Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
17 / 31
17 / 31

Ta 14 — Ʋɔtru si wotu

John Norton Loughborough

GSAM 214.1“Esi wonɔ yiyim be yewoaƒle nu la, srɔ̃ɖeɖela la va; ame siwo le klalo la yi kplii ɖe srɔ̃ɖeɖe la me, eye wotu ʋɔtru la.”1

GSAM 214.2Srɔ̃ɖeɖela ƒe vava si woɖe fia le lododo sia me menye Kristo ƒe vava ɖe anyigba dzi o, ke boŋ eƒe vava ɖe srɔ̃ɖeɖe la me. Srɔ̃ɖeɖe la nye nu si dzɔna hafi Aƒetɔ la ava. Luka ƒe Nyanyui la ɖe eŋu ale: “Mibla miaƒe ali, eye miaƒe akaɖiwo nanɔ bibim; eye miawo ŋutɔ minɔ abe ame siwo le lalam na woƒe Aƒetɔ ene, esi wòatrɔ tso srɔ̃ɖeɖe la me, be ne eva do ʋɔ la, woaʋu ʋɔ na eŋu enumake.”2

GSAM 214Xɔxɔ ɖe fiaɖuƒe si woyɔna be srɔ̃ɖeɖe

GSAM 214.3Srɔ̃ɖeɖela ƒe vava ɖe srɔ̃ɖeɖe la me ɖe fia le Daniel 7:13, 14, afi si Kristo va ɖe Fofo la gbɔ be yeaxɔ eƒe fiaɖuƒe. Le ŋkeke gbãtɔwo me, ne fia va ɖe eƒe du gã me be yeaxɔ eƒe fiazikpui kple fiaɖuƒe la, woyɔe be srɔ̃ɖeɖe. Nu sia—eƒe xɔxɔ ɖe du gã la ŋu abe srɔ̃ la ene—wotsɔa ŋutikɔkɔe kple dzidzɔ ƒe nɔnɔme wɔe abe srɔ̃ɖeɖe vavã ene. Eya ta ne Kristo xɔ eƒe fiaɖuƒe tso Fofo la gbɔ le dziƒo la, wogblɔ be eɖe srɔ̃ kple eƒe srɔ̃—Yerusalem Yeye (Nyaɖeɖefia 21:9); eye lododo la yɔe be “srɔ̃ɖeɖe.”

GSAM 214.4Esi ŋkeke 2300 wu le 22.10.1844 la, Mɔkpɔlawo, siwo tsɔa nu siwo dzɔ le woƒe agbe me sɔ kple Ɣedzeƒe ƒe srɔ̃ɖeɖe ƒe nɔnɔme la, gblɔ be, “Kristo yi ɖe srɔ̃ɖeɖe la me.” Esi woxɔ kekeli nyuie wu tso nu si ava eme le ŋkeke 2300 ƒe nuwuwu me la ŋu la, woƒe xɔse kplɔ Kristo ɖo ɖe dɔ si wòde asi me la me; eya ta le xɔse me la, “woyi ɖe srɔ̃ɖeɖe la me kplii.”

GSAM 215“Matrɔ”

GSAM 215.1Le ŋutega si wona Nyɔnu Harmon le ƒe 1845 me, esi Kristo le tsɔtsɔ tso dziƒoƒe nɔƒe kɔkɔe ƒe xɔ gbãtɔ me yi xɔ evelia me la, míekpɔ nya siawo: “‘Minɔ afi sia; mele yi ge ɖe Fofo gbɔ be ma xɔ fiaɖuƒe la; mina miaƒe awuwo nanɔ dzadzɛ, eye le ɣeyiɣi sue aɖe megbe la, matrɔ tso srɔ̃ɖeɖe la me, eye maxɔ mi ɖe ŋunye.’ Emegbe lilikpo-tasiaɖam aɖe, si ƒe fɔtiwo le abe dzo bibi ƒe aɖewo ene, eye mawudɔlawo ƒo xlãe la, va ɖe afi si Yesu nɔ. Eɖɔ ɖe tasiaɖam la me, eye wotsɔe yi nɔƒe kɔkɔe wu, afi si Fofo la nɔ.”3

GSAM 215Nublanui le ʋɔtru la tu vɔ megbe

GSAM 215.2Ʋɔtru si wotu le lododo sia me le susu me be eƒe gɔmeɖeɖe ku ɖe nu si dzɔna hafi Amegbetɔ Vi la ava le dziƒo ƒe alilikpowo me la ŋu; elabena ne wotu ʋɔtru la vɔ la, ɖetugbi bubuwo va doa ʋɔ, eye wogblɔ na wo be “minɔ ŋudzɔ,” elabena womanya eƒe vava ƒe ŋkeke alo gaƒoƒo o. Gakpe ɖe eŋu la, ʋɔtru sia tu vɔ megbe esi ɖetugbi nunyalawo yi ɖe srɔ̃ɖeɖe la me kple Srɔ̃ɖeɖela.

GSAM 215.3Le nya siwo wozã le ɖetugbiwo ƒe lododo sia me la, edze abe le yiyi ɖe srɔ̃ɖeɖe la me megbe la, mɔnukpɔkpɔ gakpɔtɔ li na ɖetugbi “bometsila”wo gɔ̃ hã be woadzra wo ɖokui ɖo le mɔ si dze la nu be yewoakpe Srɔ̃ɖeɖela la ene. Wode se na wo be “woanɔ ŋudzɔ.” Ŋudzɔnɔnɔ kple lalala nye nɔnɔme siwo do ƒome kple dzadzraɖo vavã be woakpe Aƒetɔ la. Eya ta ele abe nublanui meɖea asi le ame ŋu ne wotu ʋɔtru la le lododo sia me o ene.

GSAM 215Menye Luka 13:25-28 ƒe ʋɔtru la o

GSAM 215.4Le ŋkeke tsãwo me la, amewo wɔ vodada le ʋɔtru si wogblɔ le lododo sia me ƒe sɔsɔ kple ʋɔtru si wogblɔ le Luka 13:25-28 me, si ɖeɖe ale: “Ne aƒetɔ la fɔ tso, eye wotu ʋɔtru la, eye miadze egɔme anɔ te le gota, eye miado ʋɔ, agblɔ be, Aƒetɔ, Aƒetɔ, ʋu ʋɔ na mí; eye aɖo eŋu be, Nyemanya afi si mienɔ tso o.... Miadzo tso gbɔnye, miawo siwo wɔa vɔ̃ɖiɖi la. Avifafa kple aɖukliɖuɖu anɔ afi ma, esi miakpɔ Abraham kple Isak kple Yakob kple nyagblɔɖilaawo katã le Mawu ƒe fiaɖuƒe me, eye woanya mi ɖe gota.” Edze ƒã le nya siawo me be, ne wotu ʋɔtru sia la, woɖo nu si ava ame siwo le gota la dzi xoxo. Mawu ƒe fiaɖuƒe va xoxo; elabena woakpɔ ame siwo woɖe tso vɔ̃ɖiɖi me le fiaɖuƒe la me. Ke le ɖetugbiwo ƒe lododo me la, Aƒetɔ la meɖo ɖe eƒe fiaɖuƒe me haɖe o, ke boŋ eyi ɖe Fofo la gbɔ be yeaxɔ eƒe fiaɖuƒe.

GSAM 216Ʋɔtru si wotu le kpɔɖeŋu-subɔsubɔdɔ la me

GSAM 216.1Ame siwo kplɔ Kristo ɖo le xɔse me le eƒe dɔwɔwɔ me, esi ŋkeke 2300 ƒe ɣeyiɣi wu—22.10.1844—kpɔe be esi nu vɔ̃ ɖeɖe ɖa ƒe ŋkeke va le kpɔɖeŋu-subɔsubɔdɔ la me la, nunɔla gã la tu xɔ gbãtɔ la ƒe ʋɔtru, eye wòʋu ʋɔtru si yi xɔ kɔkɔe wu me, afi ma wòawɔ eƒe dɔ be yeatsɔ nu vɔ̃ siwo woʋu le nɔƒe kɔkɔe la me la afɔkplɔ ɖa; eye nenema ke Kristo, míaƒe nunɔla gã la, tu dziƒo ƒe gbedoxɔ la ƒe xɔ gbãtɔ la ƒe ʋɔtru, eye wòʋu xɔ si me wokpɔ “eƒe nubabla ƒe aɖaka” le la.4

GSAM 216Ame kawoe wɔ vodada?

GSAM 216.2Le ɣeyiɣi sia me la, ame aɖewo nɔ Mɔkpɔla xɔselawo dome, siwo mexɔ kekeli si me kɔ tso Kristo ƒe nɔƒe kɔkɔe ƒe dɔwɔwɔ ŋu haɖe o, eye woƒe tame meɖo ɖe mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ŋu haɖe o. Ame siawo wɔ vodada le nɔƒe kɔkɔe la ƒe ʋɔtru si le goƒe la sɔsɔ kple ʋɔtru si wogblɔ le Luka 13:25-28 me. Ke menye Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo o. Ke ame kawoe nɔ wo, aleke nufiafia sia dze egɔme, eye nukae kplɔ wo yi ɖe susu siawo gbɔ—míadzro nu siawo ŋu be míakpɔe.

GSAM 217.1Ame siwo ɖe wo ɖokui ɖa tso hame siwo nye hame le ŋkɔ ko me, le Kristo ƒe vava ƒe gbedeasi ƒe gbeƒãɖeɖe ta, kple ame siwo woɖe wo ɖokui ɖa tso wo gbɔ la, woƒo nu na wo le ɖaseɖiɖi si wotsɔ na Nyaɖeɖefia ƒe hame adreawo dometɔ atɔ̃lia kple adelia la me. Nya si wotsɔ ɖe Sardis, hame atɔ̃lia, ŋu la gblɔ be, “Eya ta bu ale si nèxɔe eye nèse eŋu la ɖo ŋku, eye nàlé eŋu sesẽ, eye nàtrɔ dzi. Ne mèle ŋudzɔ o la, Mava ɖe ŋuwò abe fiafitɔ ene, eye mànya gaƒoƒo si me Mava ɖe ŋuwò la o.”5 Le nya sia me edze ƒã be ame siwo woƒo nu na la se Aƒetɔ la ƒe vava ƒe gbeƒãɖeɖe. Woɖe gbeƒã be yewoxɔe, ke fifia wole ɖoɖo be yewoagbe eŋu.

GSAM 217Filadelfia Hame

GSAM 217.2Filadelfia hame, si nye Kristo-hame ƒe nɔnɔme adelia, wogblɔ eŋu le afima. Hame sia ɖe ame siwo mawudɔla gbãtɔ kple evelia ƒe gbedeasiwo ƒe gbeƒãɖeɖe tso Nyaɖeɖefia 14 me kplɔ va la fia. Aƒetɔ gblɔ na hame sia be, “Kpɔ ɖa, mele va ge abe ɣeyiɣi sue me ene; lé nu si nèle la me sesẽ, be ame aɖeke nagaxɔ wò fiakuku o.”6 Wogblɔ nya bubu siawo hã na wo: “Nya siawoe ame kɔkɔe la, ame si nye nyateƒe la, ame si si David ƒe safui le la, ame si ʋuna ʋɔ, eye ame aɖeke mate ŋu atu o, eye wòtu, eye ame aɖeke mate ŋu aʋu o, gblɔe. Menya wò dɔwɔwɔwo; kpɔ ɖa, metsɔ ʋɔtru si le ʋuʋu ɖo ŋkuwò me, eye ame aɖeke mate ŋu atu o; elabena ŋusẽ sue aɖe le asiwò, eye èlé nye nya me, eye mègbe nye ŋkɔ o.”7

GSAM 217Nukae nye ʋɔtru si wotu le lododo sia me?

GSAM 217.3Nukae wòle be míase tso ʋɔtru si ʋu kple ʋɔtru si wotu le ŋɔŋlɔ si míeyɔ fifia la me? Míesusu be míakpɔ ŋuɖoɖo si dzea ŋu na nyabiase sia le ɖeɖe si kplɔe ɖo me: Esi Mɔkpɔlawo dome ame aɖewo xɔ kekeli didi wu, eye wofia be Ɖela la trɔ eƒe dɔwɔwɔ tso dziƒo ƒe nɔƒe kɔkɔe ƒe xɔ gbãtɔ me yi xɔ evelia me, eye wotsɔ ʋɔtru si ʋu kple ʋɔtru si wotu ƒe nya ɖo ŋgɔ nyuie na ame siwo adiase eŋu la, ha bubu aɖe tsi tsitre ɖe nyateƒe sia ŋu, eye wole agbagba be woaɖo xɔse ɖe nufiafia si gblɔ be ʋɔtru si ʋu la tu, eye ʋɔtru si wotu la ʋu la ŋu. Esi wole esia wɔm la, wole mɔ la ƒom ɖe te, alo wole mɔ xem ɖe Aƒetɔ ƒe dɔwɔlawo ƒe dɔ nu le anyigba dzi. Kristo ƒe ŋusẽe ʋuna eye wòtua dziƒo ƒe nɔƒe kɔkɔe ƒe ʋɔtruwo—“ame si ʋuna ʋɔ, eye ame aɖeke mate ŋu atu o.” Le nya si wogblɔ na Filadelfia hame la me la, ame siwo lé nya la me sesẽ, lé nya la me, eye megbe eƒe ŋkɔ o la, ɖu dziɖuɖu si ʋuna ʋɔtru si ame aɖeke mate ŋu atu o. Esia kɔ ɖe ʋɔtru si ʋuna mɔ ɖe ameawo gbɔ ŋu godoo; ʋɔtru sia, abe míava kpɔe ene la, edze abe ameawo tui keŋkeŋ ene. Ke le woƒe nɔnɔ te sesẽ ta la, Aƒetɔ la ɖo ʋɔtru si ʋu la ɖe ame siwo lé eŋu la ŋkume, eye ame aɖeke mate ŋu atu o.

GSAM 218Ʋɔtru si ʋuna mɔ na gbeƒãɖeɖe

GSAM 218.1Kpɔɖeŋu geɖe le Ŋɔŋlɔwo me, afi si wozã ʋɔtru le gɔmesese sia me. Paulo ŋlɔ na Korintotɔwo be, “Ʋɔtru gã kple ŋusẽtɔ ʋu na ŋunye, eye futɔwo geɖe li.”8 Gake le eƒe agbalẽ evelia si wòŋlɔ na Korintotɔwo me la, egblɔ be, “Esi meva Troa be maƒo Kristo ƒe Nyanyui la ƒe gbe la, eye Aƒetɔ ʋu ʋɔtru na ŋunye la, nyemekpɔ dzidzeme le nye gbɔgbɔ me o, elabena nyemekpɔ nye nɔvi Titus o.”9 Eya hã bia Kolosetɔwo be: “Minɔ te ɖe agbagba dzi le gbedodoɖa me, eye minɔ ŋudzɔ le eme kple akpedada; eye mido gbe ɖa ɖe míawo hã ta, be Mawu naʋu gbedasi ƒe ʋɔtru na mí, be míagblɔ Kristo ƒe nya ɣaɣla, elabena mele gakɔsɔkɔsɔ me le eta.”10

GSAM 218.2Le ŋɔŋlɔ siawo me ele abe ʋɔtru siwo ʋuna mɔ na nyateƒe ƒe gbeƒãɖeɖe yɔna be ʋɔtru si ʋu ene; eye le nya si wogblɔ na Filadelfia hame la me ele abe le ɣeyiɣi si me wotsɔ ame siawo kplɔ va la, ameawo wɔ agbagba sesẽ be woatu ʋɔtru si wotsɔa gbeƒãɖeɖe wɔna la ɖe wo nu ene. Esi Filadelfia hame to dodokpɔ la me, eye wòlé eƒe “nya” kple “ŋkɔ” la me sesẽ la, Aƒetɔ ƒe nya na wo nye be yetsɔ ʋɔtru si ʋu, si ame aɖeke mate ŋu atu o, aɖo ŋkume wo.

GSAM 219Nɔnɔme le 22.10.1844 megbe

GSAM 219.1Esi míele nya la ŋkume abe nyagblɔɖi ƒe nya me ene la, mina míatrɔ ŋku ɖe nɔnɔme la ŋu, abe ale si nuwo dzɔe ɖo ene. Abe woɖe ɖe ŋgɔ ene la, va se ɖe 4.1844, hamewo ʋu ʋɔ na Kristo ƒe vava ƒe gbedeasi, eye wobi dɔwɔlawo ŋu wu ame siwo ŋu gbedela siwo nɔ agbe la ate ŋu aɖo. Esi dziɖelameƒo va le ƒe 1844 ƒe adame la, ame siwo meɖe nufiafia la ɖe woƒe dzi me le nyateƒe me o la, trɔ ɖe eŋu tsitre. Esi le ƒe 1844 ƒe dzomeŋɔli me, mawudɔla evelia ƒe gbedeasi tso Nyaɖeɖefia 14 me kple “zãtitina ƒe ɣli” (Mateo 25) va la, yometiti si sesẽ wu la fɔ ɖe ame siwo gakpɔtɔ kpɔ dzideƒo be yewoaɖe gbeƒã woƒe xɔse be Aƒetɔ la gbɔ ava kpuie la ŋu. Ame siwo tsi tsitre ɖe eŋu la di mɔ vovowo be yewoatsi nya sia ƒe gbeƒãɖeɖe nu, eye yewoaxe mɔ ɖe ame siwo gakpɔtɔ le gbeƒã ɖem be “eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gaƒoƒo ɖo” la ƒe dɔ nu le mɔ sia mɔ nu. William Miller gblɔ tso tsitretsitsi sia ŋu be, “Enye nu si mesɔ kple dzɔdzɔme kura o, eye womate ŋu aɖe eƒe gɔme o.” Le ŋkeke 2300 ƒe nuwuwu gbɔ la, tsitretsitsi la nɔ ŋusẽ ŋutɔ, eya ta Geo. Storrs gblɔ tso eŋu be, “Míewu enu kple hame siwo nye hame le ŋkɔ ko me kple ame vɔ̃ɖiwo katã, negbe le ale si ɣli sia ate ŋu aka wo ŋu la ko.”

GSAM 219.2Esi ɣeyiɣi la wu, eye vɔ̃ɖiɖi kple fɔ̃ɖiɖi tso ame vɔ̃ɖiwo gbɔ va ɖe edzi zi eve kple zi etɔ̃ la, William Miller gblɔ tso nɔnɔme la ŋu be, “Míewɔ míaƒe dɔ le nu xlɔ̃xlɔ̃ nu vɔ̃ wɔlawo me kple agbagbadzedze be míanyɔ hame si wɔa subɔsubɔ le gotagome ko la me. Mawu tu ʋɔtru la le eƒe ɖoɖo me.”11

GSAM 219Nu vɔ̃ wɔlawo ƒe dzimesesẽ si bɔ

GSAM 219.3Ame ƒe fɔ̃ɖiɖi ƒe nɔnɔme sia meɖe dzime sesẽ ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ŋu le Kristo ƒe vava ƒe nufiafia ta ko o, ke ame siwo nɔ hame siwo nye hame le ŋkɔ ko me la ƒe ɖaseɖiɖi hã nye esia: “Ne míeɖo ŋku ale si ame siwo trɔa dzi vavã la ƒe xexlẽme le sue, eye ɣeyiɣi didi toa wo dometɔ ɖeka kple bubu ƒe dzitrɔtrɔ dome, kple nu vɔ̃ wɔlawo ƒe manyabunya kple dzimesesẽ si ƒe tɔgbi medze le bɔbɔe o la dzi la, míegblɔ le míaɖokui ƒe dzi me be, ‘Ɖe Mawu ŋlɔ be yeakpɔ nublanui oa? Alo ʋɔtru si nublanui le eŋu la tu?’”12

GSAM 220.1Le dɔwɔla bubu ƒe ŋɔŋlɔ me la, míese nya bubu tso nɔnɔme la ŋu le nyagblɔɖi ƒe ɣeyiɣi ƒe nuwuwu megbe: “Le ɣeyiɣi ma me la, esesẽ ŋutɔ be woaɖo ame siwo mexɔ se o gbɔ, elabena dziɖelameƒo le ƒe 1844 me trɔ ame geɖe ƒe susu, eye womedi be yewoase ɖeɖe aɖe tso nu sia ŋu o.”13

GSAM 220Ʋɔtru siwo katã ʋuna mɔ na ame siwo meɖe xɔse o la tu

GSAM 220.2Nɔnɔme sia le abe wòtu mɔ ɖe amewo katã nu ɣeyiɣi ma ene, negbe ame siwo gakpɔtɔ lé woƒe xɔse kple mɔkpɔkpɔ ɖe Kristo ƒe vava kpuie ŋu me ɖe asi la ko. Esi ʋɔtru si wotsɔa gbeƒãɖeɖe wɔna la dze abe wotui keŋkeŋ ene la, eye Mɔkpɔlawo kpɔ be ʋɔtru si wotu le lododo me ku ɖe woƒe nɔnɔme ŋu la, ele bɔbɔe be míase ale si wova ɖo susu sia me be nublanui aɖeke megale nu vɔ̃ wɔlawo ta o, alo abe ame aɖewo gblɔ ene be, “ʋɔtru si nublanui le eŋu la tu,” ne wosusu be ʋɔtru si wotu le lododo sia me kple ʋɔtru si wotu le Luka 13 me nye nu ɖeka. Ne ameawo gbe be yewoase nya la keŋkeŋ, eye wotsɔe wɔ dzime sesẽ la, aleke woate ŋu atrɔ dzi?

GSAM 220Ame kae fia ʋɔtru si wotu ƒe vodada gbãtɔ?

GSAM 220.3Nyabiase sia fɔ ɖe te fifia: Ame kae dze nufiafia si gblɔ be “nublanui megale nu vɔ̃ wɔlawo ta o” la gɔme? Ame kae xɔe? Eye ame kae gbe eŋu? Be míatsɔ eŋu ɖo na bia gbãtɔ la, míakpɔ ŋku ɖe nya si wotsɔ tso J. V. Himes ƒe mɔzɔzɔ si wòwɔ yi Maine nutome le ƒe 1845 ƒe adame la ŋu. Egblɔ be:—

GSAM 220.4“Nɔvi Joseph Turner kple ame bubuwo xɔe se be míele Sabat gã la me—be ƒe akpe ade wu—eya ta Mɔkpɔla aɖeke megale be yeawɔ asiƒedɔ o. Le woƒe susu nu, ne ame aɖe wɔe la, eƒe tsɔtsrɔ̃ mlɔeba adzɔ godoo.”

GSAM 220.5“Esi wonɔ lalam le asiƒedɔ si ku ɖe xexeame ŋu mawɔmawɔ ƒe nɔnɔme sia me la, kekeli yeye aɖe, abe wosusu ene, kɔ ɖe Nɔvi Turner ƒe susu ŋu, si nye be Srɔ̃ɖeɖela la VA VƆ—be eva le Yudatɔwo ƒe ƒe si va yi ƒe ɣleti adrelia ƒe ŋkeke ewoa dzi, eye srɔ̃ɖeɖe la dzɔ le ɣeyiɣi ma me—eye ɖetugbiwo katã, le gɔmeɖeɖe aɖe me, yi ɖe srɔ̃ɖeɖe la me kplii, eye wotu ʋɔtru la!—ame siawo dometɔ aɖeke mate ŋu abu o, eye ame siwo nɔ gota la dometɔ aɖeke mate ŋu akpɔ ɖeɖe o. Eya ta gbɔgbɔ me nyawo katã le anyigba gã sia dzi wu enu.”14

GSAM 221Ame kae tsi tsitre ŋutɔ ɖe nufiafia vodada la ŋu?

GSAM 221.1Hamemegã Turner dze nufiafia “nublanui megale nu vɔ̃ wɔlawo ta o” la gɔme le Paris, Maine, eye le ɣeyiɣi kpui aɖe me la, ame geɖe kplɔe ɖo le teƒe ma. Esi ʋɔtru si wotsɔna kɔ ɖe ameawo gbɔ la tu keŋkeŋ le Mɔkpɔlawo ƒe goƒe, ne woɖea xɔse gblɔna alo womeɖeanɛ gblɔna o la, ame geɖe va zu Turner ƒe susu me le nu sia ŋu le mɔ si le bɔbɔe nu.

GSAM 221.2Be ame aɖeke mase Mɔkpɔlawo ƒe ŋkɔ gɔme bubu o la, míatsɔ yɔ ame siawo le afima tso fifia be kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ Mɔkpɔlawo; eye ame geɖe tso ame siawo dome nɔ Ŋutsu Turner ƒe susuwo xɔm. Womekpɔ Sabat ƒe nyateƒe la alo woɖe eŋu na wo o, eye womese mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi haɖe o. Ame siawoe Aƒenɔ White ƒo nu tso wo ŋu le eƒe agbalẽwo dometɔ ɖeka me be:—

GSAM 221.3“Esi ɣeyiɣi si wonɔ mɔ kpɔm na la va yi le ƒe 1844 me la, Mɔkpɔlawo gake xɔe se be Aƒetɔ ƒe vava gbɔ kpuie; wosusu be woɖo ɖe nɔnɔme sesẽ aɖe me, eye Kristo ƒe dɔ abe ame si ɖea kuku ɖe amegbetɔ ta le Mawu ŋkume ene la wu. Esi woxlɔ̃ nu le ʋɔnudɔdrɔ̃ si gogo la ŋu vɔ la, wosusu be woƒe dɔ le xexeame me wu, eye woƒe luʋɔ ƒe agba ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ƒe ɖeɖe ŋu bu; eye ame vɔ̃ɖiwo ƒe fɔ̃ɖiɖi sesẽ kple mawugblɔgblɔ le wo ŋu la le abe Mawu ƒe Gbɔgbɔ ƒe tsɔtsɔ le ame siwo gbe eƒe nublanui la gbɔ ƒe ɖase bubu ene. Nu siawo katã ɖo woƒe xɔse ƒe ŋusẽ ɖe eme be ɣeyiɣi si wona amewo be woatrɔ dzi la wu, alo abe woƒe nya ene be, ‘ʋɔtru si nublanui le eŋu la tu.’ Abe woɖe ɖe ŋgɔ ene la, Mɔkpɔlawo wɔ ɖeka le xɔse sia me ɣeyiɣi kpui aɖe be ʋɔtru si nublanui le eŋu la tu.”15

GSAM 222.1Le nya sia me la, Aƒenɔ White ɖe nɔnɔme si kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ Mɔkpɔlawo xɔ la fia. Meɖe gɔmeɖeɖe aɖeke na mí be yexɔe se o. Abe woɖe ɖe ŋgɔ ene la, Joseph Turnere fia nufiafia sia gbãtɔ le Paris, Maine. Aƒenɔ White (le ɣeyiɣi ma me la, enye Nyɔnu Harmon) kpe kple Joseph Turner le teƒe si wogblɔ ɖa la le ƒe 1845 ƒe adame ƒe gɔmedzedze, eye wòse Turner le eƒe nufiafia ɖem gbeƒã be “asiƒedɔ megale Mɔkpɔlawo ta o, eye nublanui megale nu vɔ̃ wɔlawo ta o,” eye wògblɔ nɛ kɔtɛ be “èfia nufiafia vodada; nublanui gakpɔtɔ li na nu vɔ̃ wɔlawo, kple ame siwo megbe nyateƒe la kple nyanya o.”

GSAM 222Wotsi tsitre ɖe “Nublanui Megali O” ƒe susu ŋu

GSAM 222.2J. N. Andrews, si nɔ Paris, Maine le ƒe 1844 kple 1845 me, eye si nya ameawo ƒe nɔnɔme kple Joseph Turner, si fia be nublanui megale nu vɔ̃ wɔlawo ta o la, gblɔ nya sia tso Nyɔnu Harmon ƒe nɔnɔme ŋu le ɣeyiɣi ma me: “Ŋutegaawo meɖe wo kplɔ yi ɖe susu sia me o; ke boŋ etrɔ ame siwo gake lé susu sia me la.”16

GSAM 222.3Nyɔnu Harmon yi Paris, Maine zi evelia le ƒe 1845 ƒe dzomeŋɔli me. Tso mɔzɔzɔ sia ŋu la, matsɔ nya si tso Aƒenɔ Truesdail, si nɔ Paris le ɣeyiɣi ma me, ŋlɔ. Egblɔ be:—

GSAM 222.4“Le Nyɔnu Harmon ƒe mɔzɔzɔ me yi Paris, Maine, le ƒe 1845 ƒe dzomeŋɔli me la, megblɔ nya siwo ku ɖe nye xɔ̃nyɔnu si dɔ ŋunye la ŋu nɛ, si ƒe fofo meɖe mɔ nɛ wòva míaƒe kpekpewo o, eya ta megbe kekeli la o. Eko nu henɔ eŋu ɖom be, ‘Mawu meɖe fia nam kpɔ gbeɖe be ame siawo tɔgbi mate ŋu akpɔ ɖeɖe o la o. Ame siwo ŋkume wotsɔ nyateƒe ƒe kekeli la ɖo, eye wogbee kple nyanya la koe.’”17

GSAM 222.5Eya hã ƒo nu tso Nyɔnu Harmon ƒe mɔzɔzɔ etɔ̃lia yi Paris le ƒe 1846 me ŋu ale:—

GSAM 222Mokaka bubu ɖe nufiafia vodada la ŋu

GSAM 222.6“Nusi bubu si dze na be míabui nye ŋutega si wona le ƒe 1846 me le Paris, Maine. Wotsɔe ɖe ŋkume na Nyɔnu Harmon be ne Satan mate ŋu aɖe ame siwo si dzi anukwaretɔ le la ƒe agbagba be yewoaɖo woƒe dɔ katã o la, azã eƒe aɖaŋu be yeanya wo ayi woƒe dɔdeasi la godo. Nɔvinyɔnu nyui aɖe nɔ gbɔna gblɔm na hamewo be Mawu gbe wo ɖa elabena wogbe gbedeasi si tso dziƒo va be yeaɖe wo la. Wotsɔe ɖe ŋkume na Nɔvinyɔnu Harmon be nya si wògblɔ la ƒe nyateƒe mele eme o, elabena ame geɖe le hamewo me siwo gake axɔ nyateƒe la; eye mawudɔla nyuiwo gake ayi dɔ ɖe ameawo ta le hame siawo me, eye ne wowɔ nenema la, wo [mawudɔlawo] agblẽ Nɔvinyɔnu sia kple eƒe gbedeasi [si nye eƒe “nublanui megali o” ƒe gbedeasi] ɖi le ʋɔtru la go.”18

GSAM 223Nyawo metsi tre ɖe wo nɔewo ŋu o

GSAM 223.1Esi ame aɖewo le agbagba dzem vevie be yewoaɖee fia be Aƒenɔ White fia nufiafia si gblɔ be “nublanui megale nu vɔ̃ wɔlawo ta o” le ƒe tsã me, ke fifia efiaa nufiafia si tsi tsitre ɖe ema ŋu la, matsɔ ɖaseɖiɖiwo tso ame siwo nya eƒe dɔ tso ƒe 1845 ƒe ɣeyiɣi me ŋu ava, tso eƒe agbagba le nu vɔ̃ wɔlawo ƒe trɔtrɔ ta. Nya si kplɔe ɖo nye Ira Abbey, tso Brookfield, Madison nutome sue, New York nutome ƒe ɖaseɖiɖi:—

GSAM 223.2“Le ƒe 1846 kple 1850 dome la, Nɔvi kple Nɔvinyɔnu White va míaƒe aƒe, eye wotsɔ ɖeviwo kple ame siwo megbe nyateƒe la o la ƒe nya ɖe dzi ŋutɔ. Wowɔ dɔ ɖe ame siwo metrɔ dzi o ta, eye nyemetsɔ ɖo ŋku be mese Nɔvinyɔnu White gblɔ be mɔkpɔkpɔ aɖeke mele ame siwo trɔ le mɔ dzi kple ame siwo megbe nyateƒe la o la ta.”19

GSAM 223Mɔkpɔla si wɔa subɔsubɔ le kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ dzi ƒe ɖaseɖiɖi

GSAM 223.3Le nu si Mɔkpɔlawo siwo wɔa subɔsubɔ le kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ dzi le New England nya tso ʋɔtru si wotu ƒe nɔnɔme sesẽ la ŋu la, na agbalẽ si kplɔe ɖo la ɖi ɖase:

GSAM 223.4“Le ƒe 1891 ƒe August 5 vase August 9, mewɔ dzodzro kple Hamemegã Miles Grant le Brookston, du si me ame abe akpe blaetɔ̃ ene le. Wowɔ dzodzro la le agbadɔ gã aɖe me, eye John Barbour, ame si nye du ƒe dumegãwo ƒe habɔbɔ ƒe zimenɔla tsã, nɔ teƒe dzi. Du sia didi abe mail blaeve ene tso Boston. Dzodzro la ku ɖe Sabat ƒe nya ŋu, gake Grant di be yeatsɔ Aƒenɔ White ƒe nuteƒekpɔkpɔ le dɔ sia me ava dzodzro la me. Eɖe nya ta be ‘wotsɔe ɖe ŋku me le 1844 ƒe ɣeyiɣi didi aɖe va yi, be amenuveve ƒe ɣeyiɣi nu vɔ, eye nublanui mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu azɔ o.’”

GSAM 224.1“Eɖe nya ŋu la, meɖo eŋu be Mɔkpɔlawo siwo wɔa subɔsubɔ le kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ dzi, wo katã de bɔ, xɔe se le ɣeyiɣi aɖe me, hafi míetɔtrɔ le wo ŋu, eye le esi teƒe be Aƒenɔ White nado alɔ nufiafia ma la, nu gbãtɔ siwo woɖe fiae la dometɔ ɖekae nye be nufiafia ma nye ‘alakpa’, eye nublanui gakpɔtɔ le nu vɔ̃ wɔlawo ŋu. Meɖo be, ‘Esia nye nyateƒe, eye Hamemegã Grant nya be enye nyateƒe.’ Ne meɖo nya sia, Mɔkpɔlawo siwo wɔa subɔsubɔ le kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ dzi ƒe ame geɖewo si nɔ ŋgɔnye [ameawo nye agbadɔ gã la me ƒe akpa gã aɖe] ɖo ta kple dzideƒo kple nyateƒe nɔnɔme be woɖo kpe nya la dzi. Nya kpui koe nye be, Hamemegã Grant megblɔ nya ma ake le dzodzro la me o.” Woɖo asi ŋu “Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass.; December 6, 1895.”

GSAM 224Aƒenɔ White Dia Nu Vɔ̃ Wɔlawo Ƒe Ɖeɖeɖe Ɣesiaɣi

GSAM 224.3Be Aƒenɔ White wɔ dɔ ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ƒe trɔtrɔ va Mawu ŋu tso 1844 vase fifia la, nyateƒe bubuwo hã ɖe eŋu. Eya kple Hamemegã White wɔ takpekpe le Albert Belden ƒe aƒe me le Rocky Hill, Conn., le April 20, 1848 gɔmedzedze. Le takpekpe ma me wowɔ dɔ ɖe ame aɖewo siwo tso xexeame ŋu. Hamemegã White kple srɔ̃a tsɔ ɖe le ame siawo me tɔxɛ. Le nya sia ŋu míatsɔ ame aɖe si nye akpa sia ƒe ɖaseɖiɖi va ɖo; ame si xɔ nyɔnyrɔ le Hamemegã White ƒe asi me. John Y. Wilcox, si ŋlɔ tso Kensington, Conn., le February 22, 1891, gblɔ be:

GSAM 224.4“Wokplɔm va nyateƒe la me le ɣeyiɣi si wowɔ takpekpewo le Nɔviŋutsu A. Belden ƒe aƒe ƒe xɔ si womewu edɔwɔwɔ nu o la me le Rocky Hill, Conn. Mexɔ kekeli si le fifia ƒe nyateƒe me le Nɔviŋutsu kple Nɔvinyɔnu White ƒe dɔwɔwɔ ta. Nɔviŋutsu White nyrɔm le megbe kpui aɖe. Ne menye dzideƒoname kple ŋusẽ si mexɔ tso wo gbɔ o la, nyemenya ne makpɔ dzideƒo gbeɖe be masusui alo mase le ɖokuinye me be Aƒetɔ xɔm o. Wotsɔ ɖe le nye me ŋutɔ, eye wowɔ dɔ be yewo akpe ɖe ŋunye.”

GSAM 225.1Hamemegã White ŋlɔ tso takpekpe ma ŋu ɖe Stockbridge Howland, Topsham, Maine, be, “Nɔviŋutsu Bates ɖe sewo fia le kekeli nyuie me, eye ɖaseɖiɖi sesẽ ŋutɔwo ɖo wo ƒe vevienyenye ɖe ameawo ƒe dzi me. Nya la wɔ dɔ be wòɖo ame siwo le nyateƒe la me xɔxɔ ɖe teƒe, eye wòfɔ ame siwo meɖoe kplikpaa haɖe o la.”

GSAM 225Dɔwɔwɔ Na Nu Vɔ̃ Wɔlawo Le Oswego, N.Y.

GSAM 225.2Le 1849 me Hamemegã James White kple srɔ̃a wɔ dɔ le Oswego, N.Y. Le takpekpe siawo me, Hiram Patch kple nyɔnu Benson, siwo ɖo ŋugbe be yewo aɖe srɔ̃, trɔ va Mawu ŋu eye woxɔ fifia ƒe nyateƒe.

GSAM 225.3Le March 1850 me wowɔ takpekpewo ake le Oswego. Le Fifia ƒe Nyateƒe ƒe April ƒe akpa me, Hamemegã White gblɔ tso takpekpe siawo ŋu be:

GSAM 225.3“Dɔ vivi ŋutɔ aɖe le edzi yim le ame susɔwo ƒe viwo dome le du sia me fifia. Woƒe ɖeɖeɖe nye nya gã si míeɖo ɖe dzɔdzɔe le míaƒe takpekpewo me le Sabat eve mamlɛawo ta, eye Mawu yra mí ŋutɔ gɔ̃. Nyateƒe la wɔ dɔ nyuie ɖe mía ŋu hã kple mía viwo ŋu. Le fiẽ si kplɔ kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ mamlɛ la ɖo la, míewɔ takpekpe ɖe wo ŋutɔ ƒe nyonyo ta, eye Aƒetɔ ƒe Gbɔgbɔ va ɖe mía dome. Viwo katã tsɔ woƒe ta ɖe anyi le Aƒetɔ ŋkume, eye wosusu be vevie nye be woawɔ Mawu ƒe sewo, vevietɔ se atɔ̃lia, eye woaɖi ɖe Yesu Kristo ŋu be woakpɔ ɖeɖe. Takpekpe sia le takpekpe vivi wu siwo mekpɔ kpɔ la dome.”

GSAM 225.4Le Fifia ƒe Nyateƒe ƒe November, 1849 ƒe akpa me, Hamemegã White ŋlɔ ame geɖewo siwo trɔ va Mawu ŋu eye woxɔ nyɔnyrɔ ƒe nya; eye le agbalẽ sia ƒe akpa mamlɛ le 1850 me la, nya le takpekpe si wowɔ le Waitsfield, Vt., kple Heman Churchill ƒe vaɖeɖe ŋu, ame si trɔ tso xexeame va Mawu ŋu ko. Wo yɔe be “nɔviŋutsu” le nyati la me. Aleke woate ŋu awɔe ne nublanui mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu o?

GSAM 226Ame Blaeve-vɔ-Ɖeka Ƒe Ɖaseɖiɖi

GSAM 226.1Le nya sia ŋu míeɖe 1888 me ŋlɔɖiɖi aɖe si ame blaeve-vɔ-ɖeka ɖo asi ŋu. Wo dometɔ ɖe sia ɖe nɔ Mɔkpɔlawo ƒe azɔli me le 1844, eye wònya mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe gɔmedzedze. Wo katã nɔ gbedeasi la me hafi 1851, eye wo dometɔ geɖewo nɔ kple Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo kloe tso gbedeasi la ƒe gɔmedzedze ke:

GSAM 226.2“Mí, ame siwo ɖo asi ɖe edzi, míenya Mɔkpɔlawo ƒe azɔli le 1844 le ɣeyiɣi la ƒe nuwuwu me nyuie, eye míexɔ mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe nyateƒe tso 1850 gɔ̃ hã, eya ta míelɔ̃a be míeɖo míaƒe ŋkɔwo ɖe nya si kplɔe ɖo ŋu, tso ʋɔtru si wotu ƒe nufiafia si xɔseame siwo le mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi me xɔ, tso gɔmedzedze ƒe ɣeyiɣi vase ŋkeke si ŋu woƒo nu tsã la kple esime wòva yi.”

GSAM 226.3“Woxɔe se, le ɖoɖo kple Nyaɖeɖefia 3:7, 8 kple ŋɔŋlɔ bubuwo nu, be Daniel 8:14 ƒe ŋkeke 2300 ƒe nuwuwu me, Kristo ɖe eƒe dɔ nu le dziƒo ƒe nɔƒe kɔkɔe la ƒe xɔ gbãtɔ me, eye etrɔ eƒe subɔsubɔ ɖe xɔ si nye kɔkɔe wu la me, eye wòde ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe dɔ gɔme, eye wòtrɔ eƒe nɔnɔme le ɖoɖo ƒe akpa sia me le ɖeɖeɖoɖo ƒe mɔ ŋu. Le afi ma ʋɔtru ɖeɖe kple ʋɔtru tutu li.”

GSAM 226.4“Woxɔe se be Mawu gbe ame siwo kpɔ kekeli si kɔ ŋu tso mawudɔla gbãtɔ ƒe gbedeasi ŋu, eye wotrɔ megbe de eŋu, eye wotsi tre ɖe eŋu vevie la. Gake womexɔe se be ame siwo mekpɔ kekeli ma o alo ame siwo meɖo woƒe dzitsinya ƒe ƒeawo nu hafi 1844 o, ne wodi Mawu kple dzi dzadzɛ la, woaɖe wo ɖa o.”

GSAM 226.5“Le esime woxɔe se kple William Miller kple Mɔkpɔlawo ƒe akpa gã la, le ɣeyiɣi la ƒe nuwuwu megbe kpui aɖe, be woƒe dɔ ɖe xexeame dzi nu vɔ eye Aƒetɔ ava kaba la, hã le megbe, nɔƒe kɔkɔe la ƒe kekeli kple gbedeasi etɔ̃lia ɖe woƒe dziɖelameƒo ƒe nu gɔme na wo la, womexɔe se be nublanui ƒe ɣeyiɣi nu vɔ o, negbe ame siwo ɖe kekeli la ɖa ko.”

GSAM 227.1Woɖo asi ŋu, “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Aƒenɔ R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Aƒenɔ Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Aƒenɔ L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Aƒenɔ Mary S. Chase, Battle Creek, Michigan; S. M. Howland, Battle Creek, Michigan; Aƒenɔ F. H. Lunt, Battle Creek, Michigan; Aƒenɔ Melora A. Ashley, Battle Creek, Michigan; Aƒenɔ Caroline A. Dodge, Battle Creek, Michigan; Aƒenɔ Sarah B. Whipple, Battle Creek, Michigan; Aƒenɔ Uriah Smith, Battle Creek, Michigan; Aƒenɔ Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Aƒenɔ R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Aƒenɔ Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”

GSAM 227Ŋutega Ƒe Gɔmesese Vɔ̃

GSAM 227.2Woɖe asi be yewoagɔme ŋutega si wotsɔ na Aƒenɔ White le Topsham, Maine, le March 24, 1849, be wòfia nufiafia vɔ̃ sia—be nublanui mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu azɔ o. Wotsɔ ŋutega sia va le ɣeyiɣi si “Rochester ƒe ʋɔtruwo ƒe ɣli” (gbɔgbɔ̃subɔsubɔ) nɔ egɔme dzem. Aƒenɔ White kpɔ be dzesi kple nukunu siwo gɔme sese sesẽ, kple dzimetɔtrɔ vɔ̃tɔwo, adzi ɖe edzi eye woakaka ɖe afisiafi. Dzimetɔtrɔ siawo menye dzimetɔtrɔ tso vodada me va nyateƒe me o (Aƒenɔ White megblɔ be dzimetɔtrɔ ma tɔgbe magawɔ o, ke boŋ be dzimetɔtrɔ si woɖe fiae le afi si ameƒe ŋusẽ nɔ wo wɔwɔ me la koe)—ke boŋ tso vɔ̃ me va vɔ̃ wu; elabena ame siwo gblɔ be woƒe dzi trɔ la tsɔ mawusubɔsubɔ ƒe awu blá wo ɖokui ko, si ɣla dzi vɔ̃ɖi ƒe nu vɔ̃wo. Ame aɖewo dze abe ɖe wotrɔ dzime vavã ene, eye esia na wote ŋu ble Mawu ƒe amewo; gake ne woate ŋu akpɔ woƒe dziwo la, woakpɔe be woyibɔ abe tsã ene.

GSAM 227.3Emegbe egblɔ be: “Dɔla si kplɔm ɖo la gblɔ nam be makpɔ dzi ƒe vevesese ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta abe tsã ene. Mekpɔ, gake nyemete ŋu kpɔe o; elabena woƒe ɖeɖeɖe ƒe ɣeyiɣi nu vɔ.”20

GSAM 228.1Woɖo nya be ŋutega sia fia be nublanui mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu azɔ o, gake míabia, aleke esia ate ŋu anye ne eya tsi nya ma tsã tso esime Joseph Turner fiae le 1845 ƒe ŋɔli si kplɔa vuvɔŋɔli ɖo me, eye eya wɔ dɔ kple dzideƒo ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ƒe trɔtrɔ kple ɖeɖeɖe ŋu le ɣeyiɣi blibo la me?

GSAM 228.2Le Nuteƒekpɔkpɔ kple Ŋutegawo ƒe Kpeɖeŋunya si wota le 1854 me la, Aƒenɔ White gblɔ be, “Woagakpɔ ‘dzimetɔtrɔ vɔ̃tɔwo’ si míeƒo nu tso ŋu la gɔ̃ wu. Ŋutega sia ku vevie ɖe ame siwo se Mɔkpɔlawo ƒe nufiafia la ƒe kekeli eye wotsi eŋu ŋu. Wotsɔ wo de alakpaɖɔɖɔ sesẽ te. Ame siawo magakpɔ dzi ƒe vevesese ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta abe tsã ene o.”21

GSAM 228.3Ame siwo tsi eŋu gblɔ be yewonya nu si Aƒenɔ White nɔ kpɔm le ŋutega sia me wu eya ŋutɔ. Mina míakpɔ nya sia ƒe akpa ɖeka le woƒe gɔmesese kple eya tɔwo dome; le nya bubu me la, be eya nɔ nu vɔ̃ wɔlawo ƒe nɔnɔme kpɔm, menye ame siwo ɖea dzimetɔtrɔ ƒe asi o. Eya ta ekpɔ nu vɔ̃ wɔlawo be yeakpɔ “dzi ƒe vevesese ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta, gake nyemete ŋu kpɔe o.” Ame ka kpɔ dzi ƒe vevesese ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta le nu vɔ̃ wɔlawo ŋutɔ ƒe kpɔkpɔ me ko? Ke míabia, nu ka wɔ ame siwo yɔ le ɖaseɖiɖi si le ŋgɔ la me, ame siwo zã amegbetɔ ƒe ŋusẽ kple mesmerism (amewo ƒe susu dzi ɖuɖu) ko be yewoakpɔ xɔsetɔ yeyewo, eye wotsɔe yɔ be Mawu ƒe Gbɔgbɔ ƒe dɔ? Ame siwo tsi eŋu, siwo di ŋutɔ be yewoafia be Aƒenɔ White fia “ʋɔtru si wotu” ƒe nufiafia sesẽ, lɔ̃a be dzimetɔtrɔdɔwɔla siawo nye ame kɔkɔewo eye wole xɔseame dzadzɛwo xɔm a?

GSAM 228.4Nya la ɖe asi fia ame siwo susu nyateƒe ŋu be ame siwo woƒo nu tso ŋu le nya sia me nye ame siwo gblɔ be yewole dzi ƒe vevesese sia ŋu, le esime wotsi kekeli kple nyateƒe ŋu eye wozã mesmerism (amewo ƒe susu dzi ɖuɖu) be yewoakpɔ xɔsetɔ yeyewo. Ame siawo mate ŋu akpɔ dzi ƒe vevesese dzadzɛ ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta o, elabena wo ŋutɔ nye ame siwo ʋɔnudɔdrɔ̃ le wo ŋu; elabena “woƒe [wo ŋutɔ ƒe] ɖeɖeɖe ƒe ɣeyiɣi nu vɔ.”

GSAM 229.1Le Aƒenɔ White ƒe ŋutega si va le March 24, 1849 me la, ame aɖewo di be yewoagblɔ be eŋu fia nublanui mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu azɔ o; gake míeɖe eŋu kpɔ be le 1845 me, le Paris, Maine, eya fia be nublanui le ame siwo meɖe kekeli kple nyateƒe ɖa le dzitsinya kple gɔmesese nu o ŋu. Le ŋutega si wotsɔ na eya le teƒe ma ke le 1846 me la, woɖe fia be Aƒetɔ ƒe “ame aɖewo le hamewo me, ame siwo meɖe nyateƒe la ɖa o.” Woɖe ame siwo susui bubu la ƒe vodada fia, eye wogblɔ be Mawu ƒe mawudɔlawo agawɔ dɔ ɖe ame siawo ta; eye ne wowɔ dɔ la, ame siwo yɔa wo be wo vɔ̃ la anɔ goƒe.

GSAM 229.2Gake ake, le April 1848 me, Hamemegã White kple srɔ̃a wɔ dɔ le Rocky Hill, Conn., ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ƒe trɔtrɔ ŋu. Nya siawo katã ɖe eŋu be ŋutega si va le March 24, 1849 me sɔ kple ŋutega si wotsɔ nɛ le Paris, Maine, le 1846 me, kple mɔ si Mawu ƒe dɔla siawo zã le April 1848 me.

GSAM 229Woɖu Dzimetɔtrɔdɔwɔla Alakpa Aɖe Dzi

GSAM 229.3Wota ŋutega sia gbã le Connecticut, le ƒe 1849 me. Mawunyagblɔla aɖe wɔ dɔ kple dzideƒo gã be yeadzra xɔseamewo ɖo, eye egblɔ hã be ye xɔ gbe bubuwo gbɔgblɔ ƒe nunana. Edi be yeakpɔ ŋusẽ ɖe Sabat léla sue aɖewo dzi le Rocky Hill. Wòyɔ wo dometɔ ɖeka be “Aƒetɔ ƒe ame kɔkɔe lɔlɔ̃tɔ.” Le eƒe ŋkume Aƒenɔ White kpɔ ŋutega si ɖe eƒe dɔ ƒe alakpaɖeɖe fia, eye wòɖe fia be eƒe “ame kɔkɔe lɔlɔ̃tɔ” nɔ mɔ si mesɔ kple se adrelia o. Nyɔnu “ame kɔkɔe” sia tsi nya la ŋu, eye mawunyagblɔla la ƒo nu sesẽ be yeakpɔ ameawo ƒe lɔlɔ̃ ɖe “Aƒetɔ ƒe ame kɔkɔe nublanuitɔ” ŋu, abe ale si wòyɔ nyɔnu la ene. Le zã si kplɔe ɖo me, nyɔnu ɖekɛ sia dze cholera morbus dɔ sesẽ, eye esusu be yeaku. Eɖoɖo ɖe Aƒenɔ White ŋu, eye eʋu eme be nu si woɖe fia tso eŋu la nye nyateƒe; eya wɔ nu si Aƒenɔ White gblɔ tso eŋu. Ale dzimetɔtrɔdɔwɔla alakpa sia mete ŋu ble ameawo o, eye wòƒe dɔ ƒe nɔnɔme va ɖe go, eye esia wɔe be eƒe dɔ nu vɔ le afi ma enumake.

GSAM 230Dzimetɔtrɔdɔwɔla Alakpa Bubu Le Oswego, N.Y.

GSAM 230.1Be míatsɔ kpeɖeŋu bubu ɖe ɖoɖo si ɖe eŋu le ɖaseɖiɖi la me ŋu, eye míafia be Hamemegã White kple srɔ̃a gakpɔtɔ wɔ dɔ le 1849–50 me ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ƒe trɔtrɔ ŋu, míeɖe nya siawo si Elias Goodwin kple hame ƒe ame tsãtɔ bubuwo le Oswego, New York ƒe nutome, ɖo nam:

GSAM 230.2Le 1849 me Hiram Patch, ŋutsu ɖekɛ aɖe nɔ teƒe ma. Wòɖo ŋugbe na nyɔnu ɖekɛ aɖe, eye le megbe kpui aɖe wòɖe srɔ̃. Ameawo menye xɔseamewo o, gake wova takpekpe si Hamemegã White kple srɔ̃a wɔ, eye wolɔ̃ de bɔ be yewoazu Kristotɔwo. Le ɣeyiɣi ma me, dzimetɔtrɔ aɖe dze le hamewo dometɔ ɖeka me le Oswego, menye mawunyagblɔlawo ta o, ke boŋ hame ƒe ame ŋkɔtɔ aɖe ta, ame si nye nutome ƒe ga dzikpɔla. Ŋutsu sia te ɖe dzideƒo ŋu ŋutɔ, eye egblɔ be nu vɔ̃ wɔlawo ƒe nu vevi le eƒe dzi me. Ne wòle gbe dom ɖa ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta la, etrɔa asiwo ɖe wo nɔewo me abe ame si le vevesese gã me ene, elabena woƒe nɔnɔme vɔ̃ ƒe vevesese le eŋu ŋutɔ.

GSAM 230.3Patch kple eƒe srɔ̃ɖeɖe ƒe nyɔnu yi dzimetɔtrɔ ƒe takpekpe siawo, eye womenya mɔ si yewoaɖo o. Wo nɔ afi ɖeka si Aƒenɔ White kpɔ ŋutega, eye le ŋutega la me woɖe Hosea 5:6, 7 fia eŋu, si xɔe be, “Woayi kple woƒe alẽwo kple woƒe lãwo be yewoadi Aƒetɔ; gake womakpɔe o; eɖe eƒe ɖokui ɖa le wo gbɔ. Wotsɔ alakpa wɔ ɖe Aƒetɔ ŋu; elabena wodzi vi manyamanyawo; fifia ɣleti ɖeka aɖu wo kple woƒe gomewo.” Woɖe fia na Aƒenɔ White be ame siwo le dzimetɔtrɔ sia wɔm mesɔ kple Mawu o, eye dzi ƒe vevesese dzadzɛ mele wo si ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta o.

GSAM 231Nyagblɔɖi Be Woadze Anyi

GSAM 231.1Emegbe egblɔ na Patch be, “Wogblɔ nam be magblɔ na wò be le nya sia me nya si le ŋɔŋlɔ la me ava eme tututu. Lala ɣleti ɖeka, eye ànya ame siwo le dzimetɔtrɔ sia wɔm ƒe nɔnɔme kple ame siwo gblɔ be nu vɔ̃ wɔlawo ƒe nu vevi gã aɖe le woƒe dzi me.” Patch gblɔ be, “Mala lala.”

GSAM 231.2Hafi kwasiɖa eve nava yi tso esime wokpɔ ŋutega la, ga dzikpɔla si gblɔ be dzi ƒe vevesese gã le eŋu ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta la, le eƒe vevesese alakpa me, ʋuka aɖe gbã le eƒe dɔme, eye ʋu geɖe si do le eŋu ta wotsɔe mlɔ aba dzi. Wotsɔ ga dzikpɔla ƒe dɔwo de nutome ƒe kpovitɔwo ƒe amegã (sheriff) ƒe asi, eye eya kple kpovitɔ (constable) ɖeka kpɔ ga ƒe ŋuɖoɖo si woɖe na le ga dzikpɔla ƒe agbalẽ me, eye woɖo ga la ŋu kpɔ ɖe edzi be yewoaxɔ dɔa dzi, eye kpɔ ɖa, ga $1,000 pɛpɛpɛ bu le eme.

GSAM 231.3Le kpovitɔwo ƒe amegã kple kpovitɔ la ŋu la, menye nu si ate ŋu anye o be ŋutsu si wɔ dɔ kple dzideƒo gã le dzimetɔtrɔ me la afi ga la o. Wosusu be eya ɖe ga la ɖe teƒe aɖe, eye eŋlɔe ɖe agbalẽ la me o; alo wòtsɔe ɖo ga dzraƒe me, eye medze le akɔnta si le gaɖaka la me o. Ke boŋ, ele be woabia eŋu be wòɖe go nɔnɔme la nyuie, gake woawɔe kple ŋku dzi; elabena ne ga la le eŋu la, anye be adi mɔ be yeaɣlae. Eya ta woɖo ɖo be wo dometɔ ɖeka ayi ŋgɔ eye wòaɣla eɖokui ɖe xɔ sue si le aƒe megbe me, be yeakpɔ aƒe ƒe megbe ƒe ʋɔtru ne nu aɖe dzɔ, le esime kpovitɔwo ƒe amegã la ayi aƒe ƒe ŋgɔ ƒe ʋɔtru me. Ne kpovitɔwo ƒe amegã la te ɖe aƒe la ŋu eye eɖo ŋgɔ ƒe ʋɔtru me la, ekpɔ nyɔnu ƒe awu si nɔ ʋɔtru megbe ŋu yi ge. Ŋutsu si nɔ xɔ sue la me kpɔ nyɔnu la wòyi kabakaba ɖe sno ƒe kɔ aɖe gbɔ, ku do ɖe sno la me, eye wòtsɔ nu aɖe de eme, tsɔ sno tsyɔ edzi, eye wògatrɔ yi aƒe la me.

GSAM 232.1Kpovitɔwo ƒe amegã la va ga dzikpɔla ƒe aba gbɔ, eye le eƒe lãmesẽ ƒe nɔnɔme ƒe biabia megbe la, eƒo nu tso woƒe dzindzi le dɔa me ŋu, eye wòɖo susu be ate ŋu aɖe nya la me. Ŋutsu la ƒe dzi ɖe ŋu ŋutɔ, eɖo asi ƒu ɖe dziƒo, eye eɖe Mawu ɖase be menya nu tso ga la ŋu o. Le ɣeyiɣi ma me srɔ̃a ge va, eye ebiabia nu si dzɔ kple nu ta si srɔ̃a ƒe dzi ɖe ŋu nenema. Ŋutsu la ɖo eŋu be, “Wosusu be míexɔ woƒe ga.” Nyɔnu la hã ɖo asi ƒu ɖe dziƒo, eye eɖe Mawu ɖase be yomeɖu ga la o, eye menya nu tso eŋu hã o. Esi wòwu nya sia nu ko la, kpovitɔ la, si ƒu du tso eƒe bebeƒe yi sno ƒe kɔ la gbɔ le esime nyɔnu la ge ɖe aƒe me, ɖo eŋu be, “Aƒenɔ, nu ka wòle? Mekpɔ wò nèƒu du tso aƒe me, eye nètsɔ nu sia de sno ƒe kɔ la me; esiae nye gakotoku si bu la, si dzi woŋlɔ $1,000 ɖo.”

GSAM 232.2Abe ale si woaɖo ŋu ene la, dzimetɔtrɔ la nu vɔ enumake. Patch kple eƒe srɔ̃ɖeɖe ƒe nyɔnu, esi wova nya dzimetɔtrɔ la wɔla ƒe nɔnɔme la, ɖo woƒe teƒe ɖe nyateƒe la ŋu, eye wova kpe ɖe Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ŋu; eye wonɔ hame ma me abe hamevi nyuiwo ene va se ɖe woƒe ku ŋkeke dzi.

GSAM 232.3Ŋutega sia, abe ale si wòdze ƒã ene la, wotsɔe va le nu vɔ̃ wɔlawo ƒe nyonyo ta kple wo ŋutɔ ƒe akpa vevi ta, eye ena nu vɔ̃ wɔlawo trɔ va Mawu ŋu, le esime eƒe ŋgɔyiyi ku ɖe ame siwo nye nu vɔ̃ wɔlawo ŋutɔ, eye Aƒetɔ ɖe wo ɖa ta woƒe alakpaɖeɖe. Wo ŋutɔ “wotsɔ alakpa wɔ ɖe Aƒetɔ ŋu;”, eye le esime wogblɔ be dzi ƒe vevesese gã le wo si ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta la, wodzi “vi manyamanyawo” ko.

GSAM 232Dɔwɔla Alakpatɔ Aɖe Le Camden, N.Y.

GSAM 232.4Le teƒe bubu siwo Hamemegã kple Aƒenɔ White yi le 1849–50 ƒe vuvɔ me la, Camden, N.Y. hã nɔ wo dome, du si didi tso Oswego abe mail blaene ene, afi si wonɔ agbe le. Aƒenɔ White gblɔ tso takpekpe sia ŋu be:

GSAM 232.4“Hafi míayi la, woɖe hame sue siwo gblɔ be yewoxɔ nyateƒe le afi ma fia nam, eye wo dome mekpɔ nyɔnu aɖe si gblɔ be yenye mawuvɔ̃la ŋutɔ, gake menye nyateƒe o, eye wòle Mawu ƒe ameawo ƒe alakpaɖem.”22

GSAM 233.1Le January 1884, esi mewɔ dɔ le New York ƒe nutome la, mexɔ nya siawo tso Preston gbɔ, ame si nɔ Camden le takpekpe si míeƒo nu tso ŋu la ƒe ɣeyiɣi me, eye Hamemegã White kple srɔ̃a nɔ eƒe aƒe me le takpekpe la me:

GSAM 233.2“Nyɔnu sia fia nufiafia sesẽwo tso kɔkɔenyenye ŋu, gblɔ be blibodede ƒe nɔnɔme aɖe li si ame ate ŋu aɖo, si me ame mele Mawu ƒe se la te azɔ o keŋkeŋ; eye wògblɔ be yeɖo blibodede ƒe nɔnɔme ma. Kple kɔkɔenyenye ƒe nufiafia sia me wòle míaƒe ame aɖewo ƒe susuwo wɔm vɔ̃ le Camden. Woɖe fia na Nɔvinyɔnu White be, kple nyɔnu sia ƒe kɔkɔenyenye si wòtsɔa ɖe ŋkume la katã hã, eƒe dzi yɔ fũ kple nu vɔ̃, eye eƒe agbenɔnɔ nye nu vɔ̃tɔ.

GSAM 233.3“Esi wònɔ afi sia la, wotsɔ ŋutega bubu na Nɔvinyɔnu White le nyɔnu sia ƒe ŋkume. Nyɔnu sia nɔ abe nu vɔ̃ wɔlawo ta ƒe dzi ƒe vevesese gã le eŋu ene; gake Nɔvinyɔnu White gblɔ nɛ be menye dzi ƒe vevesese dzadzɛ ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta o, elabena eya ŋutɔ ƒe agbenɔnɔ le mɔ si ta wòmenɔ dzɔdzɔe le Mawu ŋkume o. ‘Eya ta,’ Preston gblɔ be, ‘ŋutega si wo yɔna be Camden ƒe ŋutega la ku vevie kple dzɔdzɔe ɖe nyɔnu ma ŋu, menye nu vɔ̃ wɔlawo katã ƒe nɔnɔme ŋu o, eye míegɔme eya ta le ɣeyiɣi ma me.’”

GSAM 233.4Esi Aƒenɔ White ƒo nu tso eƒe ŋutega ŋu vɔ la, nyɔnu la tsi tsitre eye egblɔ be, “Mawu nya nye dzi, eye ne nèkpɔe la, àkpɔe be dzadzɛ kple kɔkɔe le eŋu.” Ale takpekpe la wu. Gake le ɣeyiɣi didi aɖeke megbe o, nyɔnu la dze dɔ sesẽ ŋu, eye esusu be yeaku. Egblɔ be, “Ele be makpɔ Nɔvinyɔnu White; nya aɖe le asinye be maɖe eŋu nɛ. Megblɔ nɛ be menye nyɔnu nyui, eye menye dzadzɛ. Menye nenema o. Menye nyɔnu vɔ̃tɔ. Ŋutsu sia si menɔ agbe kplii la menye srɔ̃nye o. Megblẽ srɔ̃ nyui aɖe le England, kple vi ɖeka, eye mesi dzo kple ŋutsu sia. Míeɖe srɔ̃ o. Metrɔ gblɔ be menye dɔyɔla, eye medzra atike si meka atam le ʋɔnudrɔ̃ƒe be atukpa ɖeka xɔ $1 le asinye, gake atukpa ɖeka xɔ sent wuieve ko le asinye. Meka atam hã be nyinɔ si míedzra na ame dahe aɖe la xɔ mí $30, gake eɖe asi ko le $20 ŋu.”23

GSAM 234.1Aƒenɔ White ƒe nya tso “dzi ƒe vevesese ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ta” ku ɖe alakpaɖelawo siawo ŋu, menye nu vɔ̃ wɔlawo katã ŋu o. Ne míetsɔ nya siwo míeɖe fia le ŋgɔ la ƒo ƒu, siwo ɖe fia be woɖe “nublanui mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu azɔ o” ƒe nufiafia ɖa enumake tso esime woɖe eƒe gbe ɖa le 1845 ƒe ŋɔli si kplɔa vuvɔŋɔli ɖo me; eye be Aƒenɔ White wɔ dɔ kple dzideƒo ɖe nu vɔ̃ wɔlawo ƒe trɔtrɔ ŋu le ɣeyiɣi blibo la me tso ɣeyiɣi ma ke, ame ka ate ŋu axɔe se be le 1851, esi wota eƒe agbalẽ si ŋkɔe nye Nuteƒekpɔkpɔ kple Ŋutegawo la, eƒe susu nye be “ɖeɖeɖe mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu azɔ o”?

GSAM 234Ŋutsu Si Gblɔ Be Nublanui Megali O

GSAM 234.2Vase 1848 gɔ̃ hã, ame aɖe nɔ afi kple afi si xɔe se be nublanui mele nu vɔ̃ wɔlawo ŋu azɔ o. Gake ame siawo menye Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo o. Ame siawo dometɔ ɖeka, si ŋkɔ nye Sweet, nɔ Rochester, N.Y. Le ɣeyiɣi si meɖe mawunya ƒe xɔse ɖe go le ameawo ŋkume ko, eye mexɔ nyɔnyrɔ le Mɔkpɔlawo siwo wɔa subɔsubɔ le kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ dzi dome, menɔ agbadɔ me takpekpe aɖe kpɔm le Canandaigua, N.Y., si Hamemegã J. C. Bywater kple Geo. W. Burnham wɔ. Sweet nɔ afi ma, eye eke ɖi vevie le nye mawusubɔsubɔ ƒe nuteƒekpɔkpɔ ƒe vavenyenye ŋu, elabena ‘esusu be ame mate ŋu atrɔ nu vɔ̃ wɔlawo va Mawu ŋu o azɔ.’

Notes

  1. Mateo 25:10. ↩
  2. Luka 12:35, 36. ↩
  3. Ŋɔŋlɔ Gbãtɔwo (Early Writings), axa 55. ↩
  4. Nyaɖeɖefia 11:19. ↩
  5. Nyaɖeɖefia 3:3. ↩
  6. Nyaɖeɖefia 3:11. ↩
  7. Nyaɖeɖefia 3:7, 8. ↩
  8. Korintotɔwo ƒe Gbãtɔ 16:9. ↩
  9. Korintotɔwo ƒe Evelia 2:12, 13. ↩
  10. Kolosetɔwo 4:2, 3. ↩
  11. Advent Herald (Mɔkpɔla ƒe Gbeƒãɖela), 11.12.1844. ↩
  12. Circleville, Ohio, Religious Telescope, 1844. ↩
  13. Aƒenɔ E. G. White, le Advent Review (Kristo ƒe Vava ƒe Numedzodzro) me, 20.11.1883. ↩
  14. Hamemegã Himes ƒe dɔwɔwɔ ƒe ŋɔŋlɔ le Maine, le Morning Watch me, New York City, 6.6.1845. ↩
  15. Nyagblɔɖi ƒe Gbɔgbɔ, akpa 4, axa 268, 271. ↩
  16. J. N. Andrews ƒe agbalẽ, 9.1874. ↩
  17. Aƒenɔ Truesdail ƒe agbalẽ le 17.8.1875. ↩
  18. Aƒenɔ Truesdail ƒe agbalẽ le 27.1.1891. ↩
  19. Ira Abbey ƒe agbalẽ, 3.1885, si woyɔ le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe 7.4.1885 me. ↩
  20. Ŋɔŋlɔ Gbãtɔwo, axa 45. ↩
  21. Kpɔ gɔmeɖeɖe la le Ŋɔŋlɔ Gbãtɔwo, axa 45. ↩
  22. Ellen G. White ƒe Agbenɔnɔ ƒe Nɔnɔmetatawo, axa 129. ↩
  23. Nya si Preston ɖo tso Camden ƒe takpekpe ŋu ɖo kpe nya si le Ellen G. White ƒe Agbenɔnɔ ƒe Nɔnɔmetatawo, axa 129–130, dzi, eye wòɖe nya siwo womeyɔ le afi ma o hã fia. ↩

Note

Back