Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
21 / 31
21 / 31

Ta 18 — Mawu ƒe ŋkuléleɖeamedzi le agbalẽtata ƒe dɔa me

John Norton Loughborough

GSAM 281.1Ekema míanya, ne míedze edzi be míanya Aƒetɔ; eƒe dodo le dzadzraɖoɖi abe ŋdi ene.1

GSAM 281.2Se ɣleti June 1849 va se ɖe, Hamemegã White kple eƒe srɔ̃ kple Hamemegã Bates ƒe dɔwo nɔ New England nutomewo ko me. Le ɣeyiɣi sia me, Clarissa Bonfoey, ame si tso Middletown, Conn., va zu Hamemegã White ƒe aƒemetɔwo dometɔ ɖeka. Ɣeyiɣi kpui aɖe hafi, eƒe dada ku, eye wògblẽ nu siwo katã hiã na aƒemeɖeɖe le sueɖeɖe me. Esia na Hamemegã White ŋu gaɖo aƒemeɖeɖe; eya ta ewɔe le Mr. Belden ƒe aƒe ƒe akpa aɖe me le Rocky Hill, Conn.

GSAM 281Egbeŋkekea Me Gbɔgbɔyɔyɔ ƒe Gɔmedzedze

GSAM 281.3Le March 24, 1849, wowɔ takpekpe gbogbo le Topsham, Maine. Le Sabat ma me, ŋutega va na Aƒenɔ White; eye nu si ŋu eƒe nya nɔ la nye nu gã ŋutɔ. Ðewanyɛ, woase ŋutega la gɔme nyuie wu ne míeɖo nɔnɔme gbogbo si nɔ anyi le ɣeyiɣi ma me la ɖe susu me.

GSAM 281.4Le March 1848 ƒe nuwuwu me, “gbeɖiɖi ɣaɣlawo” dze egɔme le Hydesville, Wayne Co., N.Y., alo nu si megbe va zu “ƒoƒo siwo wotsɔ ɖo gbɔgbɔwo ŋu.” Esia dze egɔme le Fox ƒe aƒe me. Le dzomeŋɔli la ƒe akpa mamlɛtɔ me la, aƒemea yi Rochester, N.Y., afi si, le Corinthian Hall, woɖe nu siawo fia le dutoƒo, eye habɔbɔ siwo me nyɔnu kple ŋutsu siwo wotia tso dumevi nyuitɔwo dome le la dzro nyɔnuviawo me vevie. Ame geɖe ƒe susu nye be ƒoƒoa nye alakpa alo asiƒe ƒe trikukuku aɖe, gake ame siwo xɔe se ŋutɔ la mekpɔe be anye nu gã aɖe o.

GSAM 282Nyagblɔɖiwo ku ɖe Gbɔgbɔyɔyɔ ŋu

GSAM 282.1Le ŋutega si míeƒo nya tso ŋu la me, Aƒenɔ White kpɔ be ƒoƒo ɣaɣlawo le Rochester kple teƒe bubuwo nye Satan ƒe ŋusẽ, eye nu siawo ava dzɔ geɖe wu ɣesiaɣi; woaɖo subɔsubɔ ƒe awu ɖe wo ŋu, ale be woaɖo ame siwo woble la ƒe dzi ɖe anyi, eye woase le wo ɖokui me be yewole dedie wu, eye woakplɔ Mawu ƒe amewo ƒe susu, ne ate ŋu, yi nu siawo gbɔ, eye woana ɖikeke naɖo wo me le Gbɔgbɔ Kɔkɔe la ƒe nufiafiawo ŋu.

GSAM 282.2Le ɣeyiɣi ma me, ame ʋɛ aɖe, alo womete ŋu agblɔ o, nɔ susu sue ŋutɔ aɖe si be gbɔgbɔyɔyɔ ava kaka ɖe anyigba blibo dzi abe ale si wogblɔe ɖi ene, alo be avaɖe eɖokui fia abe subɔsubɔ ene, kple hame siwo ɖo ɖoɖo nyuie kple hamemegãwo.

GSAM 282Nyagblɔɖi la Emeva

GSAM 282.3Gake, ne míebu woƒe hame me tɔwo, si woɖe be 10,000,000 le United States ko me, la, nyagblɔɖi la ƒe emewɔwɔ dze ƒã. Esi woɖo subɔsubɔ ƒe awu ɖe wo ŋu fifia la, míetsɔ nya si le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me la vɛ, Washington, D.C., Nov. 12, 1903:—

GSAM 282.4“Le Gbɔgbɔyɔlawo ƒe Dukɔ ƒe Habɔbɔ ƒe takpekpe si wowɔ le du sia me la, woɖo subɔsubɔ ƒe ɖoɖo yeye aɖe. Woɖo ɖoɖo na hamemegãwo alo mawunyagblɔlawo ƒe ‘asiɖoɖo’, eye wolɔ̃ ɖe gbɔgbɔyɔyɔ xɔsetɔwo ƒe ha aɖe dzi abe ‘hame’ ene. Woakpɔ esia le akpa si tso subɔsubɔ ƒe ɖoɖo yeye la me si kplɔ ɖo la me:—

GSAM 282.5“‘Hamemegã alo mawunyagblɔla aɖeke manɔ hame alo habɔbɔ aɖe dzi o, ne womede asi ɖe eŋu le dɔa me to subɔsubɔdɔ si woyɔna be asiɖoɖo tso subɔsubɔ ƒe ŋutinya ƒe gɔmedzedze ke la me o. Ame aɖeke mate ŋu azu ame si woatia hena asiɖoɖo o, negbe ɖe exɔ yɔyɔ na hamemegãnyenye le hame alo habɔbɔ aɖe me, alo nutome Gbɔgbɔyɔlawo ƒe habɔbɔ aɖe, si woŋlɔ eŋkɔ ɖi le se nu abe subɔsubɔ ƒe habɔbɔ ene le nutome si me wòle, ɖo eŋu abe mawunyakakala ene, alo United States of America ƒe Gbɔgbɔyɔlawo ƒe Dukɔ ƒe Habɔbɔ ɖo eŋu abe mawunyakakala ene. Ame siawo katã, ame siwo di be yewoanye hamemegãwo alo mawunyakakalawo, ele be woanɔ hadede blibo me kple Gbɔgbɔyɔlawo ƒe hame alo habɔbɔ aɖe ƒe etɔ̃ ya teti, eye ele be woanye dɔwɔɖeɖe xɔla, si nutome habɔbɔ alo Dukɔ ƒe Habɔbɔ ɖo eŋu abe gbeƒãɖela si le dodokpɔ me ene, ƒe eve ya teti. Hamemegãwo siwo woɖo ɖe hamemegãnyenye ŋu ɣeyiɣi si meɖo ƒe blibo ɖeka o la mate ŋu akpɔ asiɖoɖo o.’”

GSAM 283Hamemegã White le Oswego, N.Y.

GSAM 283.1Esi agbalẽtata ƒe dɔa nɔ Oswego, N.Y. la, Hamemegã White trɔ eƒe nɔƒe tso Connecticut yi teƒe sia le 1849 ƒe dzɔdzɔ me, eye le ƒe ma me, le November 3, wowɔ xɔsetɔwo ƒe takpekpe. Woƒe dɔ siwo dze megbe la, Aƒenɔ White gblɔe be:—

GSAM 283.2“Emegbe míeɖoe be míaƒe dɔe nye be míawɔ dɔ le New York nutome. Nye srɔ̃ kpɔ dzitsinya be ele be yeŋlɔ agbalẽwo eye yeata wo. Míehaya aƒe aɖe le Oswego, míedo aƒemenuwo le míaƒe nɔviwo gbɔ, eye míedze aƒemeɖeɖe gɔme. Afi ma nye srɔ̃ ŋlɔ agbalẽwo, ta wo, eye wòƒo gbe. Ele be wòanɔ aʋawuwu la dzi ɣe sia ɣi, elabena zi geɖe wòhiã be wòaʋli nya kple Mɔkpɔla siwo gblɔ be yewo nye Mɔkpɔlawo, siwo nɔ ŋkeke ɖoɖo na Kristo ƒe vava ŋu, eye wonɔ nufiafia siwo menye nyateƒe o kakam, kple siwo di be yewoana ame geɖe nalé fu míaƒe xɔse.”2

GSAM 283Kristo ƒe Vava Zi Evelia ƒe Numedzodzro Tata

GSAM 283.3Le 1850 ƒe dzɔdzɔ me, wòkpɔe be ele be woatrɔ nu bubu; eya ta Hamemegã White yi Paris, Maine, eye afi ma wotata Kristo ƒe Vava Zi Evelia ƒe Numedzodzro Kple Sabat ƒe Gbeƒãɖela ƒe tome gbãtɔ abe agbalẽ si wotana zi eve le ɣleti ɖeka me ene, si me nɔma 13 le, eye nɔma ɖe sia ɖe me axa 8 le, eye woma ŋɔŋlɔa ɖe akpa eve me le axa ɖe sia ɖe dzi, eye axa si wotata la ƒe kekeme nye inches 7⅛ eye eƒe didime nye inches 10¼. Nɔma gbãtɔ la ƒe ŋkeke nye November si kplɔe ɖo, eye nɔma mamlɛtɔ la nye June 9, 1851.

GSAM 284.1Agbalẽ la ƒe didime si woto kɔ ɖe edzi wu Fifia ƒe Nyateƒe la nye dzesi nyui aɖe na nyateƒe ƒe ɖeɖe si to ŋgɔ le ɖoɖo nu, dɔwɔlawo ƒe dzidziɖedzi kple dɔa ƒe kpeɖeŋutɔwo ƒe dzidziɖedzi. Esi wotsɔa agbalẽa naa ameawo femaxee la, woɖe mɔ kpɔ be dɔa ƒe xɔlɔ̃wo akpe ɖe eƒe tata ŋu, eye woewɔe. Esi xɔsetɔwo ƒe akpa gãtɔ nɔ agbe le nɔnɔme suewo me hã la, wokpe ɖe dɔa ŋu abe ale si Aƒetɔ yra wo ene, eye wowɔ nu le woƒe ŋusẽ nu be woaɖe nyateƒe ƒe tasin la ŋgɔ.

GSAM 284J. N. Andrews Dze Gbeƒãɖeɖe Gɔme

GSAM 284.2Le ɣeyiɣi sia me, J. N. Andrews, si nɔ Paris, Maine, dze eƒe dɔwɔwɔ le amewo dome abe mawunyagblɔla kple agbalẽŋlɔla le subɔsubɔ ƒe nyawo ŋu ene. Le Numedzodzro me na May 1851, eŋlɔ nuŋlɔɖi aɖe si nɔ axa wu atɔ̃ ŋu, si ku ɖe mawudɔla etɔ̃awo ƒe gbedeasiwo ŋu. Le eŋlɔɖi ma me, etsɔ nyagblɔɖi si ku ɖe lã si ƒe dzo eve le Nyaɖeɖefia 13 me la ɖo United States ŋu, eye etsɔ nyagblɔɖi la ko ƒe ŋusẽ ɖoɖo be sedede be woaɖu kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ abe Sabat ene anɔ nu si dzi hame kple dukɔ ƒe ɖekaɖekawɔwɔ ava ɖo ɖoɖo ɖe ŋu le dukɔ sia me. Eƒe nyaɖoɖo nɔ nyagblɔɖi la dzi ɖekaɖeka, elabena le ɣeyiɣi ma me, mɔnu aɖeke meɖe ŋgɔ le afima o; nya sesẽtɔ si woate ŋu akpɔ si nɔ ɖe nya ma ŋu la nye Dr. Durbin ƒe nya aɖe si wotsɔ tso Kristotɔnyenye ƒe Kpeɖeŋu kple Nuŋlɔɖi me, si gblɔ be:—

GSAM 284.3“Ne Kristotɔnyenye zu dukɔ la ƒe nuwɔna nyui kple gbɔgbɔme agbe la, dukɔ la le be, to eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃lawo dzi, axe mɔ ɖe Sabat kɔkɔe la ƒe dzidada le gaglãgbe nu abe eƒe ɖokui dzraɖoɖo ƒe mɔnu ene.”

GSAM 285Agblewo Dzra Ɖa be Woakpe Ɖe Dɔa Ŋu

GSAM 285.1Le ɣeyiɣi sia me lɔƒo la, wokplɔ ame siwo le abe Hiram Edson, si tso New York, kple Cyrenius Smith, si tso Jackson, Mich., ene be woadzra woƒe agblewo ɖa, agble ɖe sia ɖe ƒe asixɔxɔ nye $3,500, eye woaxɔ agble bubuwo hayae na wo ŋutɔ ƒe zãzã, ale be ga nanɔ wo si woatsɔ akpe ɖe dɔ vovovo siwo ado le gbedeasi la ƒe dɔwɔwɔ me ŋu.

GSAM 285Agbalẽtata ƒe Dɔa Yi Saratoga

GSAM 285.2Le 1851 me, Hamemegã White tso Paris, Maine, yi Saratoga Springs, N.Y., eye afi ma hã, kple aƒemenu siwo wodo, eɖo aƒemeɖeɖe, eye wòtata Kristo ƒe Vava ƒe Numedzodzro ƒe tome evelia, si ƒe nɔma gbãtɔ ƒe ŋkeke nye August 5 le ƒe ma ke. Tome sia me nɔma 14 le, eye wotaa zi eve le ɣleti ɖeka me. Wotata nɔma mamlɛtɔ la le March 23, 1852. Wotrɔ agbalẽa ƒe ŋkɔ sue aɖe tso Kristo ƒe Vava Zi Evelia ƒe Numedzodzro, abe Tome 1 me ene, yi Kristo ƒe Vava ƒe Numedzodzro Kple Sabat ƒe Gbeƒãɖela, eye ŋkɔ siae ganɔ eŋu le eƒe tome 82 me fifia. Wotrɔ agbalẽa ƒe ɖoɖo ɖe edzi yi akpa etɔ̃, axa 8, eye axa si wotata la ƒe kekeme nye inches 8¼ eye eƒe didime nye inches 11¾.

GSAM 285.3Ameawo akpɔe le agbalẽa ƒe didime si kɔ ɖe edzi le hame ƒe agbalẽa, si nye agbalẽa si wònye fifia hã, me be tɔtrɔ ɖeka sia ɖeka nye nu nyui, eye wòɖe dzidzedzekpɔkpɔ si sɔ aɖe fia, kple ɖaseɖiɖi si dze ƒã be mawudɔla etɔ̃lia ƒe dɔ “va be yeanɔ teƒe.”

GSAM 285Agbalẽtata le Rochester—Asiƒe Agbalẽtataɖɔwɔnu Zu Mía Tɔ

GSAM 285.4Le May 6, 1852, Kristo ƒe Vava ƒe Numedzodzro Kple Sabat ƒe Gbeƒãɖela ƒe Tome 3 ƒe nɔma gbãtɔ tata le Rochester, N.Y., eye wotatae le agbalẽtataɖɔwɔnu kple agbalẽtata ƒe ŋɔŋlɔdzesiwo siwo nye Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo tɔ. Hiram Edson na ga si wotsɔ ƒle Washington ƒe asiƒe agbalẽtataɖɔwɔnu, kple agbalẽtata ƒe ŋɔŋlɔdzesiwo kple nu siwo hiã be woaɖo dɔwɔƒe la. Ele be wòaxɔ eƒe fetu abe nunana siwo tso nyateƒe la ƒe xɔlɔ̃wo gbɔ ava ene. Asiƒe agbalẽtataɖɔwɔnu ma nɔ Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe dɔwɔƒe le Battle Creek, Mich., va se ɖe esime dzo fia agbalẽtataɖɔwɔnu ma le Dec. 30, 1902. Le ɣeyiɣi ma me, wobu eŋu be enye agbalẽtataɖɔwɔnu nyuitɔ si wotsɔna tana dodokpɔ le dɔwɔƒe la me. Le Nɔma 12, Tome 3, Oct. 14, 1852, woɖe gbeƒã be ga si wotsɔ ɖo dɔwɔƒe la kple agbalẽtataɖɔwɔnu sia ƒe nuwo ɖo nye $652.93, eye ga si woɖe ɖe eŋu va se ɖe ŋkeke ma dzi nye $655.84. Le agbalẽa ƒe nɔma 12 siawo me, nɔma ɖeka sia ɖeka ƒe kopi 2,000 woɖo ɖa eye woɖe wo na ameawo femaxee.

GSAM 286Sɔhɛwo Ƒe Nufiala Dze Egɔme

GSAM 286.1Le August me, wòdze Sɔhɛwo ƒe Nufiala tata gɔme le Numedzodzro ƒe dɔwɔƒe me, abe ɣletiɣi agbalẽ ene. Fifia wotaa kwasiɖa sia kwasiɖa, eye nɔma ɖeka sia ɖeka me nufiafia le eŋu te ŋu wu nu si nɔ edzi le ɣeyiɣi ma me zi ene.

GSAM 286Uriah Smith Kpe Ɖe Dɔwɔƒe La Ŋu

GSAM 286.2Le 1853 me, Hamemegã Uriah Smith dze eƒe dɔwɔwɔ gɔme le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe dɔwɔƒe me, afi si wòxɔ ɖoƒe si me agbanɔamedzi le la le ƒe blibo 50. Le ƒe ma me (1853) la, woɖe gbeƒã le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le gbãtɔ be ame siwo di be yewoawɔe la ate ŋu aƒle míaƒe agbalẽwo to eƒe asixɔxɔ ƒe ɖeɖe me. Na ame bubuwo katã la, agbalẽwo nye femaxee, elabena ame dzinyuitɔ siwo lɔ̃ faa la ƒe nunanawo xea fe si susɔ. Le 1854 me, woɖe gbeƒã be Numedzodzro si wotana zi eve le ɣleti me la ƒe asixɔxɔ nye $1.00 le ƒe ɖeka me. Le ƒe ma ke, le agbadɔ me takpekpe si wowɔ le Macomb County, Michigan, le July ɣleti me la, wodze agbagba be yewoadzra míaƒe agbalẽwo. Le takpekpe sia me, wodzra agbalẽ siwo ƒe asixɔxɔ nye $50. Hamemegã White, esi wòƒo nya tso dɔ sia ŋu le Numedzodzro dzi la, gblɔ be, “Esia ɖe fia be woate ŋu adzra míaƒe agbalẽwo.”

GSAM 286Yɔyɔ na $500 Ƒe Mawunyagbalẽviwo ƒe Ga

GSAM 286.3Le Numedzodzro ƒe Oct. 12 kple Dec. 24, 1854, wowɔ yɔyɔ na mawunyagbalẽviwo ƒe ga si nye $500, ale be dɔwɔƒe la ate ŋu ana mawunyagblɔlawo mawunyagbalẽviwo na woatsɔe ana ameawo femaxee le woƒe dɔwɔwɔwo ƒe kpeɖeŋu me, eye hã na “dɔwɔƒe la ƒe kpeɖeŋu ƒe ga si nye $500, ale be woata Numedzodzro la kwasiɖa sia kwasiɖa ɖe ɖoɖo nu, ke menye be woaɖe kwasiɖa aɖe ɖa zi aɖewo le ga ƒe hiãhiã ta o.”

GSAM 287J. P. Kellogg Kple Henry Lyon Dzra Woƒe Agblewo Ɖa

GSAM 287.1Le ɣeyiɣi sia me J. P. Kellogg, si tso Tyrone, kple Henry Lyon, si nɔ Plymouth, Mich. ƒe teƒe aɖe gbɔ, dzra woƒe agblewo ɖa, agble ɖeka sia ɖeka ƒe asixɔxɔ anɔ abe $3,500 ene, be yewoaxɔ ga ko si yewoatsɔ ana dɔa ƒe ŋgɔyiyi; ale ke nɔvi ŋutsu eve bubu tso Michigan va do ŋgɔ le ɣeyiɣi si hiã la, kple ga si le asi kple dzi si lɔ̃ be woakpe ɖe afi si kpeɖeŋu hiã ŋutɔ la. Gbãtɔ la dze bɔmɛwo wɔwɔ dɔ gɔme le Jackson, Mich., eye evelia yi Battle Creek, afi si wòwɔ dɔ abe atikpala ene be yeakpɔ eƒe aƒemea dzi.

GSAM 287Míaƒe Agbalẽwo Kple Míaƒe Agbalẽtatawo Katã ƒe Asixɔxɔ Nye $3.00

GSAM 287.2Le Tome 6 ƒe nuwuwu, June 1855, ame aɖe ate ŋu axɔ Numedzodzro kple Nufiala la na ƒe ɖeka, kple mawunyagbalẽviwo kple mawunyagbalẽvi nyuiwo katã ƒe ɖoɖo blibo, kple hadzihamagbalẽ ɖeka, abe esi wowɔna le ɣeyiɣi ma me ene—mawunyagbalẽvi kple mawunyagbalẽvi nyui 26 le wo katã me—to $3.00 ƒe ga ɖeɖe me. Nufiala la ƒe asixɔxɔ si woɖo ɖe eŋu nye cents 25 na nɔma 12.

GSAM 287Woyɔ Numedzodzro ƒe Dɔwɔƒe be Wòava Michigan

GSAM 287.3Le April 1855 me, Hamemegã White kple eƒe srɔ̃ gaɖo Michigan, eye wowɔ takpekpewo le teƒe geɖewo. Le 28 kple 29 le ɣleti ma ke me, takpekpe aɖe va ɖo le Battle Creek, eye le eme nɔvi siwo le Battle Creek la tia be woayɔ Hamemegã White be wòatrɔ Numedzodzro ƒe dɔwɔƒe tso Rochester yi Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, kple Henry Lyon ɖo kpe ɖe eŋu be woana $300 na ame ɖeka sia ɖeka, eye womaxɔ viɖe aɖeke le ga la ŋu o, eye woakpɔ ga $1200 be woaƒle anyigba aɖe eye woaɖo agbalẽtata ƒe dɔwɔƒe ɖe edzi. Eya ta woɖe anyigba aɖe le West Main kple Washington ƒe mɔwo ƒe gome gɔmeɖeƒe le anyiehe-ɣedzeƒe, eye wotu atixɔ si ƒe agba eve le anyigba ma dzi, si ƒe didime kple kekeme nye afɔ 20 x 30, eye eƒe atiwo ƒe kɔkɔme nye afɔ 20.

GSAM 288Hame Ƒe Xɔ Gbãtɔ le Battle Creek

GSAM 288.1Le ɣeyiɣi ma ke me, wotu Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe hame ƒe xɔ gbãtɔ le Battle Creek, eye eƒe didime kple kekeme nye afɔ 18 x 24. Aƒe bɔbɔe sia, si ƒe gliwo wowɔ kple atiƒlawo siwo woɖo tsitre tso dzi va anyi, eye wotsɔ atiƒla klẽwo xe wo dome ƒe kakɛwo, nɔ Van Buren kple Cass ƒe mɔwo ƒe dziehe-ɣetoɖoƒe gome gbɔ.

GSAM 288Míaƒe Agbalẽtata ƒe Dɔwɔƒe Gbãtɔ Me

GSAM 288.2Numedzodzro ƒe nɔma gbãtɔ si wotata le Battle Creek le dɔwɔƒe si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo tɔ la me ƒe ŋkeke nye Dec. 4, 1855. Le ɣeyiɣi ma me woɖo agbalẽa ƒe asixɔxɔ ɖe $1.00 na tome si me nɔma 26 le; gake wobia nunanawo be woaɖo agbalẽa na ame dahe siwo hiã ŋutɔ femaxee. Tso ɣeyiɣi sia dzi yina la, Hamemegãwo Waggoner kple Cottrell nɔa nuŋlɔɖi geɖe ŋlɔm le Kristo ƒe Vava ƒe Numedzodzro ƒe agbalẽ ƒe akpa me.

GSAM 288.3Le Numedzodzro ƒe Dec. 18, 1855, agbalẽtata ƒe dzikpɔlawo gblɔ nya aɖe si ate ŋu adze abe nu wɔnuku ene na dɔwɔlawo siwo le dɔwɔƒe la me fifia. Nya la nye esi: “Míekpɔe be ele be ame siwo wɔa dɔ le dɔwɔƒe la naxɔ fetu si sɔ na woƒe dɔwɔwɔ. Nuŋlɔla la xɔa afã ko le nu si wòate ŋu axɔ le afi bubu.” Ele be woagblɔ hã be fetu si woxɔna le ɣeyiɣi ma me mede fifia tɔ ƒe afã gɔ̃ hã o, eye fetu ƒe afã le ɣeyiɣi ma me mewu akpa etɔ̃ me ɖeka alo akpa ene me ɖeka le esi dɔwɔƒe la xena ɖe dɔwɔwɔ ƒomevi ma ta fifia o. Le ɣeyiɣi ma me dɔwɔlawo na woƒe dɔwɔwɔ ƒe asixɔxɔ la ƒe afã abe nunana ene, ale be woata fifia ƒe nyateƒe la ƒe mawunyagbalẽwo.

GSAM 288Yɔyɔ na Ŋusẽ ƒe Agbalẽtataɖɔwɔnu kple Ŋusẽmɔ̃

GSAM 288.4Le Numedzodzro ƒe March 19, 1857, woɖe susu gɔme le gbãtɔ be ŋusẽ ƒe agbalẽtataɖɔwɔnu kple ŋusẽmɔ̃ hiã eye ele be woakpɔ wo hena nyadzɔdzɔgbalẽwo, mawunyagbalẽviwo, kple agbalẽwo ƒe tata. Abe woɖe gbeƒãe le April 2 ene la, woɖo kpe ɖe eŋu be woaƒle Adams ƒe ŋusẽ ƒe agbalẽtataɖɔwɔnu, eye ŋutsu adre ɖo ŋugbe be ame ɖeka sia ɖeka ana $100 na eƒe ƒleƒle. Le nɔma si kplɔe ɖo me, woɖe gbeƒã be agbalẽtataɖɔwɔnu kple ŋusẽmɔ̃ la ƒe asixɔxɔ anɔ $2,500 ŋu, eye ŋugbedodo siwo xɔ gɔme nye $1,700.

GSAM 289.1Le nuŋlɔɖi si tso Hamemegã White gbɔ le Numedzodzro ƒe Aug. 13, 1857 me la, nya sia le, si na dzi dzɔ: “Míaƒe dɔwɔƒe la ɖe asi le fe me. Agbalẽ ƒe ga ƒe ɖoɖo gbogbo aɖe le, si nye $1,426, eye woɖo ga sia ɖe agbalẽwo me. Ŋusẽ ƒe agbalẽtataɖɔwɔnu yeye la le dɔ wɔm eye wòwɔa dɔ nyuie ŋutɔ, eye mɔkpɔkpɔ le be eteƒe madidi o la, tsidzudzɔ ƒe ŋusẽ ana wòawɔ dɔ, eye woaxe eƒe fe katã. Wole kpekpem ɖe míaƒe agbadɔ ƒe dɔwɔwɔwo ŋu nyuie wu tsã ŋutɔ.”

GSAM 289Agbalẽdzadzra ƒe Nyatakaka Gbãtɔ

GSAM 289.2Ɣleti 10-ɣe 29, 1857, wogblɔ le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me be agbalẽdzadzra le ƒe eve siwo va yi me nye $1,287.91; esia nye nyatakaka gbãtɔ si tɔgbi wowɔ va se ɖe ŋkeke ma dzi. Esi wònye dzesi be dɔa le ŋgɔ yim la, ena dzideƒo, elabena efia be nyateƒe la le ŋusẽm geɖe, eye wòle “abe kekeli ƒe tsiʋuʋuwo siwo le mɔ ɖem to xexeame katã ene.”

GSAM 289Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe Agbalẽtataƒe nye Nudzraɖoƒe Dedie

GSAM 289.3Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 8-ɣe 13, 1858, woɖo susu gbãtɔ be woawɔ agbalẽtataƒe la nudzraɖoƒe na ga si susɔ. Ame siwo si ga si womedi be yewoazã enumake o ate ŋu aɖo ga la ɖe agbalẽtataƒe la me; ne wòhiã la, woaɖe ga la ɖe woasi abe ale si woɖo ɖe edzi ene, eye agbalẽtataƒe la akpɔ viɖe le eƒe zãzã me. Esi wowɔ ɖe susu sia nu la, edo ŋusẽ dɔa ƒe ganyawo wu.

GSAM 289.4Tso ɣeyiɣi ma va se ɖe fifia (1905) la, ame aɖeke mebu dola ɖeka pɛ hã le ga si wòdo na míaƒe agbalẽtataƒewo me o, eye ame sia ame xɔ eƒe ga esi wòbiae. Ame siwo dzɔdzɔe eye wosusu nyuie la va kpɔ míaƒe agbalẽtataƒewo be woanye nudzraɖoƒe dedie wu hã wu bankawo, siwo ƒe dɔ wua nu zi geɖe. Bankawo si xexeame ƒe ŋkɔ, gake míaƒe agbalẽtataƒeawo si hame la ƒe ŋusẽ blibo abe woƒe “kpekpeɖeŋu” ene.

GSAM 290Ŋkeke adrelia Mɔkpɔla ƒe Agbalẽtataƒe Habɔbɔ Woɖo Ɖoɖo Na

GSAM 290.1Woɖo Ŋkeke adrelia Mɔkpɔla ƒe Agbalẽtataƒe Habɔbɔ ɖo Ɣleti 5-ɣe 3, 1861, eye woɖo agbalẽviwo ɖe ameawo gbɔ be woakpɔ ame siwo aɖo ga ɖe habɔbɔ la ƒe gɔmedzedze-gae me, $10 na akpa ɖeka. Le kwasiɖa eve megbe la, wogblɔ be ameawo ɖo ŋkɔ ɖe akpa siwo ƒe asi nye $4,080 xoxo.

GSAM 290.2Tso Ɣleti 6-ɣe 11 le ƒe ma me la, Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela Ŋkeke adrelia Mɔkpɔla ƒe Agbalẽtataƒe Habɔbɔe nɔe tata. Agbalẽtataƒe gbãtɔ si habɔbɔ la tu la nɔ Main kple Washington ƒe mɔwo ƒe ɣedzeƒe-anyiehe dzogoe, le anyigba si dzi wotsɔ xɔ xoxo si wowɔ kple ati la tsoe yi Kalamazoo Street. Xɔ sia ƒe dzi nye teƒe eve, eƒe gliwo nye kaɖiɖi blibo. Wowɔe abe Hela atitsoga ene, eye eƒe ŋkume trɔ ɖe dziehe, ɖe Main Street. Eƒe didime le ɣedzeƒe kple ɣetoɖoƒe nye fut 44, eye le dziehe kple anyiehe nye fut 72.

GSAM 290Agbalẽtata ƒe Gɔmedzedze Le Gbe Bubuwo Me

GSAM 290.3Gbedeasi la nɔ ŋgɔ yim afɔ ɖeka ɖeka, eye dɔwɔwɔ ɖesiaɖe si wotsɔ ŋusẽ do ŋgɔ la kpe ɖe dɔa ŋusẽ kple eƒe ɖoɖo dzi. Le ɣeyiɣi sia me, míaƒe agbalẽtataƒe ta agbalẽvi atɔ̃ le gbe bubuwo me—etɔ̃ le Danishgbe kple Norwaygbe me, eve le Frãsegbe me; ale wowɔ gɔmedzedze na tata na dukɔ bubuwo.

GSAM 290.4Esi hamevi siwo le hame la me ƒe xexlẽme nɔ dzidzim ɖe edzi la, ga me nɔ dzidzim ɖe edzi kple ɖoɖo. Esia dze le nyatakaka si nɔ Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 5-ɣe 16, 1863, afi si habɔbɔ la ƒe agbalẽŋlɔla gblɔ ga siwo katã woxɔ la ƒe akɔnta ale:—

GSAM 290
Woxɔ ga tso akpa kple nunana me na Habɔbɔ la va se ɖe fifia:$10,374.13
Woxɔ ga tso Rochester ƒe agbalẽtataƒe:700.00
Woxɔ ga na dɔwɔnu bubuwo:300.00
Woxɔ ga ɖe agbalẽ ƒe gaɖoƒe me:1,355.00
Woxɔ ga na ŋusẽtata kple mɔ̃:2,500.00
Wo katã:$15,229.13

GSAM 291.1Agbalẽŋlɔla la gblɔ nu bubu sia hã:

GSAM 291.1“Le akɔntabubu si dzi woate ŋu aɖo ŋu la nu la, wokpɔ be habɔbɔ la ƒe nunɔamesiwo ƒe asi nye $20,000 alo wu, eye esia sɔ kloe $5,000 wu ga si wòxɔ tso dɔa ƒe xɔlɔ̃wo si. Esia ɖe dzɔdzɔenyenye kple nuteƒewɔwɔ fia le Nɔviŋutsu White kple ame siwo nɔ egbɔ le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe agbalẽtataƒe la. “E. S. Walker, Agbalẽŋlɔla.”

GSAM 291Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela Tɔtrɔ ɖe Habɔbɔ la Ŋu

GSAM 291.2Esi Hamemegã White ƒe dɔwɔwɔ kple vɔsa veviwo wɔ agbalẽtata dɔa ɖo nɔnɔme sia me la, viɖe siwo tso eme la nɔ eya ŋutɔ tɔ; elabena viɖe la tso eƒe ɖokui ƒe tsɔtsɔ ɖe megbe, eƒe dɔwɔwɔ ƒe nɔnɔme, kple ale si wòkpɔ dɔa dzi nyuie me vavã. Ke menye be wòbia nu si nye eya tɔ alo eƒe akpa o, eɖo nu katã ɖe hame la ŋu kple dzidzɔ; eye esi habɔbɔ la woɖo ɖoɖo le eƒe gɔmedzedze megbe be woana eŋu $6 le kwasiɖa ɖe dɔ si wòwɔ ta la, eya xɔ $4 le kwasiɖa ɖe ko.

GSAM 291Nyadzɔdzɔgbalẽ Aɖe Le Pacific Coast

GSAM 291.3Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 4-ɣe 21, 1874, agbalẽ aɖe tso Hamemegã White gbɔ nɔ afi, eye esi wòƒo nu tso dɔa ŋu le Pacific Coast la, egblɔ be le ɣeyiɣi kpui aɖe megbe la, ahiã be woaɖo nyadzɔdzɔgbalẽ si woata le kwasiɖa ɖesiaɖe me, si akpɔ dɔa ƒe nyawo gbɔ le ƒuta ma dzi. Esia megbe kpuie la, mɔ ʋu be woaƒle agbalẽtata ƒe ŋɔŋlɔdzesiwo kple dɔwɔnu bubuwo sue aɖewo le Oakland, eye le Ɣleti 6 me woɖe agbalẽ si woata zi eve le ɣleti ɖesiaɖe me, si woɖe ŋkɔe be Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo.

GSAM 291Ga Ƒe Kpɔkpɔ

GSAM 291.4Esi Hamemegã White ta Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe nume ade la, etrɔ ɖe ɣedzeƒe, eye ebia California nutome hameawo ƒe takpekpe be woaɖo nu ɖe agbalẽ la tata ŋu. Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe le Ɣleti 8-ɣe 15, 1874, woɖo susu ɖe ɣedzeƒeviwo ŋu be woakpɔ $6,000, si dzi woaɖe mɔ̃, mɔ̃ŋusẽ kple agbalẽtata nu na Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe agbalẽtataƒe, ne nɔvi siwo le Pacific Coast la akpɔ $4,000 be woaxɔ anyigba kple xɔ si sɔ na agbalẽtataƒe la.

GSAM 292.1Hamemegã George I. Butler, si nɔ Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe dzikpɔlawo dome le ɣeyiɣi ma me, yi agbadɔwo ƒe asaɖa me takpekpe si wowɔ le Yountville, Cal., eye eɖe susu la ɖe nɔviwo ŋu. Le Ɣleti 10-ɣe 11, 1874, woɖo yɔyɔ la ŋu to ŋugbedodo be yewoana ga $19,414 le kɔin me.

GSAM 292Pacific Press Woɖo Ɖoɖo Na

GSAM 292.2Le Ɣleti 2-ɣe 2, 1875, Hamemegã James White kple srɔ̃a, siwo Hamemegã J. H. Waggoner kple dɔwɔla bubu siwo wɔa dɔ nyuie la kplɔ ɖo, va Oakland. Le Ɣleti ma ƒe 12, wo yɔ California nutome hameawo ƒe takpekpe ƒe kpekpe tɔxɛ aɖe, be woaɖo susume teƒe si dzi woatu xɔ na Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe agbalẽtataƒe. Esi woɖo nu ŋu nyuie la, woɖo be yewoaxɔ anyigba le Castro Street ƒe ɣetoɖoƒe, le mɔ 11 kple mɔ 12 dome. Le ŋkeke ma dzi la, Hamemegã White kple John Morrison xɔ anyigba mawo, eye woŋlɔ woƒe ŋkɔwo ɖe agbalẽwo dzi, kple ŋugbe be ne woaɖo Habɔbɔ la ɖo la, yewoatsɔ anyigba si hiã na habɔbɔ la ɖe eŋu.

GSAM 292.3Le Ɣleti 4-ɣe 1, 1875, woɖo Pacific Ŋkeke adrelia Mɔkpɔla ƒe Agbalẽtataƒe Habɔbɔ ɖo le Oakland, eye woɖo eƒe gɔmedzedze-gae ƒe xexlẽme be nye $28,000. Woɖo Castro Street ƒe anyigba ƒe titina ɖe habɔbɔ la ŋu abe ale si woɖo ŋugbe ene, eye O. B. Jones tso Battle Creek, Mich., tu xɔ aɖe enumake. Eƒe nɔnɔme kple lolome sɔ kple agbalẽtataƒe si wotu le Battle Creek, ke Oakland ƒe xɔ la woɖo le ati me, menye kaɖiɖi me o. Esi xɔ la te ŋu nɔ ameawo ƒe zãzã nu la, woɖe Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ɖe eƒe nɔƒe yeye me le Fiɖa, Ɣleti 8-ɣe 27, 1875.

GSAM 293Tɔtrɔ ɖe Mountain View

GSAM 293.1Le xɔ sia me la, tata na nyadzɔdzɔgbalẽwo kple agbalẽwo yi edzi nyuie va se ɖe 1904, esi woɖo ɖoɖo be woatsɔ agbalẽtataƒe la ayi kɔƒenutome. Pacific Press ƒe dɔdzikpɔla gblɔ nu si ta woɖo tɔtrɔ sia le eƒe nyatakaka me:

GSAM 293.1“Le ƒe geɖewo me la, Pacific Press ƒe agbalẽtataƒe habɔbɔ ƒe dɔdzikpɔlawo kpɔ be anyigba si dzi woƒe agbalẽtataƒe le fifia la xɔ asi akpa, eye anyigba ƒe didime le du gã ƒe nɔƒe me, le nɔƒeƒe me, nye sue na dɔwɔƒe ƒe nuwɔwɔ. Esi wòle alea la, woɖo be yewoadi anyigba aɖe le kɔƒenutome, afi si anyigba ƒe asi bɔbɔ wu, afi si dɔwɔlawo ate ŋu axɔ nɔƒewo le lãmesẽnɔnɔ me, kple teƒe si ade na abɔwo kple atikutsetsewo, kple teƒe si woate ŋu agbɔ ya le eme nyuie; eye afi si nuwo ƒe tsɔtsɔ ayi teƒe bubuwo anɔ bɔbɔe. Woɖe teƒe ma kpɔ, eye woɖo eŋu le Mountain View ƒe kɔƒe me, le Santa Clara County, mail 39 le San Francisco ƒe anyiehe; teƒe si doa du ƒe viɖe kple kɔƒenutome ƒe agbe nyuie ƒe viɖe ɖe go.”

GSAM 293Tata ƒe Gɔmedzedze Le Dukɔ Bubuwo me

GSAM 293.2Abe dzesi si fia be nyateƒe la le kakam ene la, míekpɔ be le 1875 va se ɖe 1878 la, wodze tata ƒe dɔa gɔme le Basel, Switzerland, kple Christiana, Norway.

GSAM 293.3Le 1875 ƒe dzome la, woɖe nyatakaka ɖe Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me tso agbalẽwo ƒe dzadzra si wòva yi le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe agbalẽtataƒe ɖeka ko me, le ƒe adre, tso 1868 va se ɖe 1875, si ƒe asi nye $85,644.54—eyae sɔ kloe zi ade wu agbalẽdzadzra le ƒe adre siwo do ŋgɔ na wo me. Eye agbalẽtataƒe eneawo katã (Michigan, California, Switzerland kple Norway) ƒe agbalẽdzadzra le ƒe etɔ̃ me, tso 1875 va se ɖe 1878, nye $98,163.73.

GSAM 293.4Woɖe nyatakaka ɖe Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 10-ɣe 17, 1878, be agbalẽ, agbalẽvi kple nyatakakagbalẽvi siwo katã Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe agbalẽtataƒe ta hafi 1864 la ƒe axawo ƒe xexlẽme nye 50,058,000. Tso 1864 va se ɖe 1878 la, axawo ƒe xexlẽme la nye 158,130,951, alo wo katã nye 208,188,951 axawo.

GSAM 294Sɔhɛwo ƒe Nufiala Woɖe Eƒe Tata ɖe Kwasiɖa Ɖesiaɖe

GSAM 294.1Va se ɖe Ɣleti 1-ɣe 1, 1879, Sɔhɛwo ƒe Nufiala nɔa tata le ɣleti sia ɣleti me, ke le ŋkeke ma dzi, esi wòva ɖo eƒe ƒe 27lia me la, woɖe eƒe tata ɖe kwasiɖa ɖesiaɖe me; ale eƒe viɖe dzi ɖe edzi zi ene.

GSAM 294Nu Si Hamemegã White Tsɔ Ɖe Habɔbɔ La Ŋu

GSAM 294.2Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 1-ɣe 23, 1879, nu ƒomevi aɖewo siwo Hamemegã White gblɔ tso eƒe kpekpeɖeŋu kple dɔa ŋu le afi; ele be woahe wo ava afisia, elabena wotsɔa kekeli bubu ɖe vɔsa si wowɔ le agbalẽtata dɔa me ŋu. Nyatakaka la gblɔ be:—

GSAM 294.3“Esi woɖo Agbalẽtataƒe Habɔbɔ ɖo le Battle Creek, Mich., le 1861 me la, míetsɔ míaƒe agbalẽxɔlawo ƒe ŋkɔwo kple gome si le mía si be míagata míaƒe agbalẽwo katã (siwo wova kpɔ emegbe be woƒe asi nye $10,000) na habɔbɔ la, eye míaƒe nunɔamesi susɔe nye $1,000 ko; eye míeyi edzi wɔ dɔ abe ŋlɔla, dɔdzikpɔla kple mawunyagblɔla ene, le $6 le kwasiɖa ɖe ko.

GSAM 294.4“Le 1866 me, esi míetrɔ va Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe agbalẽtataƒe la le dɔléle sesẽ megbe la, míekpɔ be dɔdzikpɔlawo nɔ ga akpe geɖe ƒe vi si nye ewo le alafa me la xem, eye gɔmedzedze-gae la trɔ va zu $32,000;3 Ke le ƒe ene me, kple Mawu ƒe yayra, woxe fewo katã, gɔmedzedze-gae la yi $75,000, eye mí [habɔbɔ la] si $5,000 le bankawo me.”

GSAM 294Agbalẽtataƒe La Ƒe Nɔnɔme Le 1880

GSAM 294.5Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 1-ɣe 15, 1880, Hamemegã Butler gblɔ be:—

GSAM 294.6“Wokeke míaƒe agbalẽtataƒe (Battle Creek) ɖe enu nyitsɔ laa to xɔ titina aɖe tutu le xɔ eve siwo le ɣedzeƒe la dome, eye esia kpe ɖe eƒe nuteƒe kple bɔbɔe dzi ŋutɔ. Mɔnuwo le afi na elektrotai kple stereotai, kple agbalẽ ƒe axawo toto nu ƒu kple akpaɖoɖo wo ŋu le mɔ nyuitɔ nu. Le nyateƒe me, ame siwo nya nu la gblɔ be agbalẽtataƒe sia de blibo wu eye nuwo katã le eme wu agbalẽtataƒe ɖesiaɖe le Michigan nutome.”

GSAM 295.1Esi woɖe agbalẽtataƒe la ŋu ɖe edzi hã la, hafi dzomeŋɔli la nu nawu, ehiã be woatu xɔ yeye le xɔ gã la ƒe anyiehe, na mɔ̃tataƒe. Woɖe habɔbɔ la ƒe agbalẽtatamɔ̃ atɔ̃ la ɖe xɔ sia me. Agbalẽtatamɔ̃ ɖeka le wo dome nye gã wu esi wozaɖa nɔ agbalẽtataƒe la me. Mɔ̃ si le eƒe lolome kple nɔnɔme nu hã woɖo ɖe Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe agbalẽtataƒe me le Oakland, Cal., le ɣeyiɣi ma me.

GSAM 295.2Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 5-ɣe 17, 1881, esi wòƒo nu tso agbalẽtata dɔa ƒe dzidzedzekpɔkpɔ le agbalẽtataƒe gã si le Battle Creek la ŋu la, Hamemegã White gblɔ be:—

GSAM 295.3“Ne míetsɔ fe siwo Ŋkeke adrelia Mɔkpɔla ƒe Agbalẽtataƒe Habɔbɔ si la le eƒe asiɖeɖe ƒe ŋkɔlɔlɔ nyuie me la ɖe asi, nu si susɔ le anyigba kple nunɔamesiwo me le $105,000 alo wu. Le esia me, míaƒe ameawo katã tsɔ $34,432.17 na to akpa, nunana kple domenyinuwo me, eye ŋutsu kple nyɔnu nuteƒewɔla ʋɛ aɖewo siwo ɖo woƒe agbe ɖe dɔa ŋu la tsɔ $70,567.83 kpe ɖe eŋu [menye nunana me o, ke vɔsa kple ale si wokpɔ dɔa dzi nyuie ta].”

GSAM 295Mawunyagbalẽdzrala Ƒe Dɔa Ƒe Gɔmedzedze

GSAM 295.4Le 1881 ƒe gɔmedzedze me la, míaƒe ameawo wɔ dɔɖeɖe yeye, eye wodzi mawunyagbalẽdzrala ƒe dɔa gɔme be woatsɔ míaƒe agbalẽwo adzra. Esi mawunyagbalẽdzralawo meɖo agbalẽdzadzra ƒe nyatakaka siwo sɔ pɛpɛpɛ o va se ɖe 1884 me la, míaƒe nyatakaka na ɣeyiɣi ma tso agbalẽtataƒe eneawo ƒe dzadzra ŋu. Woƒe ŋkɔlɔlɔ nu la, dzadzra le ƒe atɔ̃ me nye $221,248.69. Esi dɔa ƒe ŋusẽ keke ta tso míaƒe dɔwɔƒewo le Europa ƒe titina kple Scandinavia nutomewo la, agbalẽwo le gbe bubuwo me ƒe hiãhiã me nɔ dzidzim ɖe edzi.

GSAM 296Agbalẽwo Ƒe Dzadzra Le Ƒe Ewo Me

GSAM 296.1Tso 1884 va se ɖe 1894, ƒe ewo ƒe ɣeyiɣi me la, mawunyagbalẽdzralawo wɔ míaƒe agbalẽ gã siwo ƒe axawo woto nu ƒu heɖo akpa sesẽ ɖe wo ŋu ƒe dzadzra geɖe. Woƒe dzadzra le ɣeyiɣi sia me nye $4,031,391.26. Le ɣeyiɣi sia me, míetsɔ dɔa ɖe ŋgɔ wu to agbalẽtataƒeawo ƒe ɖoɖo ɖe Australia, Tahiti le Pacific Islands, Helsingfors le Finland, Hamburg le Germany kple teƒe bubuwo. Mawunyagbalẽdzralawo ƒe dzadzra le 1895, le ƒe ma ƒe sesẽwo me hã, nye $357,467.23, eye eya ta wo katã, kple dzadzra si míegblɔ xoxo la, nye $4,816,773.73.

GSAM 296Agbalẽdzadzra Le Ƒe Blaatɔ̃ Me—$11,000,000

GSAM 296.2Be míanya dzadzra ƒe ga katã tso 1854 va se ɖe Ɣleti 1-ɣe 1, 1896 la, ele be míatsɔ nu bubuwo hã akpe ɖe eŋu: agbalẽ siwo wota na dzadzra, agbalẽviwo kple nɔnɔmetatawo, abe agbalẽtataƒeawo katã ƒe nyatakaka ene le ƒe ewo siwo gblɔ xoxo la me, si ƒe asi nye $3,458,278.23; esia na agbalẽ dzadzra ƒe ga katã le hame la me le ƒe blaeve vɔ eve me zu $8,275,051.96. Woate ŋu agblɔe le nɔnɔme bubu me be: dzadzra le ƒe blaetɔ̃ me (1854 va se ɖe 1884) nye $424,915.24, eye ƒe wuieve siwo kplɔe ɖo va se ɖe Ɣleti 1-ɣe 1, 1896, nye $7,850,136.72. Esi mawunyagbalẽdzralawo ƒe ŋusẽ le dɔwɔƒe la me dze ɖe anyi le ƒe enyi siwo va yi me hã la, míate ŋu agblɔ le ŋuɖoɖo me be tso 1854 va se ɖe fifia (1905) la, wodzra Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽ siwo ƒe asi wu $11,000,000.

GSAM 296Tata Le Gbe Abe Blaene Ene Me

GSAM 296.3Gbedeasi la ƒe ŋgɔyiyi le agbalẽ me dze edzi ne míekpɔ be woɖe gɔmedzedze na eƒe tata le gbe vevitɔ abe blaene ene me, abe Arabiagbe, Armeniagbe, Basutogbe, Bohemiagbe, Bulgariagbe, Bengali-gbe le India, Tsainagbe, Danishgbe, Yevugbe, Estoniagbe, Finlandgbe, Frãsegbe, Fijigbe, Helagbe, Dzamanigbe, Hollandgbe, Hungarygbe, Hawaiigbe, Italyagbe, Icelandgbe, Japangbe, Kaffirgbe, Letoniagbe, Lavoniagbe, Maorigbe, Polskgbe, Portugalgbe, Romaniagbe, Russiagbe, Serviagbe, Spaingbe, Swedengbe, Tahitigbe, Tongagbe, Walesgbe kple bubuwo ene. Le dukɔ kple to siawo dome la, dɔwɔla siwo le dɔwɔm sesẽ le afima, eye wole gbedeasi etɔ̃lia ƒe nyateƒewo tsɔm yi ŋgɔ.

GSAM 297.1Agbalẽ, agbalẽvi kple nyatakakagbalẽvi siwo woɖe le gbe vovovowo me la ƒe xexlẽme le edzi wu 1,187. Be woaxɔ wo dometɔ ɖesiaɖe ɖeka ɖeka kple hame la ƒe nyadzɔdzɔgbalẽwo ƒe ƒe ɖeka tɔ (wo katã nye 87;4) le gbe vovovowo me la, ehiã ga abe $340 ene.

GSAM 297Agbalẽtataƒe Blaeve Ƒe Nɔƒe

GSAM 297.2Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽtataƒe blaeve le teƒe siawo: Avondale, Australia; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Kpe ɖe agbalẽtataƒe siawo ŋu la, míaƒe ameawo le agbalẽ kple agbalẽvi tata wɔm le Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; kple Fiji Islands.

GSAM 297Agbalẽvi Gbãtɔ Ƒe Tata

GSAM 297.3Míadzudzɔ ɣeyiɣi kpui aɖe be míakpɔ ale si míaƒe ŋgɔdolawo nɔ dɔ wɔm le gɔmedzedze me. Le 1853 ƒe dzome, esi wole agbalẽ gbãtɔ si wota le Washington ƒe mɔ̃ dzi—“Nɔƒe kɔkɔe”—wɔm la, esi nɔvinyɔnuwo ƒe dɔwɔha aɖe ƒo axa siwo woata la heƒo wo nu ƒu be woato wo la, ŋlɔla la tsɔ ga ɖɔɖɔ si wotsɔa do ʋe be woaƒo ativiwo ɖe eme la do ʋe wo me; eye esi woɖo agbalẽawo ƒe akpawo ɖe wo ŋu la, Uriah Smith tsɔ dzidzemɔ̃ si ƒe to dzɔdzɔe kple hɛ sue aɖe si nu le ŋutɔ la tso woƒe towo ɖa. Wowɔe alea elabena mɔ̃ siwo sɔ na dɔ sia menɔ anyi o.

GSAM 298.1Hafi 1861 ko la, hame la ƒe agbalẽwo katã woɖe wo ɖe Adams ƒe agbalẽtatamɔ̃ ɖeka dzi, si mɔ̃ si ƒe ŋusẽ nye sɔŋusẽ eve nyana. Fifia, le agbalẽtataƒeawo me la, ŋusẽŋuti agbalẽtatamɔ̃ siwo wu blaene le dɔ wɔm ɣesiaɣi, eye wota fifia ƒe nyateƒe. Agbalẽtataƒe siawo tsɔ ame wu alafa atɔ̃ ɖo dɔ me be woawɔ dɔa, eye mawunyagbalẽdzrala alafa geɖewo le dɔwɔƒe la me le agbalẽwo dzram le ameawo dome.

GSAM 298.2Le 1862 me la, ame ate ŋu aɖe Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽwo katã ɖeka ɖeka le $7.50 ta; le 1904 me la, abe woɖe fia ene, ehiã $340 be woaxɔ wo katã. Vavã, nu si gã wu amegbetɔ ƒe susuɖoɖo lae wɔ dɔ hafi nu siawo va eme.

GSAM 298.3Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽtata dɔa ƒe dzidzi ɖe edzi, abe woɖe nyagblɔɖi ɖe eŋu le 1848 me ene, va zu abe ɣe ƒe ŋgɔyiyi ene—“Exɔa dzo wu—eɖoa eƒe kekeliwo ɖa”—“Eyi edzi le eƒe mɔ dzi abe ɣe ene, gake meɖoa to gbeɖe o.”

GSAM 298Tsɔ Xɔse ɖe Ŋgɔ—Hamemegã Stone ƒe Ðaseɖiɖi

GSAM 298.4Ame siwo yi ŋgɔ le mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe dɔa me la ƒe dzonɔameme kple vevidodo dze nyuie le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le Ɣleti 2-ɣe 5, 1884, to Hamemegã Albert Stone, ame si nye dɔa ƒe ŋgɔdola dometɔ ɖeka, eye wònɔ agbe va se ɖe ƒe blaasieke:

GSAM 298.5“Le dɔa ƒe gɔmedzedze ƒe ŋutinya me la, nuwo nɔ sue, eye mɔnu siwo wozã la dze abe womasɔ gbɔ na dɔa o ene. Ke ame ŋutsu kple nyɔnu siwo xɔ Mawu dzi se le gɔmedzedze me la nya tso gɔmedzedze me be Aƒetɔ la ƒe asi sesẽ le dɔ sia ŋu. Wonya be ɣeyiɣi si woɖo ɖi be Aƒetɔ la nave Zion nu la va ɖo, eye Aƒetɔ la tsɔ eƒe asi ɖe eŋu be yeaƒo eƒe ameawo nu ƒu. Wokpɔ be Aƒetɔ lae nɔ tɔdziʋu la kplɔm, eye Nyanyui ƒe Tɔdziʋu, si dzi hame susɔea kple eƒe agba si nye nyateƒe siwo wogbugbɔ ɖo anyi, xɔse si wodo kpɔ, kple lɔlɔ̃ blibo le la, ava ɖo tɔdziʋudzeƒe le dedie.”

Notes

  1. Hosea 6:3. ↩
  2. Ellen G. White ƒe agbe ƒe ŋutinya, p. 128. ↩
  3. esia le $3,000 ɖe ete na ga si woxɔ ɖe akpawo ta kple nunanawo. ↩
  4. Kpɔ woƒe ŋkɔwo le 1904 ƒe General Conference Year Book me ↩

Note

Back