 ƒe ŋutega] gɔme le nudzedzeɣi si kplɔa vuvɔɣi ɖo me, menye le nuŋeɣi me o, le B.C. 457 me. Míemeɖo ʋudzudzɔƒe si míele mɔ zɔm yina la o; ɣleti 6 kple ŋkeke ʋɛ aɖewo susɔ. Esia kplɔ mí yi lalaɣeyiɣi me le ɣleti 6 la ŋu.”
GSAM 160.4Ŋlɔla bubu, S. S. Snow, le Ɣli ƒe 1844, Deasiamime 22, gblɔ ɖe ŋkeke 2300 ŋu be:—
GSAM 160.5„Woɖe woƒe gɔmedzedze tso se si wodo be woatrɔ Yerusalem, eye woatu eƒe dua. Kores wodɔ se la gbã, Darius gbugbɔe ɖo, eye Artaxerxes Longimanus wɔe nuwuwu le eƒe fiaɖuɖu ƒe ƒe adrelia me. Wogblɔe ɖe go, eye wòdze dɔwɔwɔ gɔme le B.C. 457 ƒe nuŋeɣi me, esi Ezra ɖo Yerusalem to Aƒetɔ ƒe asi nyui dzi, gbugbɔ Yudatɔwo ƒe dukɔ ɖo, ɖo ʋɔnudɔwɔlawo kple ʋɔnudɔdrɔ̃lawo, eye wòte dua ƒe gli tutu gɔme.”2
GSAM 160.6Esi ŋutega la ƒe ɣeyiɣi nye ƒe 2300 blibo la, ehiã be woaxlẽ ƒe 457 blibo kple ƒe 1843 blibo hafi woaɖo 2300, eye ne se la meɖe go o va se ɖe 457 B.C. ƒe ɣleti adrelia me la, wofia nu be ɣeyiɣi la awu enu le 1844 ƒe ɣleti adrelia me. Esi wòdze abe ɣleti adrelia ƒe ŋkeke ewolia ƒe ɖuɖu nye nudzɔdzɔ si ɖe ɣeyiɣi la ƒe gɔmedzedze fia ene la, woɖe fia kple kpeɖodzi siwo ŋu ɖikeke aɖeke mele o be le ɣleti adrelia ƒe ŋkeke ewolia (Yudatɔwo ƒe ɣeyiɣi), Kele 22, 1844, ŋkeke 2300 la awu enu, eye ɣeyiɣi aɖo be woakɔ nɔƒe kɔkɔe la ŋu. Kpeɖodzi siwo katã wozã na ɣeyiɣi la ƒe nuwuwu le 1843 me la sɔ kple 1844 ƒe akɔntabubu la kple ŋusẽ ɖeka ma ke, eye esia na kakaɖedzi wo be yekpɔ nusi dze abe woƒe mɔkpɔkpɔgbegblẽ ƒe susu ƒe ŋuɖoɖo si ŋu woate ŋu aka ɖo ene. Ale si Mɔkpɔlawo gblɔ „zãtitina ƒe ɣli vavãtɔ” si woyɔe le ɣeyiɣi ma me la, mate ŋu aɖe fia nyuie wu ne míatsɔ nu siwo ame siwo wɔ dɔ ŋusẽ le nu sia ŋu le ɣeyiɣi ma ŋlɔ la afɔ̃.
GSAM 161„Mido Go Ɖakpee”
GSAM 161.1Le Ɣli si woɖe Kele 3, 1844 me la, George Storrs ŋlɔ nu aɖe le ta si nye „Mido Go Ɖakpee” te, eye wògblɔ be:—
GSAM 161.2„Metsɔ nye nuŋlɔti kple seselelãme siwo mese kpɔ gbeɖe o. Ɖikeke aɖeke mele nye susu me o be ɣleti adrelia ƒe ŋkeke ewolia akpɔ míaƒe Aƒetɔ Yesu Kristo ƒe ɖeɖefia le dziƒo ƒe lilikpowo me. Míele ŋkeke kakɛwo ko ŋu tso nudzɔdzɔ sia gbɔ—ɣeyiɣi vɔ̃ na ame siwo mesɔ o, gake ɣeyiɣi ŋutikɔkɔetɔ na ame siwo wɔ ɖoɖo.
GSAM 161.3„‘Kpɔ, srɔ̃ɖeɖela la gbɔna’ le ƒe sia me; ‘mido go ɖakpee.’ Míeɖo nu kple hame siwo ŋkɔ ko nye hamewo kple nu vɔ̃wɔlawo katã, negbe ale si ɣli sia ate ŋu awɔ dɔ ɖe wo dzi ko. Míaƒe dɔ fifia nye be míafɔ ‘ɖetugbi siwo tsɔ woƒe akaɖiwo do go ɖakpe srɔ̃ɖeɖela la’. Afika míele fifia? ‘Ne ŋutega la le lala me la, nɔ mɔ kpɔm na e.’ Ɖe menye esiae nye míaƒe ŋuɖoɖo tso Tedoxe alo Afɔfĩe si va yi me oa?—Ɛ̃. Nu ka dzɔ esi srɔ̃ɖeɖela la lala?—Ɖetugbiwo katã dɔ alɔ̃ eye woɖo alɔ̃, menye nenemae? Kristo ƒe nyawo meɖi o; eye ‘womate ŋu agbã Ŋɔŋlɔ la o.’ Menye nyateƒe be míagblɔ be míenɔ ŋkunyɔnyɔ me o; míedɔ alɔ̃, menye le Kristo ƒe vava ŋu o, ke le ɣeyiɣi la ŋu. Míeva ɖo lalaɣeyiɣi me; míenya ‘ɣeyiɣi didi ka’ wòala o, eye le nya sia ŋu míedɔ alɔ̃. Mía dome tɔwo gblɔ le woƒe alɔ̃ me be, ‘Migaɖo ɣeyiɣi bubu o!’ eya ta míedɔ. Fifia nya sesẽ la nye be míafɔ mí. Aƒetɔ, kpe ɖe ŋu, elabena ame ƒe kpekpeɖeŋu nye dzodzro. Gblɔ ŋutɔ, Aƒetɔ. O, ɖe ‘Fofo’ la naɖe ɣeyiɣi la ‘afia’ fifia!”
GSAM 162Gbedeasi la ƒe Zãtitina
GSAM 162.1„Lalaɣeyiɣi la didi aleke?—Ƒe ƒe afã. Aleke nènyae?—Elabena míaƒe Aƒetɔ gblɔ be, ‘le zãtitina me,’ esi srɔ̃ɖeɖela la lala. Ŋutega la nye ‘fiẽ kple ŋdi 2300,’ alo ŋkeke. ‘Fiẽ,’ alo zã, nye nyagblɔɖi ŋkeke siawo dometɔ ɖeka ƒe afã, eya ta enye ɣleti ade. Esiae nye lalaɣeyiɣi la ƒe didime blibo. Ɣeyiɣi ƒe ɣli sesẽ si li fifia la te gɔme le Siamlɔm ƒe titina lɔƒo, eye etrɔ̃ kabakaba kple ŋusẽ, eye Gbɔgbɔ la ƒe ŋusẽ nɔ eŋu abe nu si mekpɔ kpɔ le ɣli si nye ‘1843’ me ene o. Fifia enye nyateƒe, ‘mido go ɖakpee.’ Amewo le nuwo katã gblẽm, nu si meɖo dzesii be woate ŋu awɔ o. Ne ɣli sia ɖu ame ƒe dzi la, agblewɔlawo gblẽa woƒe agblewo kple woƒe kutsetsewo. Woƒoa ɣli kple avi sesẽ, eye woetsɔ nuwo katã de Mawu asi, abe nu si mekpɔ kpɔ o ene. Xɔse aɖe le nyateƒe sia me, abe nu si menɔ ɣli gbãtɔ me o, eye ŋutikɔkɔe si naa ame fana avi alo wòlolõa dzi le eme, si wu gɔmesese katã, negbe ame siwo kpɔe la ko.
GSAM 162.2„Le fifia ƒe nyateƒe sia ŋu, le amenuveve ta, meɖo dzi be matsɔ nuwo katã aku ɖe eŋu, eye mese le ɖokuinye me be ne meke ɖi le eŋu la, anye be mewɔ nu vɔ̃ ɖe Mawu ŋu, eye mahe ‘tsɔtsrɔ̃ kabakaba’ ava ɖokuinye dzi. Meɖo dzideƒo be fifia ‘ame sia ame si adi be yeaɖe yeƒe agbe’ le teƒe si ɣli sia ɖe go nyateƒe me la, ne wòle ‘ne meva o’ me alo vɔ̃ na be yeatsɔ eɖokui de nyateƒe sia si la, ‘abu eƒe agbe.’ Esia bia xɔse ƒomevi si kplɔ Abraham be wòtsɔ Isaac wɔ vɔsa, alo Noa be wòatu aɖaka la, alo Lot be wòadzo le Sodom, alo Israelviwo be woanɔ zã blibo me lalam na woƒe dzoe tso Egipte, alo Daniel be wòayi dzatawo ƒe do me, alo Hebritɔ etɔ̃awo be woayi dzokpo si me dzo le bibim la me. Míesusui be míayi fiaɖuƒe la me ne míekpɔ xɔse ƒe dodokpɔ sia o, gake meɖo dzideƒo be menye nenema o. Nyateƒe mamlɛ sia kplɔa dodokpɔ sia vɛ, eye ame aɖeke madze eŋu o negbe ame siwo ɖo dzi be woabu yewo abe bometsilawo, tagbɔmeɖelawo alo nu sia nu si Sodomtɔ siwo nɔ anyi do ŋgɔ na tsiɖɔɖɔ la, hame si le dzodzoe kple fafɛ dome, alo ɖetugbi siwo le alɔ̃ dɔm la di be yewoatsɔ ayɔ wo. Magblɔe ake, ‘Si ɖe wò agbe ta;’ ‘Mègakpɔ megbe o;’ ‘Miɖo ŋku Lot srɔ̃ dzi.’”
GSAM 163Storrs ƒe Agakpe Gbadza
GSAM 163.1Le Zãtitina ƒe ɣli si woɖe Kele 10, 1844 me la, George Storrs ƒe ŋlɔɖi aɖe va eme, le ta si nye „Nuwuwu” te, gake Mɔkpɔlawo yɔe be „Storrs ƒe Agakpe Gbadza”:—
GSAM 163.2„Aleke míawɔ aɖo ɖo na ŋkeke ma?—Míaxɔ Mawu ƒe nyateƒe, eye míatsɔ xɔse sesẽ, si naa Mawu ŋutikɔkɔe, aɖe asi le mía ŋu ayi eŋu. Ele be míaƒe susu nanye abe ne míenya be míaku le ŋkeke ma ene, kple ɖeɖe asi blibo na Mawu kple ku ɖe xexeame ŋu.
GSAM 163.3„Mate ŋu aɖe fia nu si mele gblɔm la nyuie wu ne meɖo agakpe gã gbadza aɖe le atsiaƒu ƒe titina me. Fia ŋusẽtɔ kple ŋutikɔkɔetɔ aɖe do ŋugbe be le ɣeyiɣi si woɖo me la, aɖo dzodzoeʋu gã nyuitɔ aɖe be wòatsɔ ame sia ame si wòakpɔ le agakpe la dzi, si ƒe dzesi fia be woxɔ eƒe nya dzi blibo, ayi dukɔ ŋutikɔkɔetɔ aɖe me. Ame geɖewo ɖe asi le mɔ dzi yi agakpe la ŋu. Tɔ aɖewo, ne wova ɖo agakpe la dzi dedie la, tsoa ka la, eye woƒe tɔdziʋu si wotsɔ va agakpe la dzi la ƒoa tsi dzo le wo gbɔ, eye wometrɔ kpɔe o, ke wonɔ dzodzoeʋu la ƒe vava lalam. Womeke ɖi ŋugbe la ƒe nyateƒe o, eye wotsɔ woƒe nuwo katã ku ɖe eŋu. Bubuwo siwo va ɖo afi ma la susui be esɔ gbɔ be yewole agakpe la dzi. Gake wodi be yewoanye ‘nunyalawo’ eye yewomatsɔ yewo ɖokui ade afɔku gã akpa me o.
GSAM 164.1„‘Neva eme na wò le wò xɔse nu’ woɖe gbeƒãe hafi ɣeyiɣi si dzodzoeʋu la ava. Ŋkeke la va. Nunya-dzilawo ɖeɖe, ele be yewoxɔe be yewoaɖe woƒe tɔdziʋuwo ƒe ka ɖe eye woaɖe wo nayi, ne yewokpɔ dzodzoeʋu la gbɔna. Eɖe go le wo ŋku me; gake fifia ɣeyiɣi la wu, elabena womate ŋu aɖe tɔdziʋuwo ƒe ka ɖe ne ame akpɔe o; bubu la, nunya siaa ɖe asi be fifia hã womagaɖe woƒe tɔdziʋuwo ɖe o va se ɖe esime yewoanya kakaɖedzitɔe be yewomeda vo le tɔdziʋu si gbɔna la ŋu o. Fifia etsi ɖe ŋu ale gbegbe be womate ŋu aɖe ka la ɖe ne ame akpɔe o.
GSAM 164.2„Dzodzoeʋu la va ɖo agakpe la dzi. ‘Nukae nye dzesi be nèxɔ dzodzoeʋu la ƒe vava ƒe ŋugbe dzi blibo?’—‘Míeɖe míaƒe tɔdziʋuwo ƒe ka ɖe, eye woƒo tsi dzo le mía gbɔ, ale be míemate ŋu ayi anyigba o, eye ne dzodzoeʋu la meva o la, míaku, elabena agakpe sia dzi tɔdziʋu bubu aɖeke meva ɖo o.’ ‘Esia sɔ gbɔ,’ dzodzoeʋu la ƒe amegã ɖe ɣli, ‘mige ɖe eme; kakaɖedzi sia tɔgbi matsi dzodzro o.’
GSAM 164.3„Ame siwo meɖe woƒe tɔdziʋuwo ƒe ka ɖe o, ke wobla wo ɖe agakpe la ŋu la, fifia ƒoa ƒu ɖe dzodzoeʋu la ŋu, eye wole ŋu dzram be yewoage. Dzodzoeʋu la ƒe amegã bia be, ‘Nukae nye tɔdziʋu siawo si mekpɔ wotsɔ ɖo agakpe si le afima dzi la, alo ame ka ƒe ka ɖe ɖe esime meɖe go le ŋku me?’ Wogblɔ be, ‘Míesusui be míanya nu, ale be ne dzodzoeʋu la meva o la, míakpɔ nu si dzi míato atrɔ yi anyigba dzi.’ Amegã la ɖe ɣli be, ‘Eya ta mieɖo ɖo ɖe ŋutilã ŋu, menye nenemae? Eye mieɖo nye nyawo ŋu xɔse o? Neva eme na wò le wò xɔse nu. Dzesidze la tsi tsitre ɖe mia ŋu. Mieɖo ɖo be miatrɔ, eye fifia ele be miaŋe miaƒe dzimaxɔse ƒe kutsetse.’ ‘Ale womete ŋu ge ɖe eme o le dzimaxɔse ta.’ O, nɔnɔme dziŋɔ si me mɔkpɔkpɔ bu ɖe ame!’
GSAM 164.4„Mía nɔviwo, miɖe miaƒe ka ɖe fifia; miɖe miaƒe tɔdziʋuwo nayi, woagblẽ le ŋku me; eya, miɖe asi le nuwo ŋu kaba hafi ‘Amegbetɔvi la ƒe dzesi la nadze.’ Emegbe ɣeyiɣi la awu. Miɖe asi le nuwo katã ŋu fifia. O, nye dzi le vevesem na mi; migalala o; miɖe tɔdziʋu la ɖe, ne menye nenema o la, miabu; elabena ‘ame sia ame si adi be yeaɖe yeƒe agbe la, abui;’ nenemae Yesu Kristo, míaƒe Aƒetɔ kple ʋɔnudrɔ̃la gblɔ. Miwɔ kaba ekema, mele kuku ɖem na mi ake, O miwɔ kaba! Miɖe tɔdziʋu sia tɔdziʋu si dzi miele susu ɖem fifia be yewoato ayi anyigba dzi ‘ne dzodzoeʋu la meva o’ la ɖe. ‘Ne’ ma agblẽ mia nu. Fifia nye dodokpɔ kple tetekpɔ mamlɛ. Miwɔ abe míaƒe Aƒetɔ wɔ le Satan ƒe tetekpɔ mamlɛ ŋu ene—‘Satan, dzo le ŋunye,’ eya gblɔ. Emegbe Satan dzo le egbɔ, eye ‘kpɔ, mawudɔlawo va, eye wosubɔ e.’ Nenemae ava mia ŋu ne mieɖu dzi le ŋutinya sia ŋu.”
GSAM 165Zãtitina ƒe ɣli ƒe Dɔ kabakaba
GSAM 165.1Le zãtitina ƒe ɣli ƒe gbedeasi ƒe kabakaba, ŋusẽ kple wɔwɔ ŋu la, míakpɔ nɔnɔme nyuie tso N. Southard ƒe nyawo me, ame si nye agbalẽ la ƒe nuŋlɔɖiwo dzikpɔla, si tso eŋu míegblɔ xoxo—Zãtitina ƒe ɣli. Le eƒe ƒe 1844, Kele 31 ƒe tata me la, egblɔ be:—
GSAM 165.2„Le gɔmedzedze me la, ame geɖewo tsi tre ɖe ɣeyiɣi tɔxɛ si woɖo la ŋu; gake ɣli ƒe gblɔɖi kplɔ ŋusẽ si womate ŋu atsi tsitre ɖe ŋu o vɛ, si ɖe ame katã anyi ɖe eŋu. Ezɔ to anyigba la dzi kple yaƒoƒo sesẽ si trɔna ƒo xlã la ƒe kabakaba, eye eɖo ameƒomewo ƒe dziwo me le teƒewo siwo didi tso wo nɔewo gbɔ ŋu abe ɣeyiɣi ɖeka me ene, le ale si ame mate ŋu aɖe eme o ne Mawu mele eme o. Etsɔ dzi ƒe wɔwɔ me ɖe ŋu kple dzi ƒe ɖeɖe ɖe anyi le Dziƒo ƒe Mawu ŋkume le afi sia afi. Etsɔa dzitsɔtsɔ le xexeame ƒe nuwo ŋu, ɖoɖo ɖe nya dzɔ̃wo kple dzi ƒe vevesewo ŋu, nu vɔ̃wo ƒe yɔyɔ, dzime ɖeɖe le Mawu ŋkume, kple kukuɖeɖe si le nu vɔ̃ wɔwɔ megbe, le dzi ƒe vɔvɔ̃ me, be wòatsɔ wo ke eye wòaxɔ wo. Etsɔ ame ƒe dzitsɔtsɔ ɖe anyi kple dzi ƒe ɖeɖe ɖe anyi, abe nu si míekpɔ kpɔ o ene. Abe Mawu ɖo Joel nu be ne Mawu ƒe ŋkeke gã la nye ŋu la, ena wovuvu woƒe dziwo, ke menye woƒe awuwo o, eye wòna wotrɔ va Aƒetɔ la gbɔ kple nutsitsidɔ, avifafa kple konyifafa. Abe Mawu gblɔ to Zekaria dzi ene la, amenuveve kple kukuɖeɖe ƒe gbɔgbɔ ɖeɖe ɖo eƒe viwo dzi; wokpɔ ame si wotɔ la, eye avi gã aɖe nɔ anyigba dzi, ƒomewo ɖeka ɖeka kple wo srɔ̃wo ɖeka ɖeka; eye ame siwo le Aƒetɔ la ƒe vava lalam la tsɔ woƒe luʋɔwo de vevesem le eŋkume.”
GSAM 166Amewo ƒe Dzitsɔtsɔ to Ŋusẽ Si Tso Mawu Gbɔ
GSAM 166.1Le gblɔɖi sia ƒe dzitsɔtsɔ ŋu egake wògblɔ be:—
GSAM 166.2„Edze na mí be ame ƒe dɔwɔwɔ mele eme kura o, ale gbegbe be míate ŋu abui ko abe ‘zãtitina ƒe ɣli’ la ƒe emevava ene, esi srɔ̃ɖeɖela la lala, eye ɖetugbiwo dɔ alɔ̃, eye woɖo alɔ̃, esi ele be woafɔ katã, eye woaɖo woƒe akaɖiwo ɖo. Ele abe dɔ mamlɛ la wɔ va nuwuwu ene; elabena menɔ ɣeyiɣi aɖeke me hafi ame siwo kpe ɖe Kristo ƒe vava ŋu la nɔ ɖoɖo nyui me na Aƒetɔ la ƒe vava ene o.”
GSAM 166Xexeame ƒe Nuwo ƒe Tsɔtsɔ ɖe Asi
GSAM 166.3Esi wogblɔ Mɔkpɔlawo ƒe nufiafia kple dzitsɔtsɔ la, ame geɖewo tsɔ woƒe xexeame ƒe nuwo ɖe asi, eye wotsɔ woƒe kesinɔnu kpe ɖe ame siwo gblɔ nyawo le ameawo dome la ƒe dɔ ŋu, alo woma nyadzɔdzɔgbalẽwo kple agbalẽviwo na amewo, alo wotsɔ nu na hiãtɔwo, eye nenema wotsɔ dzesi nyui ŋutɔ fia xexeame be woƒe anukwareɖiɖi kple dzitsɔtsɔ nye nyateƒe; gake ame siwo lée ɖe woƒe anyigba me nuwo ŋu, eye meɖe vɔsa aɖeke le dɔa ta o la, xexeame me ameawo kpɔe be womexɔ nu si wogblɔ be yewoxɔ la ƒe nyateƒe o. Be maɖe fia nu la, matsɔ nudzɔdzɔ eve na mi, ɖeka le akpa sia akpa.
GSAM 166Alubɔ̃ ƒe Agble
GSAM 166.4Gbãtɔ nye xɔsetɔ aɖe si nɔ New Ipswich, N.H., si ƒe ŋkɔ nye Hastings, eye alubɔ̃ ƒe agble gã nyui aɖe le esi, gake womeku o. Eƒe aƒelikawo tsi dzi ɖe wo ŋu, eye wova egbɔ be yewoaku wo eye yewoatsɔ wo ade agblemeƒe na e eye womaxɔ ga aɖeke o, ne wòɖe mɔ na wo, elabena wogblɔ be, ‘Ate ŋu akpe ɖe ŋu na wò.’ Aƒetɔ Hastings gblɔ be, ‘Ao! Maɖe mɔ na alubɔ̃ ƒe agble ma be wòagblɔ nye xɔse le Aƒetɔ la ƒe vava ŋu, si gbɔna kaba.’
GSAM 167.1Le nuŋeɣi ma me la, abe ale si míate ŋu akpɔe le Claremont (N.H.) Eagle, New York True Sun kple nyadzɔdzɔgbalẽ bubuwo me ene la, alubɔ̃ ƒe nukuku la ƒe akpa gã aɖe ŋutɔ gblẽ le „alubɔ̃ ƒe vovo” ta. Abe Sun la gblɔ ene la, ‘Veviee nye be míese be alubɔ̃ siwo nye kutsetse nyui sia ƒe agblewo katã gblẽ le vovo ta. Philadelphia ƒe agbalẽ ŋlɔla gblɔ be alubɔ̃ ƒe kutsetse le nutome ma me vɔ̃. Teƒe ɖeka pɛ si wosea nyatoƒoe ʋɛ ko tso la nye Maine, gake le afima hã la, vovo la meɖe asi le kutsetse la ŋu o.’
GSAM 167.2Esi nuŋeɣi la me menɔ vuvɔ sesẽ o, eye wotsɔ Hastings ƒe alubɔ̃wo le anyigba me va se ɖe Ademekpɔxe, wo dometɔ aɖeke mevo o. Eya ta eƒe alubɔ̃wo sɔ gbegbe na eya kple eƒe aƒelika siwo dzi afɔku dzɔ, siwo tsi dzi ɖe eŋu le Kele si va yi me la, eye le nudzedzeɣi si kplɔa vuvɔɣi ɖo me la, ele na wo be woaƒle alubɔ̃ nuku tso egbɔ, eye wodzi dzidzɔ be yewoatsɔ ga nyui aɖe anɛ. Nu si wosusui be anye vɔ̃ɖi gã na Hastings la, Mawu trɔe wòzu yayra le agbe sia me, menye na eya ɖeka ko o, ke hã na eƒe aƒelikawo.
GSAM 167Egbe Eƒe Xɔse
GSAM 167.3Nudzɔdzɔ evelia dzɔ le nye nɔƒe ŋutɔ. Hamevi aɖe si ƒoa nu geɖe le takpekpewo me tso Aƒetɔ la ƒe vava le 1844 ƒe nuŋeɣi me ŋu lae nye ame ma. Kesinɔnu geɖe le asi nɛ, eye nu bubuwo dome la, hawo aɖe nɔ esi, siwo tsi de eme be woalé wo ɖi va se ɖe nudzedzeɣi si kplɔa vuvɔɣi ɖo ƒe asitsatsa me. Nye fofoŋutsu aɖe, si medze dzi be yewonye mawunyatɔ o, eye eƒe dɔe nye lãwo ƒe xɔxɔ kple dzadzra, yi Mɔkpɔla si gblɔ be yewonye la gbɔ be yeaxɔ hawo, gake ese tso egbɔ be medi be yeadzra wo o, elabena yealé wo ɖe edzi va se ɖe nudzedzeɣi si kplɔa vuvɔɣi ɖo me be yeatsɔ wo adzra abe ha siwo woagakpɔ dzi be woatsi ene. Fofoŋutsu la yi nye tɔgbui gbɔ, ame si xɔse Mɔkpɔla nye, eye wògblɔ be, ‘Ame ma mexɔ nu si wògblɔ be yexɔ o.’ ‘Nu ka tae?’ tɔgbui la bia. Fofoŋutsu la gblɔ be, ‘Eya gblɔ be Aƒetɔ la gbɔna, eye xexeame nuwuwu le nuŋeɣi sia me, gake edi be yealé eƒe hawo ɖi va se ɖe nudzedzeɣi si kplɔa vuvɔɣi ɖo. Mehiã be wòagblɔ nu nam o; eya ŋutɔ mexɔ nu si wògblɔ be yexɔ la ƒe nya ɖeka hã dzi o.’
GSAM 168Kesinɔnu Si Wotsɔ Va Akpa Megbe
GSAM 168.1Ame aɖewo lé woƒe kesinɔnuwo ɖe asi, eye woƒo xlã le susu sia ŋu be ele be woatsɔ wo akpe ɖe dɔa ŋu, va se ɖe esime ɣeyiɣi la wu be woatsɔ wo aɖe asi. Ame siawo va ame siwo le gbedeasi la tata dɔwɔm la gbɔ, eye wofa avi be wòaxɔ woƒe ga, gake woɖo ŋu be, ‘Èva ɖo akpa megbe! Míeɖe ga na agbalẽtata siwo míate ŋu aɖe le ameawo dome hafi nuwuwu va, eye míate ŋu atsɔ bubu aɖeke aɖe o. Míexɔ agbalẽtatamɔ̃ siwo mɔ̃ ƒe ŋusẽ zɔna geɖe ɖee be woawɔ dɔ le zã kple ŋkeke; míedi ga bubu aɖeke o.’ Ame aɖe si kpɔ nudzɔdzɔ la kple eya ŋutɔ ƒe ŋku la gblɔ nam be ekpɔ ame aɖewo tsɔ ga dɔla akpe geɖe ɖo kplɔ̃ dzi le Nyateƒe ƒe Gbe ƒe agbalẽtala ŋkume, eye woƒo kuku nɛ kple vevesese be wòaxɔe eye wòatsɔe awɔ dɔ. Woɖo ŋu be, ‘Èva ɖo akpa megbe! Míedi wò ga fifia o! Míemate ŋu atsɔe awɔ dɔ o!’ Emegbe wobia be, ‘Míate ŋu atsɔe ana hiãtɔwo oa?’ Woɖo ŋu be, ‘Míeɖo ɖo na ame sia ame ƒe hiã kpuie si míate ŋu akpɔ.’ Le dzi ƒe vevesese me la, ameawo yi kplɔ ga la, eye wogblɔ be Mawu ƒe ŋku vɔ̃ le wo ŋu ɖe woƒe dzimaxɔse ta, kple ŋubiabiã si na womekpe ɖe Mawu ƒe dɔ ŋu kple woƒe kesinɔnu o, esime wohiãe eye ɖe woazãe kple dzidzɔ.
GSAM 168Woɖo Dzikpɔlawo
GSAM 168.2Ame siwo gblẽ woƒe agblewo ɖe anyi, eye woƒe dɔwɔƒewo nɔ kɔ, be yewoatrɔ̃ agbalẽwo le ameawo dome alo yewoagblɔ nu kple wo eye yewoado gbe ɖa na wo tso aƒe yi aƒe la, ƒe nɔnɔme kple gɔmeɖosewo ŋu fɔɖiɖi aɖeke menɔ o. Ameawo meke ɖi kura o be ŋutsu kple nyɔnu siawo xɔ nya sia nya si wogblɔ la dzi; eye ŋusẽ aɖe nɔ wo ŋu ale be ame si ƒe dzi le nyateƒe ŋu mate ŋu aɖe woƒe nya afɔ̃ alo atsi tsitre ɖe eŋu o. To mɔ sia dzi la, ame akpe geɖe va xɔ nyateƒe la dzi, eye wodi Mawu ƒe nublanuikpɔkpɔ hekpɔe.
GSAM 169.1Nu vɔ̃wɔla si ƒoa fewu kple ame si nɔ xexeame me gblɔ be ele be woaɖe asi le dɔ sia ŋu, si nye Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽwo mama le ameawo dome. Ŋutsu siawo siwo xɔ du aɖe alo nutome blibo aɖe, eye woyi tso aƒe yi aƒe kple Mɔkpɔlawo ƒe nufiafia sia, eye wogblẽ woƒe dɔ kple ƒomewo ɖi la, wogblɔ be woƒe susu meɖe o, eya ta ele be woaɖo dzikpɔlawo ɖe wo ŋu. Dzesidze si wogblɔ be fia ame siwo ƒe susu meɖe o la (menye nu bubu aɖeke o, ke dɔwɔwɔ be woaɖe wo hadewo, eye dzesi aɖeke meɖe fia be ƒomewo le fu kpɔm le woƒe dɔ gblẽ ɖi ta o) meɖe ŋu be ameawo ƒe susu meɖe o; eya ta woɖo dzikpɔlawo ɖe ame ʋɛ aɖewo ko ŋu. Ne míekpɔ ale si futɔ siwo li egbea ƒoa nu tso nya sia ŋu bɔbɔe la, ame aɖe asusu be nudzɔdzɔ geɖewo nɔ anyi; gake le nye dɔwɔwɔ katã me abe Mɔkpɔla ƒe mawunyagblɔla ene, si ɖo ƒe wu 56, mekpɔ „Miller ƒe yomedzela” eve ko si wotsɔ dzikpɔlawo ɖo wo ŋu. Nudzɔdzɔ eve siawo ƒe nya kpui aɖe ate ŋu adze nyuie.
GSAM 169Eya Ŋutɔ ƒe Dzikpɔla
GSAM 169.2Gbãtɔ dzɔ le New York nutome, le teƒe si mede mail blaetɔ̃ tso afi si menɔ o. Ŋutsu aɖe xɔ Mɔkpɔlawo ƒe nufiafia, eye eƒe kesinɔnu ƒe asi nye $100,000. Etsɔ kesinɔnu sia ƒe afã na srɔ̃ kple viwo, siwo menɔ xɔse ɖeka me kplii o. Eƒe akpa susɔ la, esusui be enye tɔ nɛ be wòatsɔe awɔ nu abe ale si wòdi ene; eye esi eƒe akpa aɖe yi Mɔkpɔlawo ƒe dɔ ŋu la, eƒe viwo tsɔ nya ɖe eme, eye wobia ɖe ʋɔnudrɔ̃la aɖe ŋu be wòadɔ dzikpɔla ɖe wo fofo ŋu. Esi ʋɔnudrɔ̃la la ɖe dzikpɔla ƒe dɔ kple ŋusẽ le kesinɔnu dzraɖoɖo me fia wo la, ebia wo be ame ka wodi be yeadɔ. Esi woɖo woƒe nya ɖe wo nɔewo ŋu ɣeyiɣi aɖe la, wogblɔ be womanya ame aɖeke si ŋu woate ŋu aɖo dzi be wòakpɔ kesinɔnu la o, eye wogblɔ na ʋɔnudrɔ̃la be yewotia wo fofo abe eya ŋutɔ ƒe dzikpɔla ene. Ʋɔnudrɔ̃la trɔ ɖe ŋutsu la ŋu eye wògblɔ be, ‘Ŋutsu _____, viwòwo tia wò be nànye ame si sɔ be nàkpɔ wò ŋutɔ ƒe kesinɔnu dzi. Wò nya le abe esi nètsɔ va ʋɔnudrɔ̃ƒe o ene.’3
GSAM 170Nɔnɔme Si Ƒe Fewu Le Eme
GSAM 170.1Nudzɔdzɔ evelia nye Stockbridge Howland, tso Topsham, Me. Eyae nye ɖeka le dɔwɔla nyuitɔwo dome le nutome ma me, eye wònye aɖaŋudɔwɔla nyuitɔ le mɔlimɔ̃wo kple lẽwo tutu me. Le zãtitina ƒe ɣli ƒe azɔli sia me la, Aƒetɔ Howland ɖo sɔ dzi yi to nutome geɖe me, eye wòtrɔ̃ Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽwo kple agbalẽviwo tso aƒe yi aƒe, eye esia do dziku na eƒe futɔwo kple fewuɖulawo ŋutɔ, elabena wogblɔ be le agbalẽviwo ƒe mama me la, egblẽ eƒe dɔ ɖi. Eya ta woɖo dzikpɔla ɖe eŋu enumake, eye dzikpɔla la kpɔ dɔ geɖe wu esi wòbu xoxo, elabena Aƒetɔ Howland dɔa adzɔxɔla katã, eye nyateƒe me la, ame sia ame si va gbɔna kple fexexe ƒe agbalẽ be wòaxe fe la, ɖo ɖe dzikpɔla la gbɔ, elabena egblɔ be: ‘Womebu be mate ŋu awɔ dɔ aɖeke o.’ Emegbe nutome la di be yewoatu lẽ aɖe ɖe Kennebec Tɔsisi dzi, si ate ŋu anɔ te ɖe tsi sesẽ si le sisim kple tsikpe siwo ƒoa tsi dzi le nudzedzeɣi si kplɔa vuvɔɣi ɖo ƒe tsiɖɔɖɔwo me la nu. Nutome ƒe dziɖulawo kple du ƒe kplɔlawo ɖo ɖo be Stockbridge Howland nye ame si sɔ ŋu na dɔa. Esi wova egbɔ kple nɔnɔmetata kple agbalẽ ƒe ɖoɖo be wòatu lẽ la, egblɔ kple fewu be, ‘Aƒetɔwo, ele be miayi nye dzikpɔla gbɔ. Mienya be womabua be mate ŋu akpɔ nye ŋutɔ ƒe dɔ o, eye miva nam be ma tu lẽ!’ Nɔnɔme la le fewu ŋutɔ na susu dzilawo, eya ta dzikpɔlaɖoɖo la va nuwuwu enumake. Míagblɔ ko be emegbe la, eƒe yometiɖelawo ʋu woƒe nu ɖe eŋu kple ɖokuibɔbɔ gã be mɔ si wozɔ la mesɔ o eye mehiã kura o.