Ta 3 — Dzidzimevi si ŋu wodo ŋugbe la ƒe vava
GSAM 57.1“Esi ɣeyiɣi la de la, Mawu ɖo eƒe Vi ɖa, ... wodzii ɖe se te, be wòaɖe ame siwo le se te la, ale be míaxɔ vinyenye.”1
GSAM 57.2Ke ame si ŋu ŋusẽ le be wòado ŋusẽ mi ɖe nye nyanyui kple Yesu Kristo ŋuti gbeƒãɖeɖe nu, le nya ɣaɣla si wobe tso xexeame ƒe gɔmedzedze ke la ƒe ɖeɖefia nu, ke fifia woɖee fia, eye to nyagblɔɖilawo ƒe ŋɔŋlɔwo dzi, le Mawu mavɔ la ƒe sedede nu, woɖee fia dukɔwo katã be woaɖo to le xɔse me: Mawu, ame si ɖeka koe nye nunyala la, ŋutikɔkɔe nanɔ esi to Yesu Kristo dzi tegbee.2
GSAM 57.3To ɖeɖefia dzi wòna menya nya ɣaɣla la, abe alesi meŋlɔe ɖi kpuie do ŋgɔ ene, ... siwo me womeɖe eƒe nyateƒe fia ameviwo ƒe dzidzime bubuwo o, abe woɖe afia fifia eƒe apostolo kple nyagblɔɖilawo kɔkɔewo to Gbɔgbɔ la dzi ene.... Nye ame si sue wu kɔkɔeawo katã ƒe ame suetɔ la, wona amenuveve sia nam be maɖe gbeƒã Kristo ƒe kesinɔnu siwo ŋu womate ŋu adzro aɖo woƒe se o la le dukɔwo dome, eye mana amewo katã nakpɔ nu si nye nya ɣaɣla la ƒe gomekpɔkpɔ, si wobe ɖe Mawu, ame si wɔ nuwo katã to Yesu Kristo dzi, me tso xexeame ƒe gɔmedzedze ke.3
GSAM 57.4Wogblɔ be le Nubabla Xoxo la me la, nyanyui la le ɣaɣla me; le Nubabla Yeye la me la, woɖee fia. Abe ame bubu ɖe ene la gblɔe, “Esi Yudatɔwo te ɖa le Mawu gbɔ la, wotsɔ woƒe ŋku ɖa le subɔsubɔkɔnuwo ƒe nufiafiawo ŋu geɖe. Kristo ŋutɔe ɖo subɔsubɔ sia ɖi. Eƒe akpa sia akpa nye eƒe dzesi; eye eƒe agbe kple gbɔgbɔ ƒe nɔnɔme nɔ eme. Ke Yudatɔwo bu gbɔgbɔ ƒe agbe le wɔnɔnyawo me, eye wova lɔ̃a ɖoɖo kukuwo. Woɖo ŋu ɖe vɔsawo kple ɖoɖowo ŋutɔ ŋu, le esi teƒe be woaɖo ŋu ɖe ame si gbɔ wofia asi ɖo la ŋu.
GSAM 58Kpɔɖeɖe ɖe ŋusẽɖuɖu le xexeame ŋu
GSAM 58.1“Togbɔ be Yudatɔwo di be Mesia la nava hã la, womese eƒe dɔ gɔme o. Womedi ɖeɖe tso nu vɔ̃ me o, ke boŋ ɖeɖe tso Romatɔwo ƒe asi me. Wokpɔ mɔ be Mesia la nava abe aʋadziɖula ene, be wòagbã ame si te wo ɖe anyi la ƒe ŋusẽ, eye wòado Israel ɖe dzi wòaɖu dukɔwo katã dzi. Ale woɖo mɔ na wo be woagbe Ɖela la.
GSAM 58.2“Ameawo, le woƒe viviti kple teteɖeanyi me, kple dziɖulawo, siwo ƒe dzi nɔ ŋusẽ dim, nɔ ame si aɖu woƒe futɔwo dzi, eye wòagbugbɔ fiaɖuƒe la aɖo te na Israel la ƒe vava dim vevie. Wosrɔ̃ nyagblɔɖiwo, ke womese wo gɔme le gbɔgbɔ me o. Eya ta womekpɔ ŋɔŋlɔ siwo fia Kristo ƒe vava gbãtɔ ƒe ɖokuibɔbɔ la o, eye wotsɔ nyagblɔɖi siwo ƒo nu tso eƒe vava zi evelia ƒe ŋutikɔkɔe ŋu la wɔ dɔ le mɔ vɔ̃ me. Dada tsyɔ ŋku na wo; woɖe nyagblɔɖiwo gɔme le woƒe ɖokuitɔdidiwo nu.
GSAM 58.3“Le ƒe akpe ɖeka wu me Yudatɔwo lɔ̃ be Ɖela la ava. Nu sia dzie woɖo woƒe mɔkpɔkpɔ siwo keklẽ wu la ɖo. Le haɖoɖo kple nyagblɔɖi, le xɔxɔme ƒe subɔsubɔ kple aƒe me ƒe gbedodoɖa me, woɖo eƒe ŋkɔ ɖe ŋu. Ke hã esi wòva la, womedze sii o. Dziƒo ƒe Lɔlɔ̃tɔ la nɔ na wo abe ‘ke si tso anyigba ƒuƒu me’ ene; eƒe ‘nɔnɔme kple nyonyo menɔ o’; eye womkpɔ nyonyo aɖeke le eya me si na woadi eya o. ‘Eɖo va eya ŋutɔ tɔwo, eye eya ŋutɔ tɔwo mexɔe o.’”4
GSAM 58David ƒe dzidzime me
GSAM 58.4Esi ɣeyiɣi si Daniel ɖo nyagblɔɖi ɖe ŋu la ɖe te, esi “Mesia, Fia”—Ame si wotsɔ ami ɖo ŋu—ado ɖe go la, Yudatɔwo ate ŋu aɖo ta, eye woɖo ta sia: Mesia la le ŋutilã me la anye David ƒe aƒe kple dzidzime me, eya ta eƒe dzidzi anye le dzidzime ma me; eye le Yudatɔwo ƒe se kple wɔnɔnyawo nu, woatsɔ ami ɖo eŋu na dɔwɔwɔ le dutoƒo ne exɔ ƒe blaetɔ̃; eye ne ele be wòado ɖe go abe ame si wotsɔ ami ɖo ŋu ene le ƒe ma me la, ekema ele be woadzii ƒe blaetɔ̃ do ŋgɔ na ƒewo ƒe kwasiɖa blaade-vɔ-asieke, siwo axɔ keke Mesia la ƒe vava, ƒe nuwuwu.
GSAM 59Simeon kple Anna ƒe nyagblɔɖiwo
GSAM 59.1Le ɣeyiɣi ma me Israel blibo nɔ mɔ kpɔm. Biblia ƒe nusɔsrɔ̃lawo siwo dzea dzime kple dzi blibo nɔ mɔ kpɔm na ame si anye woƒe Fia kple Dziɖula la ƒe dzidzi. Ame tsitsi kple mawusubɔla Simeon la, woɖe nya fia eŋu to Gbɔgbɔ Kɔkɔe la dzi be yemakpɔ ku o hafi wòakpɔ Aƒetɔ la ƒe Kristo.5
GSAM 59.2Esi wokplɔ vidzĩ Ɖela la va gbedoxɔ me la, Simeon nya be vi siae nye ame si ŋu woƒo nu la—Kristo. “Etsɔe ɖe asi, eye edo gbe na Mawu, gblɔ be, Aƒetɔ, fifia nèna wò dɔla nayi le ŋutifafa me, abe wò nya nu ene; elabena nye ŋkuwo kpɔ wò xɔname, si nèdzra ɖo ɖe dukɔwo katã ŋkume, kekeli si aklẽ na dukɔwo, kple wò dukɔ Israel ƒe ŋutikɔkɔe....
GSAM 59.3“Simeon yra wo [Joseph kple Maria], eye wògblɔ na Maria, eya ƒe dada be, Kpɔ ɖa, woɖo vi sia be yeanye ame geɖe ƒe anyidzedze kple tsitretsitsi le Israel, eye be yeanye dzesi si woatsi tre ɖe eŋu (ẽ, yi aƒo to wò ŋutɔ wò luʋɔ me hã), be woaɖe ame geɖe ƒe dzi me ƒe susuwo fia.
GSAM 59.4Anna, nyagblɔɖila ɖe nɔ afi ma, Phanuel ƒe nyɔnuvi, Aser ƒe to me.... Esi wòva ɖe afima le gaƒoƒo ma me la, edo akpe na Aƒetɔ hã, eye wògblɔ eya ŋu na ame siwo katã nɔ Mɔkpɔm ɖeɖe le Yerusalem.6
GSAM 59Mawudɔlawo va alẽkplɔlawo gbɔ
GSAM 59.5Hafi esia va eme la, mawudɔlawo ɖe Ɖela la ƒe dzidzi ƒe dzidzɔnya fia alẽkplɔlawo siwo nɔ Betlehem ƒe agblewo dzi. Le alẽkplɔlawo ƒe to siwo le toɖoɖo me la, mawudɔlawo yɔ haɖoɖo siawo:
GSAM 60Nunyalawo va Betlehem
GSAM 60.2Emegbe nunyalawo tso Ɣedzeƒe va, ame siwo kpɔ “ɣletivi la ƒe fifi,” abe Balaam ƒe nyagblɔɖi nu ene. Esi wotsɔ eƒe mɔfiafia yome la, woɖo Yerusalem, afi si wòhiã be woabia nya tso Fia yeye si dzɔ la ŋu. Esi woɖe afia na wo be Betlehem anye Ame si wòdi la ƒe dzidziƒe la, woɖe mɔ yi edzi; eye ɣletivi si gadze ɖe wo ŋkume la kplɔ wo yi teƒe sue si Ɖela la nɔ le. Afima wo subɔ Vi Kɔkɔe la, tsɔ sika, lifi kple mire nɛ, eye woɖo mɔ gã yi aƒe.
GSAM 60Ɖela la le ƒe wuieve me
GSAM 60.3Tso eƒe ɖeviɣi va se ɖe ƒe wuieve me la, womeŋlɔ nu geɖe tso Kristo Ɖela la ŋu o, negbe be eƒe nunya kple ŋutilã ƒe tsitsi kple eƒe ɖoɖo ɖe eƒe dzilawo ŋu. Ke esi wòxɔ ƒe wuieve la, esi wòkplɔ Joseph kple Maria ɖo yi Yerusalem be yewoaɖu ƒe sia ƒe ŋkekenyui la, ewɔ nuku na nunɔlawo le sidzedze si wòɖe fia le eƒe nyabiabiawo kple ŋuɖoɖo siwo wòna na woƒe nya sesẽwo me. Tso ɣeyiɣi ma va se ɖe esime wòdze eƒe dɔ gɔme le dutoƒo la, ede bubu atikpala ƒe dɔ bɔbɔe la ŋu esi wòwɔ dɔ kple Joseph, Maria srɔ̃.
GSAM 60Yohanes Mawutsidetala ƒe dɔ
GSAM 60.4Le ɣleti ade hafi Kristo ƒe dɔwɔwɔ le ameawo dome la, Yohanes Mawutsidetala ɖe eƒe dɔ fia. Ameawo va le ameha gãwo me be yewoase Yohanes ƒe nya, eye wòade mawutsi yewo ta. Esi wo “nɔ mɔ kpɔm [nɔ mɔ kpɔm be Mesia la ava] eye ameawo katã nɔ susu dom [“nɔ susu bum alo nɔ nya hem,” le axa ƒe to dzi] le woƒe dzi me tso Yohanes ŋu, be eyae nye Kristo alo menye o; Yohanes ɖo ŋu gblɔ na wo katã be, Nye la, tsi mele dem mia ta; ke ame si sẽ ŋu wum la gbɔna, ame si ƒe afɔkpa ƒe ka ɖeɖe gɔ̃ hã medze nam o; eyae ade Gbɔgbɔ Kɔkɔe kple dzo mia ta: eƒe lugbɔnu le eƒe asi me, eye akplɔ eƒe lugbɔƒe ɖa bliboe, aƒo ƒu lu la ɖe eƒe ava me; ke atɔ dzo tsroa kple dzo si matsi gbeɖe o.”7
GSAM 61Wode mawutsi Yesu ta
GSAM 61.1Esi Yohanes nɔ mawutsi dem amewo ta la, ekpɔ Yesu wòva egbɔ be woade mawutsi eƒe ta, eye wògblɔ be, Kpɔ ɖa, Mawu ƒe Alẽvi, ame si ɖea xexeame ƒe nu vɔ̃ ɖa.... Yohanes ɖi ɖase gblɔ be, Mekpɔ Gbɔgbɔ la wòɖi tso dziƒo abe ahɔnɛ ene, eye wònɔ edzi. Nye menyae o; ke ame si ɖo m be made tsi amewo ta la gblɔ nam be, Ame si ŋu nèakpɔ Gbɔgbɔ la wòɖi, eye wòanɔ eŋu lae nye ame si ade Gbɔgbɔ Kɔkɔe amewo ta. Eye mekpɔ, eye meɖi ɖase be esia nye Mawu ƒe Vi.8
GSAM 61Gbe tso dziƒo
GSAM 61.2Menye Kristo ƒe Mesiaɖuɖu ɖaseɖiɖi koe o, le Gbɔgbɔ Kɔkɔe ƒe vava le ŋutilã me abe ahɔnɛ ene la, ke hã gbe tso dziƒo. Le Mateo ƒe Nyanyui me míexlẽ be, Esi wode mawutsi Yesu ta la, edo go le tsi la me enumake; eye kpɔ ɖa, dziƒowo ʋu ɖe eŋu, eye wòkpɔ Mawu ƒe Gbɔgbɔ wòɖi abe ahɔnɛ ene, eye wòva ɖe eŋu: eye kpɔ ɖa, gbe tso dziƒo gblɔ be, Esia nye nye Vi lɔlɔ̃tɔ, si ŋu nye dzi dze ɖo.9
GSAM 61.3Togbɔ be “Yohanes mewɔ dzesi aɖeke o” hã la, esi ameawo kpɔ ŋusẽ gã si kplɔ Kristo ƒe dɔwɔwɔ ɖo la, ewɔ dɔ ɖe wo dzi be wogblɔ be, “Nya siwo katã Yohanes gblɔ tso ame sia ŋu la nye nyateƒe.”10
GSAM 61Woɖo Kristo ami ɖe eŋu le se la nu
GSAM 61.4Le Luka ƒe ŋlɔ̃ɖiɖi tso mawutsideta kple ami si Gbɔgbɔ Kɔkɔe tsɔ abe ahɔnɛ ene la ŋu la, míexlẽ be, Yesu ŋutɔ xɔ abe ƒe blaetɔ̃ ene.11
GSAM 62.1Le míaƒe Aƒetɔ ƒe nutsitsidɔ didi ƒe ŋkeke blaene kple Abosam ƒe tetekpɔ sesẽwo le gbedzi, siwo dze eƒe mawutsideta yome enumake la megbe la, “Eva Nazaret, afi si wonyii ɖo; eye abe alesi wònye eƒe kɔnu ene la, eyi Yudatɔwo ƒe subɔƒe me le Sabat ŋkeke dzi, eye wòtsi tre be yeaxlẽ nu.... Aƒetɔ ƒe Gbɔgbɔ le dzinye, elabena etsɔ ami ɖo dzinye be maɖe nyanyui fia ame hiãlawo.... Eye wòdze egɔme gblɔ na wo be, Egbe ŋɔŋlɔ sia va eme le miaƒe to me.”12
GSAM 62Ɣeyiɣi la va eme
GSAM 62.2Marko, esi ŋlɔ nuxɔxɔ sia hã la, gblɔ be, “Ɣeyiɣi la va eme, eye Mawu ƒe fiaɖuƒe ɖe te; trɔ miaƒe dzi, eye miɖe dzi ɖe nyanyui la ŋu.”13 Ɣeyiɣi si wogblɔ ɖi be Ame si wotsɔ ami ɖo ŋu la ado ɖe go le la ɖo. Woɖo ami ɖe eŋu to Gbɔgbɔ Kɔkɔe la dzi le eƒe mawutsideta me, eye fifia wòdze eƒe dɔ gɔme le ɣeyiɣi kple mɔ si nyagblɔɖila kɔkɔe siwo nɔ anyi tsã gblɔ ɖi la nu tututu.
GSAM 62Kristo ƒe Mesiaɖuɖu ƒe ɖaseɖiɖi si le ŋku me
GSAM 62.3Nukunuwo ɖaa kplɔ Kristo ƒe dɔwɔwɔ ɖo, eye na ameawo, ne womese eƒe lododowo kple nyawo gɔme blibo o gɔ̃ hã la, wonye kpeɖodzi si dze ƒãa be eyae nye Immanuel, alo “Mawu le egbɔ.”14 Le nukunu siawo me Kristo ɖe Mawu ƒe ŋusẽ le eya ŋutɔ me fia xexeame, eye wòɖe Mawu ƒe nɔnɔme kple eƒe lɔlɔ̃ ƒe dɔmenyonyo hã fia. Esi Filip nɔ Kristo gbɔ ƒe etɔ̃, eye wòkpɔ eƒe nukunu gãwo la, egblɔ be, “Aƒetɔ, ɖe Fofo la fia mí, eye ema asɔ gbɔ na mí,” eye Yesu gblɔ nɛ be, “Mele mia gbɔ ɣeyiɣi didi aɖe, eye mènyae o, Filip? Ame si kpɔm la kpɔ Fofo la; eye nèbegblɔ be, Ɖe Fofo la fia mí? ... Xɔm se be, mele Fofo la me, eye Fofo la le menye; alo ne menye nenema o la, xɔm se le dɔ siawo ŋutɔ ta.”15
GSAM 63Yohanes ƒe susu tɔtɔ
GSAM 63.1Le Kristo ƒe mawutsideta la ɣi la, Yohanes kpɔ Gbɔgbɔ Kɔkɔe wòɖi ɖe edzi, eye wòse gbe tso dziƒo si ɖe eya be eyae nye Mawu ƒe Vi la fia, eye eya ŋutɔ gblɔ be eyae nye Mawu ƒe Alẽvi si ɖea xexeame ƒe nu vɔ̃ ɖa, ke nuxɔxɔwo trɔ ɖe mɔ bubu ŋu wu eƒe mɔkpɔkpɔwo, ale be le eƒe gaxɔ viviti la me la, eƒe susu tɔtɔ, eye nu te ɖe edzi.
GSAM 63.2“Abe Ɖela la ƒe nusrɔ̃lawo ene la, Yohanes Mawutsidetala mese Kristo ƒe fiaɖuƒe ƒe nɔnɔme gɔme o. Eɖo mɔkpɔkpɔ be Yesu aɖu fia le David ƒe fiazikpui dzi; eye esi ɣeyiɣi yi, eye Ɖela la meɖe fiaɖuɖu ƒe nya aɖeke fia o la, Yohanes ƒe susu tɔtɔ eye vɔvɔ̃ va eŋu.”16 “Eƒo yɔ nusrɔ̃lawo eve, [e]ɖo wo ɖa ɖe Yesu gbɔ, eye wobia be, Ànye ame si ava laa, alo míakpɔ ame bubu?” “Le gaƒoƒo ma me eya [Yesu] da ame geɖe ƒe dɔlélewo kple fukpekpewo, eye wòdɔ gbɔgbɔ vɔ̃wo ɖa; eye ame geɖe siwo nɔ ŋkuagbã me la, ena wo ŋku. Eya ta Yesu ɖo ŋu gblɔ be, Miayi, eye migblɔ na Yohanes nu siwo miékpɔ kple miése.”17
GSAM 63.3Yudatɔwo alo nusrɔ̃lawo hã mese nyateƒe geɖe siwo Ɖela la gblɔ la gɔme nyuie o, elabena woɖo ɖe susu sia ŋu sesẽtɔe be ne Mesia la va la, agbã Romatɔwo ƒe kɔkuti si nɔ wo vem ŋutɔ la, eye enumake atrɔ David ƒe fiaɖuƒe, eye aɖu fia abe xexeame ƒe fia ene.
GSAM 63.4Yesu dze eƒe gbeƒãɖeɖe gɔme kple nya sia be, “Mitrɔ miaƒe dzi, elabena dziƒo ƒe fiaɖuƒe ɖe te.”18 Esi woɖo eƒe apostolo wuieve ɖa la, woɖe gbeƒãɖeɖe ma gblɔ, “Dziƒo ƒe fiaɖuƒe ɖe te.”19 Emegbe le eƒe dɔwɔwɔ me, esi woɖo ame blaadre ɖa la, wotsɔ nya sia ɖo mɔ: “Mawu ƒe fiaɖuƒe ɖe mia ŋu.”20
GSAM 64Ameawo ƒe nukunu le Kristo ƒe dɔ ŋu
GSAM 64.1Kristo ƒe nya kple nufiafia siwo nye nukunu la na ameawo gblɔ be, “Ame aɖeke meƒo nu abe ame sia ene o.”21 Esi wòda ame ŋkuagbã kple nuƒoɖeɖe la, “Nu wɔ nuku na ameawo katã, eye wogblɔ be, Menye David ƒe dzidzimevi siaa?”22 Alo le nya bubu me, menye David ƒe dzidzimevi, Ɖela si ŋu wodo ŋugbe la, siaa? “Esi wòɖo eƒe dukɔ me la, eƒo nu le woƒe Yudatɔwo ƒe subɔƒe me, eye wònɔ nukunu na wo, eye wogblɔ be, Afikae ame sia kpɔ nunya sia kple dɔwɔwɔ gã siawo le? Menye atikpala ƒe vi siaa? Menye Mariae nye eya dadaa? Eye menye Yakobo, Yose, Simon kple Yuda nye eƒe nɔviŋutsuwo oa?”23
GSAM 64.2Abe Kristo ƒe dɔwɔwɔ ƒe ƒe etɔ̃lia me ene, esi wònɔ gbedoxɔ me le Gbedoxɔ Dedekɔkɔ ƒe Ŋkekenyui la ɖum la, Yudatɔwo va egbɔ eye wobia be, “Ɣeyiɣi kae nàtsɔ aɖo mí ɖe susu me? Ne enye be ànye Kristo la, gblɔe na mí ƒãa.”24 Ƒe si va yi me, esi wòwɔ nukunu gã si nye ame akpe atɔ̃ ƒe nuɖuɖu kple “bali abolo atɔ̃ kple tɔmelã sue eve,” la, “ekpɔ be woava ɖe asi ta ɖe eŋu be woaɖo eya fia, [eɖe asi] yi to aɖe dzi.”25
GSAM 64Kristo fia eƒe nusrɔ̃lawo tso eƒe ku ŋu
GSAM 64.3Le nusrɔ̃lawo ƒe nufiafia me Kristo wɔe ɖe nya vevi aɖe ŋu be yeɖe xexeame ƒe fiaɖuɖu si ava enumake la ƒe susu ɖa, eye yeɖe fia wo be ehiã be yeaku, eye yeafɔ, yeadzo, eye yeagatrɔ agbɔ. Eya ta ebia wo be, “Ke ne miekpɔ Amevi la wòlia yi afi si wònɔ tsã la ɖe?”26 Esi wòka ɖe wo ŋu “be womagblɔ na ame aɖeke be eyae nye Yesu Kristo o” la, míexlẽ be: “Tso ɣeyiɣi ma tso Yesu ɖe eƒe nusrɔ̃lawo fia be ehiã be yeayi Yerusalem, eye yeakpɔ fu tso ame tsitsiwo, nunɔlawo ƒe tatɔwo kple agbalẽŋlɔlawo gbɔ, eye woawui, eye woafɔe le ŋkeke etɔ̃lia gbe. Emegbe Petro tsɔe, eye wògblɔ nyawo kple nyahehe nɛ be, Mawu neɖe wò, Aƒetɔ; esia megava eme na wò o.”27
GSAM 65.1Le ɣeyiɣi ma ke me egblɔ na wo be ame aɖewo siwo tsi ɖe afi ma la, womaku hafi woakpɔ Amevi la wòva le eƒe fiaɖuƒe me.28 Abe ŋkeke enyi megbe ene la, nyagblɔɖi sia va eme; eye apostolo Petro ɖo ŋu tsɔ “ŋutega” ma si Kristo va le eƒe fiaɖuƒe me la ɖe edzi abe ɖaseɖiɖi na Kristo ƒe vava zi evelia si ava eme le ŋgɔ me ene.29
GSAM 65.2Le ɣeyiɣi bubu me, esi Kristo kple eƒe nusrɔ̃lawo nɔ Galilea la, Yesu gblɔ na wo be, Amevi la woatsɔe ade ameawo ƒe asi me; woawui, eye le ŋkeke etɔ̃lia gbe la, woafɔe. Eye wolé blanui ŋutɔ.30 Gake womese eƒe gɔme o, eye womese nya si wògblɔ la gɔme o, elabena esi wòdi be yeɖo ku kple agbeɖeɖe ƒe nyateƒe sesẽ la ɖe woƒe susu me la, wo nɔ nya biae le wo dome tso ame kae anye ame gãtɔ le dziƒo ƒe fiaɖuƒe me ŋu.31
GSAM 65.3Le ɣeyiɣi bubu me Petro gblɔ na Yesu be, “Míegblẽ nuwo katã ɖi, eye míedze yowò, ekema nu kae míaxɔ? Eye Yesu gblɔ na wo be, Nyateƒe mele egblɔm na mi be, mi ame siwo dze yonyeme la, le dzidzime yeye me, esi Amevi la anɔ eƒe ŋutikɔkɔe ƒe fiazikpui dzi la, mia hã mianɔ fiazikpui wuieve dzi, eye miaɖrɔ̃ Israel ƒe to wuieveawo ƒe nya.”32 Ke gake fiaɖuƒe si woaɖo ɖi kaba la ƒe susu nɔ woƒe dzi me ŋutɔ, eye wo, abe ameawo ene la, dze agbagba be yewoaxɔ nɔƒe gãtɔ le fiaɖuƒe la me.
GSAM 65.4Emegbe Yakobo kple Yohanes, Zebedee ƒe viŋutsuwo, ƒe dada si di ŋusẽ la va, eye wòbia Kristo be yeɖo eƒe viŋutsuwo ɖe teƒe gãwo me—ɖeka le eƒe fiazikpui ƒe nuɖusime, bubu la le eƒe miame; alo, ɖeka anye dziɖula gãtɔ le fiaɖuƒe la me, eye bubu la anye dukɔa ƒe dɔdzikpɔla si kpɔa eƒe dɔwo kple dukɔ bubuwo dome dzi. Ke Kristo gblɔ le nyateƒe me be, Mienya nu si miebia o.33
GSAM 66Yesu ge ɖe Yerusalem kple aseye
GSAM 66.1Esi ɣeyiɣi sia ƒe ŋkeke ɖe te la, nu gã kple nukunu aɖe dzɔ. Eyae nye Lazaro ƒe tsitretsitsi tso yɔdo me, ame si ku ŋkeke ene. Nukunu gã sia na ameawo ƒe susu ƒo kple vɔvɔ̃, ale be Farisitɔwo vɔ̃, eye wo kple nunɔlawo yɔ kpekpe enumake; eye le woƒe susuɖeɖe me la, wobia be, Nu ka míawɔ? elabena ame sia wɔa nukunu geɖe. Ne míagblẽe ɖi nenema la, ameawo katã axɔ eya dzi se; eye Romatɔwo ava, eye woatsɔ míaƒe teƒe kple dukɔ la ɖa.34 Esi Satan ƒe ŋusẽ tso anyigba dzi nɔ ɖe ame siwo di be yewoagblẽ Kristo ɖa la ŋu la, ŋusẽ tso dziƒo nɔ ameha gãwo ʋãm be woaɖo eya ŋu ŋutikɔkɔe, eye woawɔ nyagblɔɖi siwo woɖo ɖe eŋu la nu.
GSAM 66.2Le nuxɔxɔ si ŋu woƒo nu tso va yi la, ameawo katã do go, menye Yesu kpɔɖeɖe koe o, ke hã Lazaro si wòfɔ tso ame kukuwo dome la. Fifia edze na wo kɔtɛ be Yesue nye woƒe fia si ŋu wonɔ mɔ kpɔm ɖo tso blema ke. Esi wodo go kplii esime wòle mɔ dzi yina Yerusalem, wònɔ tedzivi dzi la, Nyagblɔɖi ƒe nya va ɖe woƒe susu me ŋutɔ be, “Mègavɔ̃ o, Sion ƒe vi nyɔnu; kpɔ ɖa, wò Fia la gbɔna, eɖi tedzi ƒe ɖevi dzi.”35 Ame akpe gã siwo ƒo ƒu la ɖo ɣli ƒe dzidzɔ gã, eye esia na Farisitɔ siwo ƒe dzi ku kple susuɖeɖe la dɔ. Wo gblɔ le wo dome be, “Miekpɔ be miewɔ nu aɖeke o? Kpɔ ɖa, xexeame katã dze eyome.”36 Esi wobia Kristo be yeaɖe ɣli la ɖa la, eɖo ŋu gblɔ be, “Mele egblɔm na mi be, ne ame siawo zi ɖoɖoe la, kpewo aɖo ɣli enumake.”37 Aƒetɔ la gblɔ tso ŋkeke sia ŋu be, “Miɖo ɣli,” eye ne ameawo mewɔ eƒe nya nu o la, aɖe gbe na kpe siwo le mɔa ƒe nu, eye woaɖo ɣli; elabena ele be eƒe nya nava eme.
GSAM 66Kristo Adzo Eye Wòagava
GSAM 66.3Míaƒe Ðela la medi be yeatsɔ nusrɔ̃lawo ƒe susu ayi edzi be ele be yeaku eye yeagafɔ ɖeɖe ko o, ke edi hã be yeafia wo be fiaɖuƒe la mava o va se ɖe esime yeado go eye yeagatrɔ agbɔ. Esi wònɔ nu ƒom tso eƒe kekeɖeamedzi ŋu la, egblɔ be, “Nye la, ne wokɔm ɖe dzi tso anyigba dzi la, mahe ame sia ame va ɖokuinye gbɔ.” Egblɔ esia tsɔ fia ku ka ƒomevi wòaku. Ameawo ɖo eŋu be, “Míese tso Sea me be Kristo anɔ anyi tegbee; eye aleke nèwɔ gblɔ be ele be woakɔ Amegbetɔ Vi la ɖe dzi? Amegbetɔ Vi sia nye ame ka?”38
GSAM 67.1Be yeana nusrɔ̃lawo nase egɔme nyuie wu be ele be yeadzo eye yeagatrɔ agbɔ hafi yeaƒe fiaɖuƒe anɔ te ɖe anyigba dzi la, egblɔ be, “Vinɔviwo, menɔ mia gbɔ ɣeyiɣi kpui aɖe ko azɔ. Miadi nam; eye abe ale si megblɔ na Yudatɔwo be, Afisi meyina la, miate ŋu ava o ene la, nenema kee megblɔ na mi fifia.... Simon Petro gblɔ nɛ be, Aƒetɔ, afika nèyina? Yesu ɖo eŋu be, Afisi meyina la, màte ŋu adze yonyeme fifia o, ke àdze yonyeme emegbe.”39 Emegbe edo ŋusẽ woƒe dzi siwo le nu xam eye wole vevesese me la to nya siawo me be: “Migana miaƒe dzi natso o; mixɔ Mawu dzi se, mixɔ nye hã dzi se. Nɔƒe geɖewo le Fofonye ƒe aƒe me; ne menye nenema o la, ne megblɔe na mi. Meyi be maɖo nɔƒe ɖi na mi. Eye ne meyi ɖaɖo nɔƒe ɖi na mi la, magava akplɔ mi ayi ɖokuinye gbɔ, be afisi mele la, miawo hã mianɔ afi ma.”40
GSAM 67Ame Ŋkuta La Ƒe Lododo
GSAM 67.2Ðela la gbugbɔ di be yeaɖɔ susu vodada si le wo si be fiaɖuƒe la ava enumake la ɖo. Eya ta esi eya kple nusrɔ̃lawo nɔ yiyim ɖe Yerusalem la, egblɔ lododo sia be: “Ame ŋkuta aɖe yi dukɔ didi aɖe me be yeaɖaxɔ fiaɖuƒe na ye ɖokui eye yeagatrɔ agbɔ. Eyɔ eƒe dɔla ewo, tsɔ ga pɔ̃n ewo na wo, eye wògblɔ na wo be, Mitsɔ wo wɔ asitsatsa va se ɖe esime magava.... Eye wòva eme be esi wòxɔ fiaɖuƒe la eye wògatrɔ gbɔ la, ede se be woayɔ dɔla siwo wòtsɔ ga na la va ye gbɔ, be yeanya viɖe si ame sia ame kpɔ tso asitsatsaa me.”41 Le lododo sia me la, Aƒetɔ la tsɔ ame ŋkuta la tsi tre ɖe eya ŋutɔ nu. Ele be yeayi dukɔ didi aɖe me, ɖe Fofoa gbɔ, eye yeaxɔ fiaɖuƒe la le afi ma hafi yeatrɔ agbɔ ava ɖu fia.
GSAM 68.1Le nusrɔ̃lawo ƒe biabia be, “Nuka anye wò vava kple xexea me ƒe nuwuwu ƒe dzesi?”42 ŋuɖoɖo me la, Ðela la xlẽ nudzɔdzɔ siwo ava dzɔ la na wo. Esiawo anɔ edzɔdzɔm va se ɖe xaxa gã si ava hame la dzi me, kpe ɖe dzesi siwo adze ƒã la ŋu. Ne esiawo dze la, woate ŋu anya be yeƒe vava la te ɖe eme, ele ʋɔtrutiwo gɔ̃ hã nu, eye dzidzime si akpɔ wo la mava yi o va se ɖe esime yeava.43
GSAM 68Nusrɔ̃lawo Katã Gbee
GSAM 68.2Ke to nufiafia siwo katã Kristo na apostolowo tso eƒe ku kple bɔbɔɖeanyi ŋu hã me la, womese nyateƒe si wòfia wo tso eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ kple kekeɖeamedzi ŋu la gɔme kura o. Nyateƒea ƒe gɔmesese si le wo si la le sue ale gbegbe be esi dodokpɔa va la, woƒe mɔkpɔkpɔ ku, eye wo katã “gbee eye wosi.”44 Petro gɔ̃ hã, Petro si do vevie ɣe sia ɣi eye wòka ɖe edzi alea gblɔ be ne ame sia ame gbee hã la, ye magbee gbeɖe o la, va le eƒe Aƒetɔ la gbem le gaƒoƒo ʋɛ aɖewo megbe, eye wòka atam gblɔ be yemenya ŋutsu la o. Womese Aƒetɔ la ƒe nya be yeagafɔ tso ame kukuwo dome le ŋkeke etɔ̃lia gbe le yeƒe kekeɖeamedzi megbe la gɔme o, ale gbegbe be wonɔ wo nɔewo biam eye wonɔ nu dzrom be “nuka gɔmee tsitretsitsi tso ame kukuwo dome fia.”45 Le nyateƒe me la, xɔse mele wo si ale gbegbe be esi wòku eye wotsɔ eƒe ŋutilã da ɖe Yosef ƒe yɔdo yeye la me la, wodzra nuwo ɖo be yewoatsɔ ami ʋeʋĩwo asi eŋu. Esi mɔkpɔkpɔ bu, eye woɖii ɖe yɔdo me kple Kristo la, Sabat ŋkeke kae nye esia na nusrɔ̃lawo! Esi nuxaxa kple dziɖelameƒo de agba woƒe dzi dzi, eye Ðela si kpɔa nublanui, si ƒe agbe yɔ fũu kple dɔmenyonyo kple nublanuikpɔkpɔ ƒe dɔwo, mele wo gbɔ ado ŋusẽ wo ahaɖe akɔ na wo o la, woƒe nɔnɔme bia nublanui ŋutɔ!
GSAM 69Nudzɔdzɔ Wɔamanyo Siwo Dzɔ Le Tsitretsitsi Ƒe Ŋdi Me
GSAM 69.1Kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ ƒe ŋdi ke! Ʋuʋuʋu kae le dziƒo kple anyigba dzi! Mawudɔla ŋusẽtɔ aɖe ɖi tso ŋutikɔkɔe ƒe nɔƒe la me va Yosef ƒe yɔdo la gbɔ, eye wòtsɔ gbedeasi si de se na Mawu Vi la be wòafɔ la vɛ. “Eye kpɔ ɖa, anyigba ʋuʋu vevie, elabena Aƒetɔ la ƒe mawudɔla ɖi tso dziƒo va, eye wòmli kpea ɖa le ʋɔtrua nu, eye wònɔ edzi. Eƒe mo le abe dzikedzo ene, eye eƒe awu ɣi abe sno ene. Eƒe vɔvɔ̃ ta la, dzɔlawo ʋuʋu, eye wozu abe ame kukuwo ene.”46 “Ame kɔkɔe siwo mlɔ alɔ̃ la ƒe ŋutilã geɖewo fɔ, eye le eƒe tsitretsitsi megbe la, wodo go le yɔdowo me, yi du kɔkɔe la me eye woɖe wo ɖokui fia ame geɖewo.”47 Bu ame siawo ƒe ɖoɖo ɖe woƒe xɔlɔ̃wo ƒe ʋɔtrutiwo nu le Yerusalem ŋu kpɔ. Wotsɔ gbedeasi va be Kristo si wokeke ɖe ati ŋu la fɔ tso ame kukuwo dome, eye be eƒe ŋusẽ na yewo hã gbugbɔ va agbe, be yewoaɖi ɖase tso eƒe tsitretsitsi ŋu. Dɔwɔwɔ kae le nusrɔ̃lawo kple nyɔnu kɔkɔeawo dome! Wole du dzi yim afi sia afi be yewoagblɔ nyanyui la be, “Efɔ tso ame kukuwo dome, elabena míekpɔe eye míeƒo nu kplii!”
GSAM 69Yesu Zɔ Yi Kɔƒe Me
GSAM 69.2“Eye kpɔ ɖa, le ŋkeke ma ke me la, wo dometɔ eve nɔ yiyim ɖe kɔƒevi aɖe si woyɔna be Emaus, si didi tso Yerusalem abe stadia blaade [maila adre kple afã] ene. Wonɔ nu ƒom tso nu sia nu siwo dzɔ la ŋu. Eye esi wonɔ nu ƒom eye wonɔ nyaawo dzrom la, Yesu ŋutɔ te ɖe wo ŋu eye wònɔ zɔzɔm kpli wo. Ke woxe woƒe ŋkuwo nu be womadze sii o. Ebiã wo be, Nya kawoe miele ƒoƒom tso wo ŋu kple mia nɔewo, le miaƒe zɔzɔ me, eye miele nuxaxa me? Wo dometɔ ɖeka si ƒe ŋkɔe nye Kleopas ɖo eŋu be, Ðe wò ɖeka koe nye amedzro le Yerusalem, eye mènya nu siwo dzɔ le afi ma le ŋkeke siawo me o mahã? Ebiã wo be, Nu kawoe? Woɖo eŋu be, Nu siwo ku ɖe Nazaret Yesu ŋu, ame si nye nyagblɔɖila ŋusẽtɔ le dɔ kple nya me le Mawu kple ameawo katã ŋkume; eye ale si nunɔlagãwo kple míaƒe dumegãwo tsɔe na be woatso ku ʋɔnui, eye wokee ɖe ati ŋu la. Ke míekpɔ mɔ be eyae anye ame si aɖe Israel; eye tsɔ kpe ɖe esiawo katã ŋu la, egbe nye ŋkeke etɔ̃lia tso esime esiawo dzɔ. Gawu la, nyɔnu aɖewo hã siwo le mía dome, siwo yi yɔdoa gbɔ ŋdi kanya la, na nya wɔ ɖe mía dzi. Esi womekpɔ eƒe ŋutilã o la, wova gblɔ be yewokpɔ mawudɔlawo hã le ŋutega me, eye wogblɔ be ele agbe. Mía dometɔ aɖewo yi yɔdoa gbɔ eye wokpɔe nenema abe ale si nyɔnuawo gblɔe ene; ke womekpɔ eya ŋutɔ o.
GSAM 70.1“Ekema egblɔ na wo be, Oo, mi numanyalawo, mi ame siwo ƒe dzi mekpɔa ɖe nya siwo katã nyagblɔɖilawo gblɔ la dzi xɔse kabakaba o! Ðe menye ele be Kristo nase fukpekpe siawo eye wòage ɖe eƒe ŋutikɔkɔe me oa? Eye wòdze egɔme tso Mose kple nyagblɔɖilawo katã dzi, eye wòɖe nya siwo ku ɖe eya ŋutɔ ŋu la gɔme na wo le Ŋɔŋlɔawo katã me.”48 Esi wòle nu ɖu ge kpli wo la, eŋe abolo la eye wòda akpe, “eye woƒe ŋkuwo ʋu, eye wodze sii.... Wogblɔ na wo nɔewo be, Ðe míaƒe dzi menɔ bibim le mía me, esi wònɔ nu ƒom na mí le mɔ dzi eye wònɔ Ŋɔŋlɔawo gɔme ɖem na mí oa?”49
GSAM 70.2Azɔ, le nuwuwu la, esi woɖe nya la me na wo bliboe la, nusrɔ̃lawo ate ŋu akpɔe be ku kple tsitretsitsi le Ðela la ƒe dɔdasi la me. Ke aleke woabu eƒe fiaɖuƒe la ƒe nya ŋui?
GSAM 70.2“Etsɔ kpeɖodzi geɖe siwo ŋu ame mate ŋu aʋli nu ɖo o la ɖee fia be yele agbe le yeƒe fukpekpe megbe. Wokpɔe ŋkeke blaene sɔŋ, eye wòƒo nu tso nya siwo ku ɖe Mawu ƒe fiaɖuƒe ŋu la ŋu. Esi wònɔ wo gbɔ le woƒe takpekpe me la, ede se na wo be womagadzo le Yerusalem o, ke woalala Fofoa ƒe ŋugbedodo la, esi ŋu wògblɔ be, Miese tso nye gbɔ. Elabena Yohanes de mawutsi ame kple tsi vavã; ke woade mawutsi mi kple Gbɔgbɔ Kɔkɔe la le ŋkeke ʋɛ aɖewo megbe.
GSAM 71Àgatrɔ Fiaɖuƒe La Avae Fifia Mahã?
GSAM 71.1“Eya ta esi wova ƒo ƒu la, wobiãe be, Aƒetɔ, ɣeyiɣi sia mee nàgatrɔ fiaɖuƒe la ana Israel mahã? [Esia le abe ɖe wogblɔ be, Míesrɔ̃e be ele be woake wò ɖe ati ŋu eye nàfɔ tso ame kukuwo dome, abe ale si Ŋɔŋlɔawo gblɔe ene, ke màgatrɔ fiaɖuƒe la avae fifia oa?] Eye wògblɔ na wo be, Menye miawoe anya ɣeyiɣiwo alo ɣe siwo Fofo la tsɔ de eya ŋutɔ ƒe ŋusẽ me o. Ke miaxɔ ŋusẽ, ne Gbɔgbɔ Kɔkɔe la va mia dzi, eye mianye nye ɖasefowo le Yerusalem kple Yudea blibo la kple Samaria, vase ɖe anyigba ƒe dzogoe didiƒe ke. Esi wògblɔ nya siawo vɔ, eye wogale eŋu kpɔm la, wokɔe ɖe dzi, eye lilikpo aɖe xɔe ɖa tso woƒe ŋkuwo me. Esi wonɔ dziƒo kpɔm ʋĩɖeʋĩɖe, esime wòle yiyim ɖe dzi la, kpɔ ɖa, ŋutsu eve siwo do awu ɣiwo la va tsi tsitre ɖe wo gbɔ. Wogblɔ hã be, Mi Galilea ŋutsuwo, nu ka ta mietsi tsitre le dziƒo kpɔm ɖo? Yesu sia ŋutɔ si wokɔ tso mia gbɔ yi dziƒo la, agava nenema ke abe ale si miekpɔe wòyi dziƒo ene.”50
GSAM 71Yesu Anɔ Dziƒo Vase Ðe Nuwo Katã Gbugbɔ Aɖo Ðe Wo Nɔƒe
GSAM 71.2Azɔ esi Ðela la dzo le wo gbɔ, eye wokpɔe vavã wò“yi dziƒo ɖe afisi wònɔ tsã” la, woka ɖe edzi be Gbɔgbɔ Kɔkɔe la afia wo nu tso ɣeyiɣi si me fiaɖuƒe la ava la ŋu. Eya ta esi Petro xɔ Gbɔgbɔ la vɔ eye wònɔ nu fiam ameawo la, egblɔ be, “Adɔ Yesu Kristo, ame si ŋu wogblɔ nya na mi tsã la ɖa; ele be dziƒo naxɔe va se ɖe ɣeyiɣi si me nuwo katã agatrɔ ava wo nɔƒe, nu si Mawu gblɔ to eƒe nyagblɔɖila kɔkɔewo katã ƒe nu me tso xexea me ƒe gɔmedzedze ke.”51
GSAM 71.3Gbɔgbɔ Kɔkɔe la na apostolo Petro nya nyateƒe siwo ku ɖe xexe etɔ̃awo ŋu hã: Gbãtɔ, esi nɔ anyi do ŋgɔ na tsiɖɔɖɔ la, esi tsi tsrɔ̃; evelia, fifia ƒe xexe si woda ɖi na dzo la, dzo si le anyigba me, abe ale si Gɔmeɖeɖe Si Woɖɔ Ðo La gblɔe ene. Dzo siae atsrɔ̃ mawumavɔ̃lawo, agblẽ wo eye wòawu wo keŋkeŋ. Etɔ̃lia, anyigba yeye si “me dzɔdzɔenyenye anɔ”; alo, abe ale si ame aɖewo ɖe egɔme ene, “afisi ame dzɔdzɔewo anɔ.”52
GSAM 72.1Apostolo Paulo ɖe Mawu ƒe amewo ƒe tsitretsitsi me, kple ale si woatrɔ eƒe ame kɔkɔewo katã tso ame kukuviwo me azu amemakuwo, “le aɖabaƒoƒo ɖeka me, le kpẽ mamlɛtɔ la ƒe ɖiɖi me.” Egblɔ na Korintotɔwo be fifia Kristo le Fofoa ƒe fiazikpui dzi, eye wòanɔ afi ma va se ɖe esime woabɔbɔ eƒe futɔwo katã ɖe eƒe ŋusẽ te. Esia gɔmee nye be va se ɖe esime Fofoa atsɔ fiaɖuƒe la, eya ŋutɔ ƒe fiaɖuƒe la, ade asi nɛ, abe ale si wogblɔe ɖi le Daniel 7:13, 14; Psalmo 2:8, 9 ene. Eɖe Kristo ƒe vava kple tsitretsitsi la fia hame si le Tesalonika la abe woƒe mɔkpɔkpɔ ɖeka kolia ene, eye abe nu si me akɔfa vavã le, ne ku ɖe woƒe lɔlɔ̃tɔwo ɖa tso wo gbɔ ene.53
GSAM 72Womede Ŋkeke Asi Na Aƒetɔ La Ƒe Gbugbɔva O
GSAM 72.2Va se ɖe ɣe ma ɣi la, hame la menya ɣeyiɣi si me Aƒetɔ la agatrɔ agbɔ la nyuie o. Esi apostolo la gblɔ le eƒe agbalẽ gbãtɔ si wòŋlɔ na Tesalonikatɔwo la me be, “Mí ame siwo le agbe eye míesusɔ la, woakɔ mí ɖe dzi” la, nɔviŋutsuwo see be egblɔm wòle be Kristo ava esi wo dometɔ aɖewo gale agbe. Le eƒe agbalẽ evelia me la, eɖɔ gɔmesese vodada si woxɔ tso eƒe agbalẽ la me la ɖo, eye wògblɔ na wo be “ŋkeke ma mava o, ne xɔsegbegbe meva gbã o, eye womede nu vɔ̃ ƒe ame la, tsɔtsrɔ̃ ƒe vi la, fia o. Eyae tsi tre ɖe nu sia nu si woyɔna be Mawu alo si wosubɔna la ŋu, eye wòkɔa eɖokui ɖe wo katã dzi.”54
GSAM 72Xɔsegbegbe La
GSAM 72.3Eye hame la gale mɔ dim le viviti me tso Kristo ƒe vava zi evelia ƒe ɣeyiɣi ŋu. Nɔviŋutsuwo srɔ̃e be xɔsegbegbe aɖe ava; ke biabia lae nye be, ɣeyiɣi ka ƒomevi wòaxɔ? Emegbe wona ŋuɖoɖo Yohanes esi wònɔ ŋutega me le Patmos ƒukpo dzi, to dzesi siwo le Nyaɖeɖefia ƒe ta wuievelia kple wuietɔ̃lia me: “ɣeyiɣi ɖeka, ɣeyiɣiwo kple afã,” “ɣleti blaene-vɔ-eve,” kple “ŋkeke akpe ɖeka alafa eve blaade” (ƒewo). Ke nudzɔdzɔ si afia ɣeyiɣi didi ma ƒe gɔmedzedze la medzɔ haɖe o. Eya ta hame la gale mɔ kpɔm eye wòle Kristo ƒe vava lalam, eye menya eƒe ɖeɖe fia ƒe ɣeyiɣi tututu o; elabena ne xaxa ƒe ɣeyiɣi ma wu enu la, aʋawɔwɔ kple aʋadziɖuɖu ƒe ɣeyiɣi kpui aɖe agasusɔ na “ame susɔwo” ƒe hame la.55
GSAM 73.1Esi Nubabla Yeye ƒe nuŋɔŋlɔwo wu enu la, woɖe Kristo ƒe vava zi evelia ƒe nya me na mí kɔkɔe. Abe kpukpui ɖeka le kpukpui blaetɔ̃ ɖe sia ɖe me ene, yɔa míaƒe Aƒetɔ Yesu Kristo ƒe vava zi evelia le mɔ aɖe nu. Robert Patterson, D.D., ƒo nu tso esia kple hame la ƒe nɔnɔme ku ɖe mɔkpɔkpɔ ma ŋu, tso ƒe alafa siwo va yi me vase ɖe míaƒe ɣeyiɣi sia me, le nyadzɔdzɔgbalẽ si woyɔna be Interior la me, le tanya “Mɔkpɔkpɔ Yayra La” te, ale:—
GSAM 73Anyigbadzi Ƒe Ƒe Akpe Ðeka La — Patterson
GSAM 73.2“Esi míaƒe Aƒetɔ la dzo le eƒe hame gbɔ le anyigba dzi be yeayi Fofo la gbɔ la, egbee ɖi le nuxaxa me. Eƒe nusrɔ̃la alafa atɔ̃awo la, eƒe futɔwo ƒe xexe blibo la ƒo xlã wo. Nunyala kɔkɔtɔwo dometɔ ɖeka ɖo futɔ siawo ɖe mawusubɔsubɔwo kple dziɖuɖu siwo tsi tre ɖe Kristo ŋu me. Dzivɔ̃ sesẽtɔ kekeake ʋã futɔ siawo, eye ƒe alafa geɖewo ƒe nuteƒekpɔkpɔ fia wo tsɔtsrɔ̃ ƒe mɔ siwo wɔa dɔ nyuie wu la. Aƒetɔ la menye ame si menya míaƒe afɔku o; eye le eƒe nuƒoƒo mamlɛawo me la, mewɔe be afɔkua le sue o, eye medo ŋugbe be xexea me ƒe futɔnyenye alo hame la ƒe xaxa aɖe dzi akpɔtɔ o. Ke edo ŋugbe be ye ŋutɔ agatrɔ agbɔ ava ɖu yeƒe futɔwo dzi, eye yealé mí ɖe te va se ɖe ŋkeke yayra ma. ‘Xexea me lé fu mi. Le xexea me la, miaxɔ xaxa. Miafa avi ahaɖe konyi, ke xexea me akpɔ dzidzɔ. Mianɔ nuxaxa me, ke miaƒe nuxaxa atrɔ azu dzidzɔ.... Eya ta miele nuxaxa me fifia, ke magakpɔ mi, eye miaƒe dzi akpɔ dzidzɔ, eye ame aɖeke maxɔ miaƒe dzidzɔ le mia si o. Ne medzo la, magava akplɔ mi ayi ɖokuinye gbɔ, be afisi mele la, miawo hã mianɔ afi ma.’
GSAM 74.1“Aleae mɔkpɔkpɔ yayra si ku ɖe eya ŋutɔ ƒe gbugbɔva ŋu, si wòtsɔ ɖe akɔ na eƒe hame esi eya ŋutɔ nɔ dzodzo ge la le. Egblɔ be le ɣeyiɣi blibo si me yemanɔ afi sia o la, ele be míakpe fu; eye nenemae wòva eme. Ne míakpɔ ɣeyiɣi aɖe si me ŋutifafa anɔ anyi le ŋutilã gome esi medze afi sia o, ne woaɖe eƒe hame tso xexea me ƒe aʋawɔwɔwo me, ne dzadzɛnyenye ƒe ɣeyiɣi aɖe anɔ anyi esi me gbe vɔ̃wo matso le luwo dome o, alo ne eƒe vava me la, anyigba si yɔ fũu kple Aƒetɔ la ƒe ŋutikɔkɔe la dzi amewo axɔe, alo ne ate ŋu akpɔ xɔse le anyigba dzi gɔ̃ hã la, esia anye nukunu si ŋu mekpɔ mɔ kura o nɛ. Yesu menya ƒe akpe ɖeka sia ƒe nya o. Míegblɔ be menyae o, elabena megblɔe na mí o; eye egblɔ be, ‘Meyɔ mi be xɔlɔ̃wo, elabena nya siwo katã mese tso Fofonye gbɔ la, mena mienya wo.’ Ke le eƒe nuƒoƒowo kple lododowo katã me la, dzesi sue aɖeke mele si afia be ele be míakpɔ mɔ na ŋutifafa alo ŋutikɔkɔe ƒe ɣeyiɣi aɖe do ŋgɔ na eƒe vava o. Apostolowo hã menya ƒe akpe ɖeka si me Kristo mele o la ƒe nya o. Le ƒe alafa etɔ̃ siwo va yi le míaƒe Aƒetɔ la ƒe dzodzo megbe la, hame la ƒe mɔkpɔkpɔ yayra nye eƒe gbugbɔva ƒe mɔkpɔkpɔ.
GSAM 74.2“Ke esi Kristo ƒe ŋugbetɔ la ƒe xɔsegbegbe si ŋu wogblɔ nya ɖi la nɔ ŋgɔ yim, eye wòdze akɔfa dim na eɖokui to anyigbadzi fiawo ƒe xɔlɔ̃wɔwɔ me esime eƒe Aƒetɔ la mele egbɔ o la, ɖeko wòɖe eƒe ŋku ɖa le ɣedzeƒe ƒe dziƒo kple eƒe Aƒetɔ la ƒe gbugbɔva si awu eƒe xexemenu gãnyenye nu la ŋu. Esi Hameɖɔɖolawo tsɔ nyanyui la ƒe kpẽ ɖo woƒe nu ŋu la ... wowɔ ƒe akpe ɖeka si me Kristo mele o la ƒe drɔ̃ewo ɖa enumake, ... eye hame la gadze Aƒetɔ la ƒe vava be yeatsrɔ̃ Kristo ƒe futɔ la lalam.... Le woƒe agbalẽwo, nyagbɔgblɔwo kple xɔseɖeɖefiawo me la, Hameɖɔɖolawo ɖe gbeƒã woƒe mɔkpɔkpɔ be Kristo ava do ŋgɔ na ƒe akpe ɖeka la.
GSAM 74.3“Westminster ƒe Takpekpe la tsɔ woƒe xɔse le Aƒetɔ la ƒe vava zi evelia me ɖeɖefia wu woƒe xɔseɖeɖefia nu, le nya siwo ɖea ame siwo xɔe se be ava do ŋgɔ na ƒe akpe ɖeka la ƒe xɔse me bliboe me. Woɖe gbeƒã nya vevi siawo be: ‘Abe ale si Kristo di be míaka ɖe edzi bliboe be ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe ŋkeke aɖe ava, be woaɖo ame sia ame nu tso nu vɔ̃ wɔwɔ ŋu, eye woaɖe akɔ geɖe wu na mawuvɔ̃lawo le woƒe fukpekpewo me ene la, nenema kee wòdi be amewo maganya ŋkeke ma o, be woaɖe ŋutilã me ɖokuibɔbɔɖeŋu katã ɖa, eye woanɔ ŋudzɔ ɣe sia ɣi, elabena womenya gaƒoƒo si me Aƒetɔ la ava o; eye be woanɔ klalo ɣe sia ɣi agblɔ be, Va, Aƒetɔ Yesu; eye nàva kaba!’56
GSAM 75.1“Mía tɔgbui siwo wɔ hameɖɔɖo dɔ la do ŋusẽ woƒe dziwo to Aƒetɔ la ƒe vava mɔkpɔkpɔ me, eye wonɔ ŋusẽ dom wo nɔewo to ɣli sia me be, ‘Milé aʋagbedzi la me ɖe asi! Elabena egbɔna kple asafo gãwo be yeakpe ɖe mía ŋu.’ Esia nye susu si wode dzidzɔgbedzidzemeha aɖe si ame geɖe nya la me nyitsɔ laa, ke Scotland ƒe Nubabla Léla xoxowo nyae nyuie.
GSAM 75.2“Ke menɔ ɣeyiɣi didi o la, xɔsegbegbe evelia dze egɔme le hame siwo woɖɔ ɖo la dome. Le Scotland la, wonyae be Mɔ Titina Ƒe Nufiafia; le England, be Arius Ƒe Nufiafia, eye nyitsɔ laa be Hame Si Xɔa Nufiafia Vovovowo; le Amerika la, eyɔ eɖokui be Mawu Ðeka Ƒe Nufiafia; eye le Germania, be Amesusu Ƒe Nufiafia. Etsɔ amegbetɔ ƒe susu ɖo ʋɔnudrɔ̃la, eye wòtsɔ míaƒe ɣeyiɣi sia ƒe numekpɔkpɔ sue ŋutɔ la wɔ kpeɖodzi, eye wògbe be nane ate ŋu adzɔ, negbe abe ale si dzɔdzɔme ƒe se siwo wokpɔ la ɖoi ene ko. To esia me la, eɖe Yesu ɖi va Yudatɔwo ƒe nufiala ƒe nɔƒe, ame si do ŋgɔ vie na eƒe ɣeyiɣi, ke menya míaƒe ɣeyiɣi sia ƒe dzɔdzɔmenuwo ŋuti nunya kura o. Ðeko wotsɔ susu be ame sia ƒomevi agatrɔ tso xexe si ŋku mekpɔna o me ava ɖu fia le anyigba dzi la de Hebritɔwo ƒe xotutuwo me.
GSAM 75Daniel Whitby Ƒe Nya Tso Ƒe Akpe Ðeka La Ŋu
GSAM 75.3“Woɖe eƒe vava zi evelia kple fiaɖuɖu le anyigba dzi ƒe ŋugbedodowo gɔme be ɖeko wofia eƒe nyanyui la ƒe kekekeke, kple xexea me ƒe akpa gã aɖe ƒe bɔbɔɖe Kristotɔnyenye te le ƒe akpe ɖeka, alo abe ale si ame aɖewo bui ene, ƒe 360,000 sɔŋ. Le ɣeyiɣi sia me la, amegbetɔƒomea ƒe dɔwɔnuwo kple agbenɔnɔ ƒe nunya anɔ ŋgɔ yim, eye woakpɔ ŋutifafa kple nudzedziname si tɔgbi menɔ anyi kpɔ o. Eye le ɣeyiɣi didi, si lolo akpa be susu bɔbɔe nate ŋu atso enu, la ƒe nuwuwu la, ɖewohĩ dzɔdzɔme ƒe ʋuʋu gã aɖe adzɔ, eye woate ŋu agblɔ be Aƒetɔ la ava atsrɔ̃ xexea me, eye wòayɔ amegbetɔƒomea va ʋɔnudɔdrɔ̃. England-tɔ gɔmeɖela aɖe si ƒe ŋkɔe nye Whitby [Daniel Whitby ku le 1726] ɖe nufiafia sia me tsitotsito, eye wòna ame geɖe xɔe. Eƒe agbalẽ siwo wòŋlɔ ɖo ɖe amewo eye wota la fia be enye Arius ƒe nufiafia yomedzela, ke eƒe gɔmeɖegbalẽwo dze eya tɔgbiwo ŋu. Ame geɖe siwo lé blema xɔsewo me ɖe asi, siwo xɔa ga tso dukɔ ƒe hamewo si, kple hame mawo ƒe xɔlɔ̃wo le Europa, xɔ eƒe ƒe akpe ɖeka si nye xotutu la kple dzidzɔ, elabena edo ŋugbe na wo be woayi edzi axɔ nu ewolia kple bubu ɣeyiɣi didi. To woƒe ŋusẽ me la, wokɔe va Amerika, eye enumake wotsɔe wɔ nya gbɔlowo kple nuƒoƒo ƒe nuwuwunyawo na ame siwo ɖea gbeƒã le gbadzewo dzi.”
GSAM 76.1Aleae nufiafiawo le le anyigba ƒe akpa vovovowo me, esi míele tetem ɖe ɣeyiɣi si me Aƒetɔ la ɖo eƒe vava ƒe nuxlɔ̃ame vevi la ɖa, be ele “ʋɔtrutiwo gɔ̃ hã nu.”
Notes
- Galatiatɔwo 4:4, 5. ↩
- Roma 16:25-27. ↩
- Efeso 3:3-9. ↩
- Ɣeyiɣiwo ƒe Didi, axa 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Yohanes 1:29-34. ↩
- Mateo 3:16, 17. ↩
- Yohanes 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Marko 1:15. ↩
- Dɔwɔwɔwo 10:38; Yohanes 3:2. ↩
- Yohanes 14:8-11. ↩
- Ɣeyiɣiwo ƒe Didi, axa 215. ↩
- Luka 7:19-22; Mateo 11:4. ↩
- Mateo 4:17. ↩
- Mateo 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Yohanes 7:46. ↩
- Mateo 12:23. ↩
- Mateo 13:54, 55. ↩
- Yohanes 10:24. ↩
- Yohanes 6:15. ↩
- Yohanes 6:62. ↩
- Mateo 16:20-22; Marko 9:31. ↩
- Mateo 16:28; Luka 9:27. ↩
- Petro II 1:16-19. ↩
- Mateo 17:22, 23. ↩
- Mateo 18:1; Marko 9:33, 34. ↩
- Mateo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Mateo 20:20-24. ↩
- Yohanes 11:47, 48. ↩
- Yohanes 12:15. ↩
- Yohanes 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Yohanes 12:32-34. ↩
- Yohanes 13:33-36. ↩
- Yohanes 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Mateo 24:3, ↩
- Mateo 24; Luka 21; Marko 13. ↩
- Marko 14:50. ↩
- Marko 9:10. ↩
- Mateo 28:2-4. ↩
- Mateo 27:52, 53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31, 32. ↩
- Dɔwɔwɔwo 1:6-11. ↩
- Dɔwɔwɔwo 3:20, 21. ↩
- 2 Petro 3:5-13. ↩
- 1 Tesalonikatɔwo 4:13-18. ↩
- 2 Tesalonikatɔwo 2:3, 4. ↩
- Nyaɖeɖefia 12:17. ↩
- Xɔseɖeɖefia, Ta 33, akpa 3. ↩