Ta 26 — Míaƒe mawunyakakadɔwo le dutanyigbawo dzi
GSAM 403.1“Woŋlɔ bena: Ame siwo womegblɔ eƒe nya na o la akpɔe; eye ame siwo mese o la ase egɔme.”1
GSAM 403.2Míaƒe mawunyakakadɔ gbãtɔ le anyigba si le Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo godo la dze egɔme le ƒe 1874 me, esime woɖo Hamemegã J. N. Andrews ɖe Switzerland, eye wòdze dɔa gɔme le afi ma.
GSAM 403EUROPA TITINA ƑE DƆWƆƑE
GSAM 403.3Le ɣeyiɣi ma me la, dukɔ enyi nɔ mawunyakakadɔ sia me, siwo nye Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal kple Greece; amewo ƒe xexlẽme le anyigba ma dzi nye 140,000,000.
GSAM 403.4Anye nu si ado dzidzɔ na ame be míagblɔ le afi sia nu siwo na be míaƒe amewo dze mawunyakakadɔ gɔme le anyigba si lolo alea dzi, le ɣeyiɣi si me hamea me tɔwo ƒe xexlẽme mele geɖe o me.
GSAM 403Hamemegã Czechowski
GSAM 403.5Le ƒe 1865 me la, Hamemegã M. B. Czechowski, si nye Katoliko nunɔla tso Poland si trɔ dzi me, eye wòxɔ fifia ƒe nyateƒe la, di be míaƒe amewo naɖoe abe mawunyadɔla ene ɖe Europa titina. Esi anye nu si womate ŋu awɔ le ɣeyiɣi ma me o ta la, etsɔ eƒe nyawo yi ɖe kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ Mɔkpɔlawo gbɔ le Boston, Massachusetts. Ðewohĩ wosusu be eya kple míaƒe amewo megakpɔ nya aɖeke wɔna o. Aleke kee wòle o, wokpɔ ga si hiã la, eye woɖoe ɖe mawunyakakadɔ si wòdi be yeawɔ la me.
GSAM 404Sabat lélawo le Switzerland
GSAM 404.1Le ƒe 1866 me la, efia Sabat ƒe nyateƒe kple mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi le Tramelan, Switzerland. Agbagbadzedze sia he Sabat lélawo ƒe ƒuƒoƒo aɖe vɛ. Le esia megbe kpuie la, edzo le wo gbɔ yi gbedeasi la fiam le Hungary. Megblɔ nya aɖeke tso míaƒe dɔa le Amerika ŋu na ƒuƒoƒo si le Tramelan o, gake Albert Vuilleumier, wo dometɔ ɖeka, ate ŋu axlẽ Inglisigbe. Le mɔkpɔkpɔ manɔmee la, ekpɔ Kristo ƒe Vava ƒe Numedzodzro ƒe tata ɖeka. Esia na wodze agbalẽwo ɖoɖo na wo nɔewo gɔme le dukɔ eveawo dome.
GSAM 404Woɖo Hamemegã Erzenberger ɖe Amerika
GSAM 404.2Le ƒe 1869 me la, woɖo James Erzenberger, si tso Tramelan, ɖe Amerika be wòasrɔ̃ Inglisigbe eye wòanya Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe nufiafiawo kple wɔnawo nyuie wu. Eɖo Battle Creek le ɣleti adelia ƒe ŋkeke 18, eye wònɔ Amerika ƒe ɖeka kple afã. Le eƒe tɔtrɔgbɔmɔzɔzɔ me la, edzo le New York le ƒe 1870 ƒe ɣleti asiekɛlia ƒe ŋkeke 9. Le ƒe ma ke ƒe ɣleti adelia me la, Ademar Vuilleumier va dukɔ sia me, eye wònɔ afi ma ƒe ene kloe. Esi wòtrɔ gbɔna ɖe eƒe de la, Hamemegã Andrews kplɔe ɖo. Woɖo Neuchatel le ƒe 1874 ƒe ɣleti ewolia ƒe ŋkeke 16.
GSAM 404.3Le ƒe 1875 me la, Hamemegã D. T. Bourdeau kple eƒe ƒomea dzo le Amerika yi France, afi si komitia ɖo wo be woawɔ dɔ le.
GSAM 404Wodze Nyadzɔdzɔgbalẽ Tata Gɔme le France ƒe Gbe Me
GSAM 404.4Le ƒe si kplɔe ɖo, le ƒe 1876 ƒe ɣleti adrelia me la, wodze nyadzɔdzɔgbalẽ aɖe tata gɔme le France ƒe gbe me le Basel, Switzerland. Eƒe ŋkɔe nye Les Signes des Temps (Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo). Ƒe ade megbe, le ƒe 1882 ƒe ɣleti atɔ̃lia ƒe ŋkeke 13 la, Hamemegã Haskell do tɔdziʋu tso New York dugã me yi Europa. Le mawunyakakamɔzɔzɔ sia me la, enɔ Switzerland ɣeyiɣi aɖe.
GSAM 405Hamemegã Whitney Yi Basel — Hamemegã Andrews ƒe Ku
GSAM 405.1Le ƒe 1883 ƒe ɣleti adrelia ƒe ŋkeke 26 la, Hamemegã B. L. Whitney kple eƒe ƒomea ɖo Basel. Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe Komiti tia eya be wòakpɔ mawunyakakadɔ ma dzi, ale be wòana dzudzɔ Hamemegã Andrews, ame si ƒe lãmesẽ nɔ gbɔdzɔm kabakaba la. Ɣleti ʋɛ aɖewo megbe, le ƒe ma ƒe ɣleti ewolia me la, Hamemegã Andrews ku.
GSAM 405.2Hamemegã Andrews mekpɔ mɔnukpɔkpɔ yi suku kɔkɔwo kple kɔledziwo le eƒe ɖekakpuime o, evɔ esrɔ̃ nu nyuie; eya nye ame si xexea yɔna be ame si srɔ̃ nu le eɖokui si, alo ame si tu eɖokui ɖe dzi. Esi wòtsɔ eɖokui na nusɔsrɔ̃ ta la, eɖe Latigbe, Helagbe kple Hebrigbe me, eye le ƒe siwo kplɔe ɖo me la, esrɔ̃ France ƒe gbe hã. Esrɔ̃ France ƒe gbe be wòakpe ɖe eŋu wòadze dɔa gɔme eye wòayi edzi wɔe le Europa Titina ƒe Mawunyakakadɔa me. Le afi ma la, ewɔ dɔ le eƒe agbe ƒe ƒe ade mamlɛawo me, ŋlɔ nu ɖe Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo si wotana le France ƒe gbe me la me, ta agbalẽa, eye wòɖe gbeƒã le gbe ma me hã. Esime wònɔ dɔ sia wɔm la, ku va kplɔe yi.
GSAM 405Ðɔkta Kellogg le Europa
GSAM 405.3Le ƒe 1883 ƒe aƒiƒiɣi me la, Ðɔkta J. H. Kellogg yi Europa be yeawɔ atikewɔwɔ ƒe numekuku. Enɔ míaƒe mawunyakakadɔwɔƒe ɖe sia ɖe ŋkeke ʋɛ aɖewo, eye eƒe srãkpɔwo de dzi ƒo na dɔwɔlawo ŋutɔ. Vevietɔ la, aɖaŋu si wòɖo tso dɔ si wowɔna le Basel ŋu la nye nu xɔasi ŋutɔ na Hamemegã Andrews.
GSAM 405Hamemegã Butler Srã Europa Kpɔ
GSAM 405.4Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe si wowɔ le ƒe 1883 ƒe ɣleti ewolia me la, woɖo aɖaŋu be woadze nyadzɔdzɔgbalẽ aɖe tata gɔme le England kaba ale si woate ŋui la. Le tiatia bubu si wowɔ le takpekpe sia me ta la, Hamemegãwo Geo. I. Butler, M. C. Wilcox kple A. C. Bourdeau yi be woakpe ɖe dɔa ŋu le Europa kple England. Hamemegã Butler ɖo Glasgow, Scotland, le ƒe 1884 ƒe ɣleti evelia ƒe ŋkeke 27. Taɖodzinu ɖeka le Hamemegã Butler ƒe dutanyigbawo dzi mawunyakakadɔwɔƒewo srãkpɔ me nye be ye ŋutɔ yeakpɔ sesẽ siwo le dɔa wɔwɔ le dutanyigbawo dzi me, eye yeanya ale si woaɖu wo dzii. Eya hã nɔ Basel kple Europa titina ƒe dɔwɔƒea ɣeyiɣi aɖe. A. C. Bourdeau wɔ dɔ le France-gbedolawo dome le Alps towo ƒe balimewo me, le Waldensetɔwo dome; ke M. C. Wilcox de agbalẽtata kple agbalẽnyawo dzadzraɖo ƒe dɔa me le England, eye wònɔ afi ma va se ɖe ƒe 1886 ƒe nuwuwu.
GSAM 406Wotu Agbalẽtataƒe le Basel
GSAM 406.1Le ƒe 1884 me la, wotu agbalẽtataƒe si ŋkɔe nye Imprimerie Polyglotte (ŋkɔ la gɔmee nye agbalẽtata le gbe geɖe me) la le Basel. Le ƒe 1885 ƒe ɣleti etɔ̃lia me la, Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe Komiti na H. W. Kellogg ŋusẽ be wòayi Basel, eye wòaƒle mɔ̃ siwo hiã na agbalẽtataƒea. Ewɔ esia, eye le mɔ sia nu la, woɖo agbalẽtataƒe si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo tɔ wònye, eye si me dɔwɔnuwo le blibo la anyi le blema du Basel me.
GSAM 406.2Le ɣeyiɣi si me Hamemegã Butler nɔ Europa kpɔm la, wota Germany ƒe gbe me nyadzɔdzɔgbalẽ si ŋkɔe nye Herold der Wahrheit (Nyateƒe ƒe Gbeƒãɖela) la le Basel dɔwɔƒea. Le ƒe ma ke me la, wota Romania ƒe gbe me nyadzɔdzɔgbalẽ si ŋkɔe nye Adevărulu Prezentu (Fifia ƒe Nyateƒe) la hã le dɔwɔƒe sia. Kpe ɖe eŋu la, wota bubu le Italy ƒe gbe me, si ŋkɔe nye L’Ultimo Messagio (Gbedeasi Mamlɛawo). Nyadzɔdzɔgbalẽ eve mamlɛ siwo míeyɔ siawo siaa nye axa 16 ƒe agbalẽwo siwo wotana zi ɖeka le ɣleti etɔ̃ ɖe sia ɖe me. Le Switzerland nutome hameawo ƒe takpekpe le ƒe 1884 ƒe ɣleti ewolia me la, wogblɔ be le ƒe ma me la, wota nyadzɔdzɔgbalẽ ene siawo ƒe agbalẽ 146,000 eye womama wo. Va se ɖe ƒe 1895, esime woɖe agbalẽtataƒea le du ma me heyi Hamburg le Germany, le yometiti si le Basel ta la, wota agbalẽwo kple mawunyagbalẽviwo le gbe vovovo 11 me, siwo nye France ƒe gbe, Germany ƒe gbe, Italy ƒe gbe, Romania ƒe gbe, Spain ƒe gbe, Bohemia ƒe gbe, Russia ƒe gbe, Holland ƒe gbe, Hungary ƒe gbe, Armenia ƒe gbe, Turkey ƒe gbe kple Turkey-Helagbe. Ale, abe ale si eƒe ŋkɔ fia ene la, enye dɔwɔƒe si le “agbalẽ tam le gbe geɖe me.”
GSAM 407Aƒenɔ White Srã Europa Kpɔ
GSAM 407.1Le ƒe 1885 ƒe ɣleti asiekɛlia ƒe ŋkeke 3 la, Aƒenɔ White, eƒe ŋutsuvi W. C. White kple eƒe ƒomea ɖo Basel. Wonɔ dukɔ xoxowo me ƒe ɖeka kple afã, srã mawunyakakadɔwɔƒe siwo le Europa titina ƒe dɔwɔƒea kpɔm. Le afi ma la, wowɔ dɔ xɔasi ŋutɔ na mawunyakakadɔwɔƒe vovovoawo.
GSAM 407Woɖo Switzerland Nutome Hameawo ƒe Takpekpe Anyi
GSAM 407.2Le ƒe 1885 ƒe ɣleti asiekɛlia ƒe ŋkeke 10 la, woɖo Switzerland nutome hameawo ƒe takpekpe anyi. Le dɔa ƒe nya si wogblɔ le ɣeyiɣi ma me la, wogblɔ be mawunyagblɔla si dzi woɖo asi ɖeka, mawunyagblɔla adre siwo kpɔ mɔɖeɖe be woaɖe gbeƒã, hame ewo kple hamea me tɔ 224 le takpekpea me. Ame siawo xe nu ewolia si ƒe didime nye $1,645.11 le ƒe si va yi me. Kpe ɖe esia ŋu la, wona nunana si ƒe didime nye $2,041.22 na dɔa.
GSAM 407Hamemegã Waggoner le Europa
GSAM 407.3Aƒenɔ White, W. C. White kple eƒe ƒomea trɔ yi Amerika le ƒe 1887 me. Le ƒe ma ke me la, wokpe Hamemegã J. H. Waggoner be wòava wɔ dɔ le Europa Titina ƒe Mawunyakakadɔa me. Enɔ dɔwɔƒe sia ƒe eve kple edzivɔ, eye le ɣeyiɣi sia me la, ewɔ eƒe aƒe le Basel. Du sia me wòku le, le ƒe 1889 ƒe ɣleti enelia ƒe ŋkeke 20, abe ale si míegblɔe do ŋgɔ ene.
GSAM 407.4Hamemegã Whitney ƒe lãmesẽ si gbɔdzɔ, kple eƒe ku si kplɔe ɖo (le ƒe 1889 ƒe ɣleti enelia ƒe ŋkeke 9) la nye nuxaxa gã bubu na mawunyakakadɔ sia.
GSAM 407Hamemegã Robinson le Europa
GSAM 407.5Wotia Hamemegã D. A. Robinson, si nɔ dɔ wɔm le England, be wòaɖo Hamemegã Whitney teƒe. Ewɔ dɔ nyuie le nutome sia ƒe ade kloe; emegbe, le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe amekpekpe nu la, edzo yi India le ƒe 1895 me. Eƒe dzodzo na ehiã be woatia dɔdzikpɔla bubu.
GSAM 408Hamemegã Holser Nye Dɔwɔƒea ƒe Dzikpɔla
GSAM 408.1Hamemegã H. P. Holser nye ŋutsu si wotia na dɔ sia, eye kpe ɖe dɔ sia ŋu la, wotia eya be wòakpɔ Europa Titina ƒe Mawunyakakadɔa katã dzi. Le afi sia la, ewɔ dɔ nyuie ɖe ɖeɖiteame manɔmee va se ɖe ƒe 1901, esime dɔléle ƒe ŋusẽ ɖu eya hã dzi. Eku le Canyon City, Colorado, le ƒe 1901 ƒe ɣleti asiekɛlia ƒe ŋkeke 11.
GSAM 408.2Togbɔ be nɔnɔme sesẽ siawo va hã la, mawunyakakadɔa tsi eye dɔa yi ŋgɔ. Dɔa ƒe nya si wogblɔ na Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe le ƒe 1895 me la ɖe esia fia. Egblɔ be hame 19 kple hamea me tɔ 484 le Europa Titina ƒe nutome hameawo ƒe takpekpe me, eye be woxe nu ewolia si ƒe didime nye $4,378.18 le ƒe si va yi me. Le ɣeyiɣi ma me la, mawunyagblɔla siwo dzi woɖo asi ene kple mawunyagblɔla atɔ̃ siwo kpɔ mɔɖeɖe be woaɖe gbeƒã nɔ wo si.
GSAM 408GERMANY KPLE RUSSIA ƑE MAWUNYAKAKADƆ
GSAM 408.3Le ƒe 1870 me la, J. H. Linderman, hame aɖe ƒe mawunyagblɔla le Elberfeld gbɔ le Prussia, kple hamea me tɔ 40 dze ŋkeke adrelia ƒe Sabat lélé gɔme, le Biblia sɔsrɔ̃ me. Womenya be Kristotɔwo ƒe ƒuƒoƒo bubu aɖe le xexeme si le ŋkeke ma lém abe Sabat ene o. Wona míaƒe amewo se ƒuƒoƒo sia ŋu nya le mɔ tɔxɛ aɖe nu. Nubiala aɖe va mawunyadɔlawo ƒe aƒe le Basel le Sabat dzi. Ƒomea me tɔwo nɔ Sabat-suku ƒe nusɔsrɔ̃a srɔ̃m, eye woƒe Bibliawo nɔ ʋuʋu ɖi le wo ŋgɔ. Nu si wòkpɔ la kpɔ ŋusẽ ɖe ŋutsu sia dzi, eye wòna wòbia nyawo.
GSAM 408Ƒuƒoƒo si le Elberfeld
GSAM 408.4Esi wònya be Yudatɔwo wonye o, ke boŋ Kristotɔwo siwo léa ŋkeke adrelia ƒe Sabat ɖe asi ta la, egblɔ ƒuƒoƒo si le Elberfeld sia ŋu nya. Hamemegã Andrews bui be anyo be woalé nya ma me kpɔ. Eya ta, eya kple Hamemegã Erzenberger yi Prussia le ƒe 1875 ƒe gɔmedzedze me, eye wokpɔ ƒuƒoƒoa abe ale si wogblɔe ene. Hamemegã Erzenberger nɔ afi ma ɣeyiɣi aɖe, wɔ dɔ le Germany ƒe akpa ma me; eye le ƒe 1876 ƒe ɣleti gbãtɔ ƒe ŋkeke 8 la, wonyɔ ame enyi ta le Elberfeld. Esia nye tɔnyɔnyɔ gbãtɔ si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo wɔ le Germany.
GSAM 409.1Nyateƒe la kpɔ teƒe le Russia xoxo le ƒe 1882 me, to agbalẽ siwo Germantɔ nɔviwo le Amerika ɖo ɖe woƒe xɔlɔ̃wo le Germantɔwo ƒe nɔƒewo le Russia me la xlẽxlẽ me.
GSAM 409Hamemegã Conradi le Europa
GSAM 409.2Le ƒe 1885 me la, Hamemegã L. R. Conradi dzo le Amerika yi Europa titina ƒe dɔwɔƒea be yeawɔ dɔ le Germantɔwo dome. Le ƒe 1886 ƒe ɣleti adelia ƒe ŋkeke 28 la, edzo le Basel yi Crimea le Russia. Le afi sia la, eya kple Hamemegã Perk zɔ mɔ yi Berdebulat, afi si wonyɔ Nɔvinyɔnu eve ta eye woɖo hame aɖe si me ame 19 le anyi le. Esia nye Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe hame gbãtɔ le Russia.
GSAM 409Wode Hamemegãwo Conradi Kple Perk Gaxɔ Me
GSAM 409.3Le esia megbe enumake la, wolé Hamemegãwo Conradi kple Perk le nufiafia si tsi tsitre ɖe Ortodoks hamea ƒe xɔse ŋu ta, eye wode wo gaxɔ me kwasiɖa atɔ̃ le Perekop. Esi woɖee le gaxɔ me (le Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe dutaɖoƒetɔ ƒe nyamedede ta) la, Hamemegã Conradi srã Russia ƒe ɣedzeƒe akpa kpɔ, eye emegbe la, etrɔ yi Switzerland.
GSAM 409Dɔwɔwɔ le Volga Tɔsisia To, Russia
GSAM 409.4Le ƒe sia ke me la, Hamemegã Laubhan dze dɔ wɔwɔ gɔme le Russia, le eƒe aƒe si le Volga Tɔsisia to gbɔ. Le ƒe 1880 me la, Hamemegã Klein, si tso Kansas, dze dɔ wɔwɔ gɔme le Germantɔwo ƒe nɔƒewo le Russia me. Ale dɔwɔlawo va do ɖe dɔwɔƒe sesẽ ŋutɔ sia me; eye togbɔ be wotsi xɔsetɔwo nyi hede wo gaxɔ me hã la, Aƒetɔ la yra dɔa le mɔ wɔnuku aɖe nu.
GSAM 409Mawunyagbalẽdzralawo ƒe Dzidzedzekpɔkpɔ le Germany
GSAM 409.5Le ƒe 1888 me la, mawunyagbalẽdzralawo dze dɔ wɔwɔ gɔme le Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden kple Alsace. Dɔwɔla enyi alo ewo siwo le dzo me eye wonye nuteƒewɔlawo la kpɔ dzidzedze ale gbegbe be le ƒe ɖeka me la, wodzra agbalẽ siwo kplɔe ɖo siawo: Kristo ƒe Agbe, 3,000; Tso Eden yi Eden, 2,000; kple agbalẽviwo 12,000. Le dɔ sia wɔwɔ me tsonu la, le teƒe siwo wodzra agbalẽawo le eye woxlẽ wo la katã kloe, ame ɖeka alo ame geɖe xɔ nyateƒe la.
GSAM 410Wodze Mawunyakakadɔ Gɔme le Hamburg
GSAM 410.1Le ƒe 1889 ƒe ɣleti atɔ̃lia me la, Hamemegã Conradi dze mawunyakakadɔ gɔme le Hamburg, Germany; eye le ɣeyiɣi kpui aɖe me la, woɖo dɔwɔlawo hehesuku aɖe anyi. Le ɣleti ewolia si kplɔe ɖo me la, woɖo Sabat-suku si me ame 28 le anyi. Le ƒe sia me la, Hamemegã Haskell srã mawunyakakadɔwɔƒea kpɔ, woɖo hame si me ame 20 le anyi, eye woɖo agbalẽdzraɖoƒe aɖe hã anyi.
GSAM 410.2Le ɣeyiɣi sia me la, Hamemegã J. T. Boettcher nɔ dɔ wɔm le Germantɔwo dome le Barmen. Le ƒe 1890 me la, wogblɔ dɔa ƒe nya na Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe, be hame asiekɛ siwo woɖo anyi nɔ Germany kple Russia ƒe mawunyakakadɔa me; wo katã ƒe amexexlẽme nye 422, kpe ɖe Sabat lélawo 75 siwo womeɖo hame aɖe me haɖe o ŋu. Le ƒe ma ke ƒe ɣleti enelia ƒe ŋkeke 7 la, wonyɔ ame 12 bubu ta, eye wowɔ ɖeka kple Hamburg hamea. Le ɣleti wuievelia me la, hamea me tɔwo ƒe xexlẽme dzi ɖe 40. Ga si woxɔ tso agbalẽdzraɖoƒea ƒe agbalẽdzadzra me le Hamburg, Holland, Russia kple Germany ƒe teƒe vovovowo la nye $5,000.
GSAM 410Dzidzedzekpɔkpɔ le Europa
GSAM 410.3Dɔa nɔ ŋgɔ yim blewu kple kakaɖedzi le Europa Titina ƒe Mawunyakakadɔa me, abe ale si dɔa ƒe nya si wogblɔ le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe le ƒe 1891 me la ɖe fia ene. Le ɣeyiɣi ma me la, hame atɔ̃ nɔ Germany, siwo ƒe amexexlẽme nye 140; wo dometɔ 64 nye Hamburg hamea me tɔwo. Nu ewolia si woxe nye $1,000. Agbalẽ siwo tɔdziʋuwo dzi mawunyadɔla la dzra le tɔdziʋuwo dzi le Hamburg la ƒe home nye $500, ke mawunyagbalẽdzralawo ƒe nu siwo wodzra le ƒe ma me le dɔwɔƒea katã la ƒe home nye $6,000. Ame 150 xɔ nyateƒe la le Austria, eye hame 13 siwo ƒe amexexlẽme nye 400 nɔ Russia.
GSAM 411Wotsi Russia ƒe Sabat Lélawo Atɔ̃ Nyi
GSAM 411.1Le ɣeyiɣi siawo me (ƒe 1891) la, wolé Russia ƒe hame aɖe me tɔ atɔ̃, siwo dometɔ ɖekae nye woƒe kplɔla, le nufiafiawo siwo tsi tsitre ɖe hame si dziɖuɖua ɖo anyi la ŋu fiafia ta. Wodrɔ̃ ʋɔnu na wo be woatsi wo nyi ƒe atɔ̃ ɖe Trans-Caucasus. Woabla wo ɖekae kple kɔsɔkɔsɔ, eye wona be woazɔ afɔ maili 500. Le dodokpɔ sia me la, woƒe xɔse lé wo ɖe te, eye wokpɔ dzidzɔ le Aƒetɔ la me. Le ƒe ma me la, wodzra agbalẽvi aɖe ɖo le Biblia ƒe nuŋlɔɖiwo xlẽxlẽ ƒe nɔnɔme me le Russia ƒe gbe me, tso Kristo ƒe fukpekpewo ŋu, ame kukuwo ƒe alɔ̃dɔdɔ ŋu, ŋkeke kae nye esi eye nukatae, kple be míate ŋu anyae mahã ŋu.
GSAM 411.2Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe ɣeyiɣi me le ƒe 1895 me la, hamea me tɔwo ƒe xexlẽme le Germany dzi ɖe 368, eye nu ewolia si woxe le ƒe si va yi me la nye $2,327.43.
GSAM 411Sabat Lélawo Gadze Edzi le Russia
GSAM 411.3Le Russia la, togbɔ be ame geɖe ŋutɔ dzo yi nɔ dukɔ bubuwo me hã la, hamea me tɔwo ƒe xexlẽme dzi ɖe 467, eye woxe nu ewolia si nye $841.60.
GSAM 411.4Le nya si dutanyigbawo dzi mawunyakakadɔ ƒe agbalẽŋlɔla gblɔ le gbedodoɖa ƒe kwasiɖa ƒe agbalẽxlẽxlẽ na ƒe 1896 me la, míenya be
GSAM 411.4“le Germany kple Russia ƒe dɔwɔƒea la, woƒe amexexlẽme de zi eve kloe le ƒe si va yi me; ame 400 kple edzivɔ va kpe ɖe wo ŋu. Le Berlin, Germany, la, ame 60 nɔ Sabat ƒe subɔsubɔ siwo wowɔna edziedzi la dem. Mawunyakakadɔa ƒe gbedoxɔ si wotu le Hamburg la na dɔa sẽ ɖe dzi le afi ma. Le Munich le Bavaria la, ame aɖewo nɔ tɔnyɔnyɔ lalam. Xɔsetɔwo nɔ Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart kple Germany ƒe du vevi bubuwo me. Ƒuƒoƒo aɖe hã nɔ Rotterdam, Holland.
GSAM 412.1“Le Russia la, mawunyagbalẽdzralawo kpɔ mɔɖeɖegbalẽwo tso dziɖuɖua gbɔ. Woɖe agbalẽwo gɔme ɖe Latvia kple Estonia ƒe gbewo me. Woɖe Germany ƒe gbe me nyadzɔdzɔgbalẽa le Basel yi Hamburg, eye le agbalẽtataƒe ma la, wonɔ nyateƒe la tam le gbe 14 me.”
GSAM 412Tɔnyɔnyɔ le Hungary
GSAM 412.2Le ƒe ma me la, wowɔ tɔnyɔnyɔ gbãtɔ le Hungary, eye wowɔ takpekpe gbãtɔ na Aƒetɔ la ƒe kɔnuwo le Bohemia. Woɖo mawunyakakadɔ na tɔdziʋuwo anyi le Galatz le Romania, na Danube tɔsisia kple Atsiaƒu Yibɔ la.
GSAM 412Mawunyagbalẽ Dzadzra le Germany
GSAM 412.3Le Aƒeme Mawunyadɔla ƒe ƒe 1895 ƒe ɣleti wuievelia ƒe tata me la, Hamemegã Spies gblɔ tso mawunyagbalẽdzadzra ƒe dɔa le Germany ƒe dɔwɔƒea me ŋu be:
GSAM 412.3“Ame siwo kpɔ mawunyagbalẽdzadzra ƒe dɔa dzi, esime wodze egɔme le dɔwɔƒe sia me la, megblẽ asi le eƒe ŋgɔdede ŋu o, togbɔ be agbalẽtalawo kple agbalẽdzralawo ƒe amegã aɖewo le Leipsic ka ɖe edzi na wo be ‘agbalẽ dzadzra to ŋgɔgbee ŋkɔŋlɔɖi me la makpɔ dzidzedze o’ hã.
GSAM 412.4“Le ƒe 1887 ƒe ɣleti enyilia me la, wota Kristo ƒe Agbe ƒe tata gbãtɔ le Germany ƒe gbe me. Le ɣeyiɣi si me agbalẽ si míeyɔ la nɔ klalo na amewo gbɔ yiɖeɖe me la, wowɔ nusɔsrɔ̃takpekpe aɖe na mawunyagbalẽdzralawo le Basel. Esia ɖo dzesi mawunyagbalẽdzadzra ƒe dɔa ƒe gɔmedzedze le Germany, eye le Europa blibo la hã. Fifia la, agbalẽ sia ƒe tata adrelia do go tso agbalẽtataƒe le Germany ƒe gbe me.
GSAM 412.5“Tso ƒe 1895 ƒe ɣleti gbãtɔ ƒe ŋkeke 1 la, mawunyagbalẽdzrala yeye 12 de dɔwɔƒea me. Le ƒe 1895 ƒe ɣleti adelia me la, dɔa ƒe nya la ɖe fia be nu siwo wodzra la dzi ɖe edzi le alafa me bla atɔ̃ nu. Fifia la, wole agbagba tɔxɛ dzem kple Herold der Wahrheit, míaƒe nyadzɔdzɔgbalẽ le Germany ƒe gbe me. Hame aɖewo, siwo melolo ŋutɔ o la, xɔa agbalẽawo tso 50 va se ɖe 200 eye wodzraa wo. Eye wokpɔa nuteƒekpɔkpɔ dzidzɔname ŋutɔ le ame siwo ƒlea agbalẽawo gbɔ. Le Numedzodzro ƒe ƒe 1896 ƒe ɣleti evelia ƒe ŋkeke 18 ƒe tata me la, Hamemegã Conradi gblɔ be: ‘Míewu ƒe 1895 nu kple Sabat lélawo 1,500 le Germany kple Russia ƒe dɔwɔƒea me.’”
GSAM 413Mawunyakakadɔ le Scandinavia
GSAM 413.1Hamemegã John Matteson ɖe Scandinavia nutowo ƒe mawunyakakadɔ gɔme le ƒe 1877 me. Le June ƒe ŋkeke 6 lia dzi la, eɖo Vejle, le Jyeland, Denmark. Esime wòyi anyigba ma dzi la, ame ʋɛ aɖewo vaɖo Sabat ŋu to agbalẽwo kple mawunyagbalẽvi si xɔlɔ̃wo tso America ɖo wo gbɔ ƒe nuxlẽ me.
GSAM 413.2Esime míele dɔ sia ƒe gɔmedzedze ƒe akɔnta dzro ge la, míenya be le 1850 me la, ame ene siwo tso Norway va nɔ America la dze Aƒetɔ ƒe Sabat léle gɔme. Wonɔ Oakland, Wisconsin. Ame eve le wo dome nye Hamemegã O. A. Olsen ƒe fofo kple dada. Le 1863 me Hamemegã John Matteson dze ŋkeke adrelia ƒe Sabat léle gɔme. Enɔ Poysippi, Wisconsin. Le ɣleti ade siwo kplɔe ɖo me la, to eƒe dɔwɔwɔ me la, Danish-Norwegiatɔ abe blaene ene xɔ Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe nufiafiawo. Mawunyagblɔla gbãtɔ si nɔ dɔa wɔm eye wòva wɔ subɔsubɔdɔa kplii nye Hamemegã J. F. Hanson tso Minnesota.
GSAM 413Agbalẽ Gbãtɔ si wota le Danish-Norwegian me
GSAM 413.3Le ƒe 1866 me la, Hamemegã John Matteson bia Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe agbalẽtataƒe dziɖulawo be ɖe woate ŋu aɖe mawunyagbalẽviwo kple mawunyagbalẽwo le woƒe gbe me na Scandinavia nutowo. Wogblɔ nɛ be ga mele agbalẽtataƒe la si o, eya ta womate ŋu awɔe o; ke ame aɖewo siwo tso eƒe dukɔ me le Wisconsin kple Minnesota, siwo di be woata nyateƒe la ɖe woƒe degbe me, togbɔ be woƒe ga menɔ geɖe o eye woƒe xexlẽme mede blaatɔ̃ o hã la, woƒe asiwo ƒo ga $1,000 eye wotsɔe na eƒe asi be yeawɔ dɔ sia. Etsɔ ga sia kple agbalẽŋlɔɖi ɖoɖo si woɖo ɖo ŋutɔ va Battle Creek eye wògabia be woata agbalẽawo. Esi wòdzra eɖokui ɖo be yeaɖo nya siwo ta wogbe tsã la ŋu ta la, woɖo eƒe di dzi, eye le March 18, 1867 la, edze agbalẽŋlɔɖi si wòdzra ɖo na eƒe agbalẽ Liv og Død (Agbe kple Ku) xexlẽ gɔme na Hamemegã J. N. Andrews kple nye ŋutɔ, ame siwo nɔ agbalẽtata ƒe nutokpɔha me ɣemaɣi. Le nya bubu me la, eɖe nu si eƒe agbalẽŋlɔɖi gblɔ le Danish-Norwegian me afia mí le England ƒe gbe me.
GSAM 414Hamemegã Matteson Zu Agbalẽtatawɔla
GSAM 414.1Le ɣeyiɣi ma me la, agbalẽtatawɔla aɖeke menɔ si woate ŋu aɖe asi le eŋu be yeatsɔ agbalẽŋɔŋlɔ na eƒe agbalẽtata o, eya ta ebia mɔ be yeasrɔ̃ agbalẽtata ŋutɔ. Esi wòwɔ dɔ sia yi edzi la, etata mawunyagbalẽviwo kple agbalẽviwo ƒe axa abe akpe ɖeka ene le eƒe gbe me.
GSAM 414.2To mɔnu yeye sia si wòtsɔ ɖo nyateƒe la ɖe eƒe amewo dome la, eɖo ŋusẽ yeye kple dzideƒo, eye wòwɔ takpekpewo le nutome vovovowo. Tso ŋkeke ma dzi la, dɔa yi ŋgɔ kabakaba le Scandinaviatɔwo dome.
GSAM 414Nyadzɔdzɔgbalẽ Gbãtɔ le Dukɔ Bubu ƒe Gbe Me
GSAM 414.3Dɔa le Danish-Norwegians dome va zu gã ale be wodi be yewoaxɔ ɣletiɣleti ƒe agbalẽ si ana nufiafia kple ŋusẽ le woƒe gbe me. Eya ta le Jan. 1, 1872 la, woɖe Danish ɣletiɣleti ƒe agbalẽ, si me nɔ agbalẽ me nyatakaka ƒe axa 24, le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe agbalẽtataƒe, eye wotsɔ Advent Tidende (Kristo ƒe Vava ƒe Nyatakaka) yɔe. Le ƒe si kplɔe ɖo me la, woɖe agbalẽa ƒe axawo yi 32. Eyae nye ɣletiɣleti ƒe agbalẽ gbãtɔ si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ɖe le dukɔ bubu ƒe gbe me.
GSAM 414.4Le 1874 me la, xɔsetɔ siwo dona Swedengbe dome ƒe dzodzro dzi ɖe edzi ale be woɖe ɣletiɣleti ƒe agbalẽ si me axa 16 le gbe ma me, eye woyɔe be Svensk Härold.
GSAM 414.5Esime Hamemegã Matteson dze Scandinavia nutowo ƒe mawunyakakadɔ gɔme (June, 1877) le wo denyigba dzi la, Tidende ƒe agbalẽ 266 tso America ɖo Denmark ɣleti sia ɣleti, eye 60 ɖo Norway. To agbalẽ siawo ƒe nuxlẽ me la, ame aɖewo le Scandinavia xoxo léle Sabat. Eƒe dɔwɔwɔ ƒe ƒe ɖeka le Denmark megbe la, xɔsetɔwo ƒe habɔbɔwo dze le teƒe vovovowo.
GSAM 415Agbalẽtataƒe le Norway
GSAM 415.1Emegbe Hamemegã Matteson yi Norway, eye le June 7, 1879 la, eɖo hame si me ame 38 le Christiana, esi wòwɔ dɔ le afima ta. Hamemegã J. P. Jasperson, si tso America, va kpe ɖe eŋu le subɔsubɔdɔa me le ɣeyiɣi ma. Le ƒe ma ke me la, woɖo agbalẽtata ƒe habɔbɔ le Norway, eye woƒle teƒe le Christiana na agbalẽtataƒe, takpekpeƒe na hame ƒe subɔsubɔ, kple nɔƒewo, le ga $14,580 ta. Le ɣeyiɣi aɖe me la, woɖea Tidernes Tegn (Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo) ƒe tata sue aɖe kwasiɖa sia kwasiɖa tso Christiana ƒe agbalẽtataƒe.
GSAM 415.2Le 1880 ƒe nuŋeɣi ƒe gɔmedzedze me la, Hamemegã Matteson va America be yeakpɔ kpekpeɖeŋu atsɔ awɔ Scandinavia dɔ la gã. Ede Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe le ƒe ma me, eye etrɔ yi Europe le April, 1881, le dzidzɔ gã me. Esi wògbugbɔ va ɖo la, woƒle agbalẽtata masina eye woɖoena Christiana ƒe agbalẽtataƒe.
GSAM 415Lãmesẽ ƒe Agbalẽwo le Danish kple Swedish me
GSAM 415.3Wodze lãmesẽ ŋuti agbalẽ si woyɔ be Sundheds Bladet ɖeɖe gɔme le Danish me enumake. Le 1883 me la, eɖe lãmesẽ ŋuti agbalẽ ma tɔgbe le Swedish me, kple amewo ƒe subɔsubɔ ƒe agbalẽ si woyɔ be Sanningens Härold (Nyateƒe ƒe Gbeƒãɖela). Le 1884 me la, agbalẽtataƒeawo ƒe nuwo ƒe asi nɔ ga $2,563. Le ƒe ma me la, wotata eye woɖe agbalẽ 115,000 katã, kpe ɖe mawunyagbalẽvi akpe geɖewo kple agbalẽ aɖewo ŋu.
GSAM 415Hamemegã Haskell le Scandinavia
GSAM 415.4Hamemegã Haskell ƒe nusasrã le 1882 me na kpekpeɖeŋu gã dɔa le Scandinavia nutowo me. Le 1884 me la, Hamemegãwo Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen kple E. G. Olsen ƒe dɔwɔwɔ na kpekpeɖeŋu ŋutɔ.
GSAM 416Aƒenɔ White Ɖe Kpekpeɖeŋu Gã na Scandinavia
GSAM 416.1Le 1885 me la, Aƒenɔ E. G. White kple eƒe vi ŋutsu, W. C. White, va Scandinavia, eye woƒe vaɖoɖo na kpekpeɖeŋu si ŋu womate ŋu aɖe ga o na dɔa le teƒe ma. Ame aɖewo susu be ame dahewo mate ŋu ana nu ewolia le anyigba ma o, eye be agbalẽ dzadzra le aƒewo me mawɔ dɔ aɖeke o. Aƒenɔ White ƒe ɖaseɖiɖi va le ɣeyiɣi nyuie me, eye amewo xɔe nyuie, abe ale si woɖo eŋu le nya siawo me ene: “Nu sia nu si Aƒetɔ gblɔ la, míawɔe, eye míaɖo to.” Le vaɖoɖo sia me la, wotrɔ Scandinavia ƒe dɔa ƒe nɔnɔme katã, eye Aƒenɔ White ƒe dɔwɔwɔ si me dzudzɔkpɔkpɔ mele o ŋutɔe wɔe.
GSAM 416Agbalẽtataƒe ƒe Xɔ Yeye le Norway
GSAM 416.2Le 1886 me la, Hamemegãwo O. A. Olsen kple N. Clausen srã Scandinavia nutowo kpɔ, eye N. Clausen nɔ afima ɣeyiɣi didi aɖe. Le 1885 me la, wotu agbalẽtataƒe ƒe xɔ yeye le Christiana, eye le ƒe si wu Sept. 1, 1886 la, agbalẽtataƒe la xɔ ga $5,386.68 tso agbalẽwo kple mawunyagbalẽviwo dzadzra ko me, ke ga si woxɔ tso ɣletiɣleti ƒe agbalẽwo ƒe xɔxɔ ŋu nye $3,146.03.
GSAM 416Hame Blaeve vɔ Atɔ̃ le Scandinavia
GSAM 416.3Aklẽ si woɖo na Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe le 1889 me ɖe go be hame blaeve vɔ atɔ̃ le Scandinavia dɔa me, eye xɔsetɔwo 926 le wo me, siwo na nu ewolia $2,548.75; hame la hã si mawunyagblɔlawo ade, ame siwo xɔ mɔ be woawɔ dɔ, ene, kple mawunyagbalẽdzralawo 52. Norway kple Sweden ƒe agbalẽdzraɖoɖo le ɣleti etɔ̃ me nye $2,161.26.
GSAM 416Nusɔsrɔ̃ƒe le Christiana
GSAM 416.4Le ɣeyiɣi sia me la, nusɔsrɔ̃ƒe le dɔ wɔm le Christiana, eye nusrɔ̃lawo 50 le eme. Le 1891 me la, Hamemegãwo O. A. Olsen kple E. J. Waggoner wɔ Biblia nusɔsrɔ̃ƒe le Christiana, eye nusrɔ̃lawo alafa ɖeka va ɖo afima. Le nusɔsrɔ̃ƒe sia me la, woɖe nufiafia bliboa na mawunyagbalẽdzrala ƒe dɔ.
GSAM 417Hame Bla-ene le Scandinavia le 1895 me
GSAM 417.1Ƒe ade megbe, le 1895 me la, míekpɔ aklẽ si Hamemegã D. A. Robinson, si nye dukɔ bubuwo ƒe dɔa ƒe akpa dziɖula le ɣeyiɣi ma, ɖe go. Eɖe dɔa ƒe ŋgɔyiyi si trɔ ŋutɔ le ɣeyiɣi sia me fia ale gbegbe be míeɖe eƒe nya la le afisia: “Scandinavia si hame bla-ene, eye xɔsetɔwo 1,458. Ƒe la ƒe nu ewolia nye $5,585.55. Mawunyagblɔla siwo dzi woɖo asi le 15, ame siwo xɔ mɔ be woawɔ dɔ 11, eye ƒe la ƒe agbalẽdzraɖoɖo le $40,000. Ga gã sia tso mawunyagbalẽdzrala ƒe dɔwɔwɔ gbɔ ŋutɔ, eye le anyigba si dzi agbalẽdzralawo kple míaƒe xɔse ƒe mawunyagblɔlawo gɔ̃ hã gblɔ le 1885 me be agbalẽ dzadzra to mawunyagbalẽdzrala ƒe dɔ me mate ŋu awɔ o.”
GSAM 417Scandinavia ƒe Takpekpe Etɔ̃
GSAM 417.2Fifia le Scandinavia dɔa me la, takpekpe etɔ̃ li, eye ŋkeke siwo dzi woɖo wo lae nye esiawo: Denmark, May 30, 1880; Sweden, March 12, 1882; Norway, June 10, 1887. Hamemegã John Matteson, ame si ɖe Scandinavia ƒe mawunyakakadɔ gɔme eye wɔe ŋgɔ nyuie, eye si wɔ dɔ kple vɔsawo ŋutɔ na dukɔ ma ƒe dzidzedze, dɔléle si wua ame, si nye yɔmekpe, léé, eye wòku le El Monte, Cal., March 30, 1896, esime wòxɔ ƒe blaade vɔ ɖeka.
GSAM 417BRITISH ƒE MAWUNYAKAKADƆ
GSAM 417.3William Ings, si dzi woɖe le Hampshire, England, ke si le susu kple nusɔsrɔ̃ me nye America ƒe, esi wònɔ United States tso eƒe ɖekakpuiɣi me, ɖo Southampton tso Basel, Switzerland, May 23, 1878. Le ɣeyiɣi sia me la, menɔ afima didi o, kwasiɖa eve ko, eye emegbe la etrɔ yi Europe-nyigba dzi le ɣeyiɣi kpui aɖe me. Emegbe kpuie la, egatrɔ yi Southampton, eye le ɣleti ene ƒe dɔwɔwɔ le xɔwo me xɔe xɔe, mawunyagbalẽviwo mama kple mawunyakakadɔ ɖe sia ɖe si va eŋu wɔwɔ megbe la, eɖe gbeƒã be ame ewo le Sabat lém. Le ƒe ma ƒe December 30 la, nye kple nye srɔ̃ va Southampton, eye míewɔ dɔ kple Hamemegã Ings le takpekpewo wɔwɔ me le vuvɔŋɔli me le takpexɔ Shirley Hall kple míaƒe xɔ si míexɔ le ga ta. Le 1879 ƒe dzomeŋɔli la, míewɔ agbadɔ me takpekpewo le Southampton. Le ɣeyiɣi kple teƒe sia me la, nyɔnu Maud Sisley (fifia Aƒenɔ Boyd) va ɖo dɔa ŋu, eye wòna Biblia ƒe nuxlẽwo kple dɔwɔwɔ le xɔwo gbɔ. Dɔ sia ta la, ame aɖewo xɔ nyateƒe la. Le vuvɔŋɔli si kplɔe ɖo me la, míewɔ takpekpewo le takpexɔ aɖe me le Ravenswood Villa, xɔ si me míenɔ eye míeɖo míaƒe agbalẽdzraƒe ɖo.
GSAM 418Agbadɔ Me Takpekpe le England
GSAM 418.1Le 1880 ƒe dzomeŋɔli la, Hamemegã Andrews, togbɔ be eƒe lãmesẽ menye nyuie o hã, tso Switzerland va kpe ɖe agbadɔ me takpekpe si wɔ le Romsey ŋu, eye ame bubuwo hã xɔ gbedeasi la.
GSAM 418.2Jan. 11, 1880, woɖo Mawunyagbalẽviwo Mama Kple Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ. Hameviwo tsɔ ɖe le dɔ sia me ŋutɔ, eye woma mawunyagbalẽ geɖewo ɖe amewo dome.
GSAM 418.3Feb. 8, 1880, míaƒe baptizɖeɖe gbãtɔ va dzɔ, eye woɖe baptizɖeɖe na ame siwo di be yewoaxɔe le ade. Va se ɖe July 2, 1881 la, woɖe baptizɖeɖe na ame 29 le Southampton to wo dede tsi me bliboe me.
GSAM 418Dɔwɔlawo ƒe Xexlẽme Yi Edzi le England
GSAM 418.4To Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe si wɔ le 1881 ƒe nuŋeɣi me ƒe ɖoɖo ta la, Hamemegã A. A. John kple eƒe srɔ̃, Geo. R. Drew, kple nyɔnu Jennie Thayer yi England eye woɖo wo ɖe dɔa ŋu le mawunyakakadɔ ma. Le 1882 ƒe me la, Hamemegã Haskell yi Europe dɔa me eye wòƒo ŋkeke geɖewo kple dɔwɔlawo le England ƒe mawunyakakadɔa me, eye wòna afɔɖeɖe kple aɖaŋuɖoɖo siwo wɔ kpekpeɖeŋu gã.
GSAM 418.5Le March, 1882 me la, wodze Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe Britain ƒe akpa si me axa eve le tata gɔme. Wotsɔe kpe ɖe Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe agbalẽ akpe ɖeka siwo tso America va ɖo ŋu. Wotsɔ wo wɔ mawunyakaka ƒe dɔ le Great Britain. Dɔa ƒe aklẽ si woɖo le Oct. 1, 1883 la fia be Sabat lélawo 100 le afima le ɣeyiɣi ma, eye nu ewolia si woɖo tso mawunyakakadɔa ƒe gɔmedzedze nye $2,078.71.
GSAM 419Mawunyakakadɔ le Ʋuwo Dzi
GSAM 419.1Ʋuwo me dzikpɔlawo ƒe amenuveve ta la, woɖe mɔ na Hamemegã Ings be yeatsɔ mawunyagbalẽviwo kple agbalẽwo ƒe akpa aɖe ɖo ʋu ƒe du gã blaenyi, le “Peninsular and Oriental Steam Ship Company” ƒe ʋuwo me, le South Africa, East kple West Indies, Central America kple Bay Islands, eye womaxɔ ga tsoe o. Agbalẽ siwo woɖo nenema ƒe ŋusẽ ta la, amewo dze nyateƒe la me tsɔtsɔ ɖe le gɔme gbã le ƒukpo Demarara dzi. Míexɔ nyatakaka sia tso agbalẽwo siwo ame aɖewo ɖo tso ƒukpo ma dzi.
GSAM 419“Sabat ƒe Ŋutinya” Le England ƒe Agbalẽƒe Gãwo Me
GSAM 419.2Wotsɔ Hamemegã Andrews ƒe Sabat ƒe Ŋutinya ƒe agbalẽ ɖeka hã ɖo amewo ƒe agbalẽƒe kple nuxlẽƒe siwo me womaxɔ ga o ƒe 60 le Great Britain ƒe teƒe vovovowo, eye agbalẽawo le afima va se ɖe egbe, eye wole ŋutinya la gblɔm na ame siwo lɔ̃ be yewoaxlẽe.
GSAM 419.3Le 1884 me la, Hamemegã Butler yi England kple dɔwɔlawo bubu siwo va kpe ɖe teƒe ma ƒe dɔ ŋu. Hamemegãwo S. H. Lane kple Robert Andrews ɖo ƒu tso Boston be yewoakpe ɖe Great Britain ƒe mawunyakakadɔa ŋu le May 9, 1885. Aƒenɔ White ƒe vaɖoɖo England na ŋusẽ kple dzidzɔ na dɔwɔlawo. Aƒenɔ White kple eƒe vi ŋutsu nɔ afima kwasiɖa ʋɛ aɖewo hafi wotrɔ yi America tso Europe dɔa me.
GSAM 419“Fifia ƒe Nyateƒe” Dze Gɔme
GSAM 419.4Le 1884 ƒe gɔmedzedze me, le ɣeyiɣi kpui aɖe megbe Hamemegã Butler ƒe vaɖoɖo England, woɖo be woagɔme le Grimsby, kple M. C. Wilcox abe nuŋlɔla ene, be woaɖe Fifia ƒe Nyateƒe, agbalẽ si me axa enyi le eye woɖenɛ zi eve le ɣleti ɖeka me. Fifia woɖenɛ le London, England, abe agbalẽ si me axa 16 le ene kwasiɖa sia kwasiɖa, eye woɖea abe 18,000 ene kwasiɖa sia kwasiɖa.
GSAM 420.1Le 1889 me la, Hamemegã Holser gblɔ be Britain ƒe mawunyakakadɔa si hame enyi, kple Sabat lélawo 200, eye wo dometɔ 65 le London. Ƒe si wu la ƒe nu ewolia nye $1,244.58. Mawunyagblɔla si dzi woɖo asi le eve, ame siwo xɔ mɔ be woawɔ dɔ eve, Ʋu me mawunyakakalawo eve, kple Biblia dɔwɔlawo adre le afima. Le ɣeyiɣi ma ƒe ŋutɔ la, Hamemegãwo Wm. Hutchinson kple Francis Hope va England ƒe mawunyakakadɔa me.
GSAM 420Pacific Press le London
GSAM 420.2Le 1890 ƒe me la, Pacific Press ƒe agbalẽtata kɔpɔresɔn, si tso Oakland, California, ɖo agbalẽtataƒe ƒe akpa aɖe le 48 Paternoster Row, London, kple agbalẽtataƒe le 451 Holloway Road, London, N. Agbalẽdzraɖoɖo tso agbalẽtataƒea me le ƒe gbãtɔ me, le asi si wotsɔna dzraa agbalẽ geɖe ɖekae na asitsalawo nu la, nye $9,556.89.
GSAM 420.3Le February, 1895 me la, Hamemegã Robinson na aklẽ si kplɔe ɖo:
GSAM 420.3“Le Great Britain la, hame wuiɖekɛ, hameviwo 363, mawunyagblɔlawo atɔ̃, kple ame si xɔ mɔ be yeawɔ dɔ ɖeka le afima. Ƒe si wu la ƒe nu ewolia nye $5,077.20, alo $13.98 le hamevi ɖeka ta. Agbalẽtataƒe ƒe kesinɔnuwo le Dukɔwo dome Mawunyagbalẽviwo ƒe Habɔbɔ, Limited, si nye England ƒe kɔpɔresɔn, ƒe asi me fifia, eye eyae kpɔa wo dzi.”
GSAM 420.4Le December, 1895 me la, Dukɔ Bubuwo ƒe Mawunyakakadɔ ƒe Ŋlɔla gblɔ be Great Britain ƒe hameviwo 560. Nu ewoliawo ƒe xexlẽme yi edzi le ƒe la me ga $1,000. Le ɣeyiɣi ma me la, habɔbɔ enyi nɔ takpekpe wɔm le Sabat ŋkeke le London ƒe teƒe vovovowo.
GSAM 420.5Eya ta dɔa le mawunyakakadɔa ƒe teƒe la yi ŋgɔ, eye ɣeyiɣi aɖewo me la, amewo mekpɔe ŋutɔ o. Nukuwo mefɔ ɖe anyigba ƒe nɔnɔmewo katã me kaba o. Woƒe fɔfɔ blewu wu, ke woƒe tsitsi ka ɖe edzi wu eye wòsẽ wu. Aleae wɔna kple mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi le fiaɖuƒe sia me. Woƒã eƒe nuku, eye wòdo ke, eye wòtsi blewu va se ɖe fifia, esime wòxɔ lolome gã ne míetsɔe sɔ kple tsã.
GSAM 421AUSTRALASIA ƑE MAWUNYAKAKADƆ
GSAM 421.1May 10, 1885, Hamemegãwo S. N. Haskell, J. O. Corliss kple eƒe aƒe, M. C. Israel kple eƒe aƒe, Wm. E. Arnold, kple Henry Scott ɖo ƒu tso San Francisco be yewoagɔme mawunyakakadɔ le Australia dɔa me. Ƒe wuiɖekɛ do ŋgɔ na esia, le 1874 me, le takpekpe si wɔ le Battle Creek la, Aƒenɔ White gblɔ be dukɔ geɖewo ava xɔ nyateƒe la, eye wòkpɔ agbalẽtata masinaewo le dɔ wɔm, kple agbalẽwo kple agbalẽviwo le tata geɖe le dukɔ vovovowo me. Esi wobiae be yeagblɔ dukɔ siwo wogblɔ la ƒe ŋkɔwo, eɖo eŋu be Australia koe nye ŋkɔ si dzi wòte ŋu aɖo ŋku ɖo.
GSAM 421Biblia ƒe Gbeɖeɖe
GSAM 421.2Le Hamemegã Haskell kple eƒe habɔbɔ ƒe dɔwɔwɔ si me dzidzedze kple dzidodo le ta la, gbedeasia yi ŋgɔ kabakaba ale be wokpɔe be ehiã be yewoata agbalẽ le Australia. Eya ta woɖo ɖoɖowo na tata, eye le Jan. 1, 1886 la, woɖe ɣletiɣleti ƒe agbalẽ si me axa 16 le Melbourne, eye woyɔe be Biblia ƒe Gbeɖeɖe kple Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo. Le eƒe tata gbãtɔ la, wota 6,000, evɔ tata si woɖena ɣesiaɣi nye 3,000 ko.
GSAM 421Hame Gbãtɔ Le Australia
GSAM 421.3kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ, April 10, 1886, woɖo Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe hame gbãtɔ le Australia. Ame 18 nɔ afima, ame siwo ŋlɔ ɖe ŋugbedodoa ŋu, eye bubuwo 7 bia be woaɖe woƒe ŋkɔwo ɖe eme to baptizɖeɖe me. Woɖe baptizɖeɖe na ame siawo le Sabat si kplɔe ɖo dzi, eye le Sabat ɖesiaɖe dzi le kwasiɖa aɖewo me la, wotsɔ hameviwo kpe ɖe ameawo ŋu va se ɖe esime hamea xɔ ame 55. Va se ɖe May, 1886 la, ame siwo woŋlɔ ƒe xexlẽme katã nye 90. Kpe ɖe esiawo ŋu la, ame bubuwo abe 35 le teƒe bubuwo hã le Sabat lem.
GSAM 421.4Agbalẽtataƒe la si agbalẽtata masina nyuie eve kple mɔ̃ si naa ŋusẽ ɖeka, eye woɖo fe ɖe wo katã ŋu eye wo katã nye Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo tɔ le anyigba ma si le didi ŋutɔ la dzi—eƒe didi tso míaƒe agbalẽtataƒe gã si le Oakland, Cal. gbɔ nye mail 7,000.
GSAM 422.1Le 1886 me la, gbedeasia yi New Zealand hã. Aklẽ si tso Australia dɔa ƒe teƒe la gblɔ be Sabat lélawo 50 le New Zealand. Ga si woxɔ tso agbalẽdzraɖoɖo le agbalẽtataƒe la me nye $700. Kpe ɖe esia ŋu la, mawunyagbalẽdzralawo dzra Nya Vovototo Gã ƒe agbalẽ 400 le New Zealand, kple Susuwo le Daniel ŋu ƒe agbalẽ 1,000 le Australia.
GSAM 422Agbalẽtataƒe ƒe xɔ si le Australia
GSAM 422.2Tso nyatakaka si woɖo le July 19, 1889 me la, míekpɔ nyateƒe siawo: Wotu agbalẽtataƒe ƒe xɔ aɖe le Melbourne, eye subɔsubɔxɔ aɖe le eme na hame ƒe subɔsubɔ.
GSAM 422Dɔa ge ɖe Tasmania
GSAM 422.3Woɖo nutome hameawo ƒe takpekpe ɖe Australia kple New Zealand, eye Hamemegã Israel kple Steed tsɔ dɔa yi Tasmania. Le teƒe mamlɛa, woɖo hame etɔ̃ va eme, eye woƒe ame ƒe xexlẽme katã nye 136. Tsɔ kpe ɖe esiawo ŋu la, Sabat-léla bubuwo hã le teƒe vovovowo, eye womeƒo ƒu wo ɖe hame me haɖe o.
GSAM 422.4Nu ewolia si woxɔ le Australia dɔƒe la me le ƒe la me nye $9,371. Mawunyagbalẽdzrala wuiatɔ̃ nɔ dɔƒea, eye agbalẽ siwo wodzra ƒe asiɖa nye $19,500.
GSAM 422.5Le Hamemegã Haskell ƒe mɔzɔzɔ evelia ɖe xexeame godoo me la, egava Australia, eye wòde woƒe takpekpe si woɖo le August, 1889 me. Ekpe ɖe habɔbɔ yeye ma ŋu nyuie le mɔ geɖewo nu, eye wokpɔ ŋudzedze ɖe eŋu ŋutɔ. Dɔwɔla geɖe tso America va yi Australia ɣeyiɣi ɣeyiɣi le dɔ gã ɖeka la ƒe ta, be woatu Mawu ƒe dɔa ɖo eye woado ŋusẽe.
GSAM 422Aƒenɔ White le Australia
GSAM 422.6Le atiamawo ƒe gegeɣi le ƒe 1891 me la, Aƒenɔ E. G. White, via W. C. White, Hamemegã Geo. B. Starr kple bubuwo dzo tso California yi Australia, eye wova ɖo afi ma le December—si nye dzoxɔxɔɣeyiɣi ƒe titina le anyigba gã ma dzi. Togbɔ be ŋutilã ƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ ɖe fu na Aƒenɔ White le ƒe asieke siwo wònɔ anyigba ma dzi me hã la, eƒe ɖaseɖiɖi kpe ɖe dɔa ŋu ŋutɔ be wòanɔ nɔnɔme nyui me kple mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe gbɔgbɔ kple nɔnɔme. Le ɣeyiɣi si wonɔ Australia me la, Hamemegã J. O. Corliss gatrɔ va kpe ɖe dɔa ŋu le afima, eye W. A. Colcord kple bubuwo va dze dɔa me abe mawunyagblɔlawo, nufialaawo, kple bubuwo ene.
GSAM 423Hamemegã Olsen le Australia
GSAM 423.1Le ɣeyiɣi si me Hamemegã O. A. Olsen nye Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe zimenɔla la, eyi ɖasra míaƒe dɔwɔƒe gãwo katã kpɔ le anyigba la ƒe didime kple kekeme. Esia bia mɔzɔzɔ gã—mɔzɔzɔ ɖe anyigba dzi katã. Eɖo mɔzɔzɔ ma be yeakpɔ woƒe hiãhiãwo kple mawunyakaka ƒe nɔnɔme le teƒe vovovowo me nyuie, ale be yeate ŋu asubɔ wo katã ameŋkumekpɔkpɔ manɔmee. Le mɔzɔzɔ sia me, le 1893 me, wònɔ Australia kwasiɖa geɖe.
GSAM 423Australia kple New Zealand ƒe Union Takpekpe
GSAM 423.2Le ɣeyiɣi sia me la, woɖo Australia kple New Zealand ƒe Union Takpekpe, si me Australia kple New Zealand ƒe takpekpewo kple Australia ƒe mawunyakaka dɔƒewo le. Takpekpe sia doa ƒu ɖe ƒe eve ɖe ƒe eve, eye wowɔa eƒe dɔ le union takpekpe siwo le dukɔ bubuwo me ƒe ɖoɖo nu. Le ƒe 1893 me la, mawunyagbalẽdzrala sue siwo le dɔƒea me la dzra Mɔ siwo kplɔ ɖe Kristo ŋu ƒe tata 5,000, eye wogata tata evelia si me agbalẽ 5,000 hã le. Le dzoxɔxɔɣeyiɣi ƒe 1894-95 me la, woxɔ biabia 4,000 tso amewo gbɔ be yewoaƒle agbalẽ siwo woŋlɔa ŋkɔ ɖo na le ɣleti ene me.
GSAM 423Hamemegã Prescott le Australia
GSAM 423.3Le 1895 me la, Hamemegã W. W. Prescott, ame si nye hame la ƒe nusɔsrɔ̃ ƒe dɔdzikpɔla, nɔ takpekpe sia me ɣleti geɖe, eye wòtsɔ eƒe ɣeyiɣi kple susu geɖe na dɔa ƒe akpa sia. Le ɣeyiɣi ma me hã la, ewɔ nusɔsrɔ̃kpekpe aɖe si kpe ɖe wo ŋu ŋutɔ.
GSAM 424.1Nyatakaka si woɖo na Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe tso dɔ si wowɔ le ƒe la me la, Hamemegã W. C. White ɖoe, eye eƒe nyae nye esi:
GSAM 424.1“Australia kple New Zealand ƒe Union Takpekpe la tso hame wuiadre kple ame 1074 me, ame siwo tsɔ nu ewolia $9,810.10 na le ƒe si va yi me. Takpekpe sia le mawunyagblɔla siwo dzi woɖo asi wuieve, mawunyagblɔla eve siwo woɖe mɔ na gake womeɖo asi wo dzi haɖe o, Bible dɔwɔla etɔ̃, kple mawunyagbalẽdzrala blaatɔ̃; eye wodzra agbalẽ siwo ƒe asiɖa le ƒe la me nye $28,731.11. Le ƒe la me la, New South Wales dukɔvi, si me hame ade kple ame 321 le, woɖe tso Australia ƒe Takpekpe ŋu, eye woyɔe be New South Wales ƒe Takpekpe.”
GSAM 424SOUTH AFRICA ƑE MAWUNYAKAKA DƆƑE
GSAM 424.2Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe si woɖo le Battle Creek le 1886 me la, woɖo ŋku ɖe nya si le South Africa mawunyakaka ƒe dɔƒe aɖe ɖeɖe ŋu. Esi woɖo ɖoɖo be yewoaɖe dɔa ɖe asi la, le dzoxɔxɔɣeyiɣi ƒe 1887 ƒe gɔmedzedze me la, woɖe asi akpe ɖe dɔa ŋu le anyigba didi ma dzi, afi si ame ʋɛ aɖewo siwo dze Sabat léle gɔme xoxo la nɔ dɔwɔlawo yɔm.
GSAM 424Hamemegã Boyd kple Robinson le South Africa
GSAM 424.3Le esia ta, le May 11 la, Hamemegã C. L. Boyd kple eƒe aƒemetɔwo, Hamemegã D. A. Robinson kple srɔ̃a, kple dɔwɔla bubuwo dze mɔ tso New York City le tɔdziʋu me yi Africa, to Liverpool kple London. Ƒe etɔ̃ megbe, le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe me, Mr. P. W. B. Wessels gblɔ be esi dɔwɔlawo ɖo Africa la, ame abe blaene ene le afi ma, ame siwo nɔ Sabat si le se enelia me la lém, esi woxlẽ agbalẽ siwo ku ɖe nya sia ŋu eye wosrɔ̃ Ŋɔŋlɔawo ta.
GSAM 424.4Hamemegã Robinson kple Boyd dze mawunyakaka ƒe dɔa gɔme le Cape Town, eye tso afi ma dɔa keke ta yi dziehe ɣedzeƒe, mile 800 abe nenema ene, yi Kimberley, afi si diamond-kpewo ƒe dɔwɔƒewo le.
GSAM 424.5Va se ɖe ƒe 1889 me la, mawunyagblɔla eve ko, mawunyagblɔla ɖeka si woɖe mɔ na gake womeɖo asi edzi haɖe o, hame ene, kple ame 80 koe nɔ; eye woɖe nu ewolia $2,798.36. Le ƒe sia me la, Hamemegã Ira J. Hankins, tso America, wɔ dɔ le Cape Town kple dzidzɔtsetse nyuiwo, eye Mr. kple Mrs. Druillard va tso Nebraska be yewoakpe ɖe dɔa ŋu le afi ma, eye yewoakpɔ nuxaxa kple hiãhiã siwo dzɔna ɖe ame siwo woyɔ be woaɖe mɔ na dɔa le anyigba yeye dzi. Mrs. Druillard ƒe dɔwo ƒe akpa gãtɔ nɔ agbalẽ ƒe dzraɖoƒe, afi si wotsɔ dɔ siwo le akpa ma katã de asi na eƒe kpɔkpɔ; eye Mr. Druillard nɔ mawunyakaka ƒe dɔ gãa me. Le ƒe la me la, le tɔdziʋu siwo va ɖoa ʋudzeƒe sia la dzi, edzra agbalẽ siwo ƒe asiɖa nye $750.
GSAM 425Hamemegã Haskell le Africa
GSAM 425.1Le ƒe sia ƒe August me la, Hamemegã Haskell ɖo Cape Town. Ezã ɣleti atɔ̃ nyuie, eye wòyi ɖasra habɔbɔ vovovowo kpɔ le South Africa hewɔ dɔ kpli wo. Eƒe viziɖoɖo sia kpe ɖe dɔa ŋu eye wòtu eƒe ŋusẽ, eye eƒe dzi hã dzi ɖu, elabena ekpɔ eƒe dɔ ƒe kutsetse. Nusɔsrɔ̃ ƒe dɔa me dzidzɔ va, eye ame wuieve tso Africa va America be yewoade míaƒe hame ƒe nusɔsrɔ̃ƒewo.
GSAM 425.2Le ɣeyiɣi ma me la, woɖo ŋku nyuie ɖe mawunyagbalẽdzraɖoɖo ŋu. Wowɔ nusɔsrɔ̃kpekpe aɖe na mawunyagbalẽdzralawo le Cape Town, eye Mr. E. M. Morrison kplɔe; esia na dɔa ƒe akpa vevi sia ƒe gbedeasi va zu ŋusẽ kple dzidzɔ yeye. Le nufiafia si woɖo le nusɔsrɔ̃kpekpe sia megbe kekeake la, mawunyagbalẽdzrala wuietɔ̃ dzra agbalẽwo eye woɖoe na ame, woƒe asiɖa va se ɖe $5,621.28 le ɣleti ade me. Le nyateƒe me la, agbalẽ ƒe biabiawo sɔ gbɔ ale gbegbe be wo “tsyɔ” London ƒe dɔwɔƒe la dzi keŋkeŋ, elabena womete ŋu ta agbalẽawo kaba ale be woaɖo hiãhiã la gbɔ o.
GSAM 425.3Le ƒe 1892 me la, Hamemegã A. T. Robinson kpe ɖe dɔa ŋu le South Africa. Le ɣeyiɣi ma me la, dɔa gã ɖe edzi ale gbegbe be dzraɖoƒe yeye hiã be wòatsɔ teƒe na dzraɖoƒe xoxo la. Eya ta wotu xɔ yeye aɖe si me teƒe sɔ ŋu na hame ƒe kpekpewo.
GSAM 426Nusɔsrɔ̃ƒe ƒe Xɔ le Africa
GSAM 426.1Ale dɔa yi edzi ɖe ŋgɔ vivivi, va se ɖe esime wotu nusɔsrɔ̃ƒe ƒe xɔ le Claremont, du si te ɖe Cape Town ŋu, eye eƒe asiɖa nye $35,000. Nu ɖeka si nɔ Amerika nɔviŋutsulawo ƒe asi me nye be woaɖo nufialawo siwo wɔ ɖe nusɔsrɔ̃ƒe ƒe nufiafia ŋu; woawo ŋutɔ axe fe siwo katã adze. Esi woɖo ɖoɖo sia ŋu la, nusɔsrɔ̃ƒe la ʋu ʋɔ le Feb. 1, 1893.
GSAM 426South Africa ƒe Takpekpe
GSAM 426.2Woɖo South Africa ƒe Takpekpe le 1892 me. Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe le 1893 me la, woɖo ɖe edzi be wòazu Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe akpa. Le ɣeyiɣi ma me la, hame atɔ̃, ame 138 nɔ, eye wotsɔ nu ewolia $34,077.32 na le ƒe si va yi me. Peter Wessels nɔ teƒe na South Africa ƒe Takpekpe le takpekpe sia, eye wòtsɔ $16,000 na Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe kple dzi nyui, elabena ga sia wu ga si Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe tsɔ ƒo dɔa gɔme le South Africa. Tsɔ kpe ɖe nunana sia ŋu la, eya kple nɔvia ŋutsu ɖeka tsɔ $40,000 hã na be woaʋu atikewɔƒe si naa atike na dɔnɔwo faa le Chicago du me.
GSAM 426.3Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe le 1895 me la, Dɔƒe bubuwo ƒe Mawunyakaka ƒe Dɔdzikpɔla gblɔ nya sia tso Africa dɔƒe la ŋu:
GSAM 426.3“Woɖo South Africa ƒe takpekpe la ɖo ko ƒe eve, gake le ɣeyiɣi ma me la Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ɖo dɔwɔla wuieve ɖe dɔƒe ma. Ame eve tso wo dome yi anyigba ƒe titina me abe mawunyakaka dɔwɔla siwo kpɔa woƒe hiãhiãwo ɖokuiwo ene, eye bubuawo dze dɔa me le akpa vovovowo. Takpekpe ma le nusɔsrɔ̃ƒe si le ŋgɔyiyi me, tsyɔ̃eviwo ƒe aƒe, kple lãmesẽdɔwɔƒe si wole tutu me. Xexlẽdzesiwo ɖe fia be woƒe ame ƒe xexlẽme nye 184.”
GSAM 426Agbalẽwo si wota le South Africa
GSAM 426.4Nya si ku ɖe subɔsubɔ ƒe ablɔɖe ŋu le South Africa le ɣleti ʋɛ aɖewo siwo va yi me na míaƒe ameawo wòɖe asi akpe ɖe agbalẽ eve tata ŋu: ɖeka le Hollandgbe me, si woyɔ be De Wachter; bubu le Ɛŋlisigbe me, si woyɔ be The South African Sentinel and Gospel Echo. Womaa agbalẽ evelia ƒe kɔpi 4,000 na exlẽlawo.
GSAM 427South Africa ƒe Union Takpekpe
GSAM 427.1Le January, 1903 me la, woɖo South Africa ƒe Union Takpekpe, si me Cape Colony kple Natal-Transvaal ƒe takpekpewo, kple Basutoland kple Matabeleland mawunyakaka ƒe dɔƒewo le Union Takpekpe ƒe kpɔkpɔ te. Le takpekpe la me hame siwo woɖo ɖo le eme nye 15, eye woƒe ame ƒe xexlẽme nye 595; habɔbɔ siwo womeɖo ɖo o nye asieke, eye woƒe ame nye 90; eye Sabat léla siwo le wo ɖokui dzi nye 30—wo katã ƒe xexlẽme nye 715, eye wotsɔ nu ewolia $7,850 na. Dɔwɔla blaetɔ̃ vɔ asieke nɔ afi ma, eye wo dome ame blaeve vɔ ɖeka xɔa fetu tso takpekpe vovovowo gbɔ.
GSAM 427POLYNESIA ƑE DƆƑE
GSAM 427.2Le ƒe 1876 me la, Hamemegã James White kple ŋlɔla la ɖo Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe agbalẽ ɖeka kple mawunyagbalẽvi aɖewo, eye wotsɔ agbalẽ aɖe kpe ɖe wo ŋu, ɖo wo ɖe Pitcairn Island. Wotsɔ agbalẽ siawo de tɔdziʋu aɖe si le mɔ dzi to Cape Horn yi New York me. Woka ɖe edzi na mí be tɔdziʋua atɔ ɖe Pitcairn, eye afi ma woatsɔ agbalẽbabla la na ameawo. Míenyaa ame ɖeka hã le ƒukpo la dzi o, eye míenyaa ƒukpo la ŋu nyateƒe aɖeke o, negbe be woŋlɔ eƒe ŋkɔ ɖe ŋu be eƒe nɔlawo nye ame siwo lɔ̃a Mawu eye woɖe wo ɖokui na eŋu. Míeɖo agbalẽawo ɖa le mɔkpɔkpɔ ko me.
GSAM 427Viziɖoɖo ɖe Pitcairn
GSAM 427.3Míese nya aɖeke tso ameawo alo míaƒe mawunyagbalẽwo ŋu o va se ɖe esime Mr. John I. Tay yi ƒukpo la dzi le ƒe 1886 me, ƒe ewo megbe. Le afi ma míese be esi woxlẽ Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo ƒe agbalẽa kple mawunyagbalẽviwo ta la, le ɣeyiɣi aɖe me la, esusɔ vie ƒukpo la dzi nɔlawo katã atso nya me be yewoatrɔ woƒe subɔsubɔ ƒe ŋkeke tso kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ dzi ayi ŋkeke adrelia dzi eye yewoalé Aƒetɔ la ƒe Sabat. Gake womewɔe o va se ɖe Mr. Tay ƒe viziɖoɖo ƒe ɣeyiɣi. Eƒe dzi nɔ ŋutɔ yɔm be yeayi ƒukpo la dzi, gake menya ameawo le ŋutɔ alo woƒe dzidzɔ le nyateƒe si gɔ̃ hã ɖe woƒe dzi me la ŋu o.
GSAM 428.1Esi wòtrɔ va America la, eɖe kuku vevie be woatu tɔdziʋu aɖe si me mawunyakaka dɔwɔlawo ate ŋu azɔ tso ƒukpo ɖeka dzi ayi bubu dzi le Pacific Ocean me. Eɖo Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe si woɖo le ƒe 1889 me, eye nyaa sia nɔ eƒe susu me ŋutɔ; le afima ebi dɔa ƒe ta na Polynesian Islands. Takpekpe la kpɔ dɔa ƒe vevienyenye, eye woɖo ɖoɖo be woaɖo ga tso nunana me, $12,000, be woatu alo woaƒle tɔdziʋu aɖe si awɔ dɔ le Pacific Ocean ƒe ƒukpowo dome.
GSAM 428Wotu Pitcairn tɔdziʋu la
GSAM 428.2Le ɖoɖo sia nu la, wotu tɔdziʋu Pitcairn le dzoxɔxɔɣeyiɣi ƒe 1890 me, te ɖe Benicia, abe mile blaetɔ̃ ene tso Oakland, le California, eye eƒe asiɖa nye $12,035.22. Le ƒe ɖeka ƒe akpa ene me etɔ̃ me la, Sabat-sukuwo ƒo ga sia katã nu ƒu eye wotsɔe na dɔ sia ɖeɖe ko; eye womena nunana aɖeke kpɔ kple dzidzɔ kple dzonɔameme wu esia o. Wotsɔ tɔdziʋua ɖo Mawu ŋu le Oakland, California, le Sept. 25, 1890. Ame abe akpe ɖeka alafa atɔ̃ ene ƒo ƒu ɖe tɔdziʋua dzi kple ʋudzeƒe la be yewoakpɔ kɔnua.
GSAM 428Pitcairn ƒe mɔzɔzɔ gbãtɔ
GSAM 428.3Tɔdziʋua dzo tso San Francisco le October 20 le eƒe mɔzɔzɔ gbãtɔ dzi yi eƒe dɔƒe didi la. Mawunyakaka dɔwɔlawo siwo nɔ tɔdziʋua dzi nye Hamemegã E. H. Gates kple srɔ̃a, Hamemegã A. J. Read kple srɔ̃a, John I. Tay kple srɔ̃a, kple tɔdziʋudɔwɔla siwo nye mawunyakaka dɔwɔlawo le Captain Marsh ƒe kpɔkpɔ te. Tɔdziʋua yi Pitcairn Island gbã, mile 4,000 le San Francisco ƒe anyieheƒe. Eɖo afi ma le November 25. Esi tɔdziʋua dzo le ƒukpo la, le December 17, ameŋutsu kple nyɔnu siwo ƒe xexlẽme nye 82 xɔ nyɔnyrɔ, eye woɖo wo abe Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe hame ene. Emegbe tɔdziʋua yi Society, Hervey, Samoan, Friendly kple Fiji ƒe ƒukpo-ƒuƒoƒowo, eye wòtsɔ subɔsubɔ ƒe agbalẽwo kple lãmesẽ kple ɖokuidziɖuɖu ƒe mawunyagbalẽviwo na ame siwo doa Ɛŋlisigbe. Le ɣleti enyi me, va se ɖe September, 1891, mawunyakaka dɔwɔlawo dzra agbalẽwo ƒe asiɖa $1,900, tsɔ kpe ɖe esia ŋu la, woma nuxlẽgbalẽ geɖe na amewo faa.
GSAM 429.1Woɖo mawunyakaka dɔwɔlawo ale: Hamemegã Read le Tahiti; Hamemegã Gates susɔ Pitcairn be yeawu dɔ si wodze egɔme le afi ma la nu; eye Mr. Tay tia be yeawɔ dɔ le Fiji ƒukpo la dzi. Le Review ƒe April 14, 1904 tɔ me, Hamemegã Fulton gblɔ nya sia tso dɔa si le Fiji: “Fifia la, Sabat léla siwo wu alafa ɖeka blaatɔ̃ le mawunyakaka ƒe dɔƒe sia me.” Tso Fiji la, tɔdziʋua dzo yi Aukland, New Zealand, be woaɖɔ eŋu, woana wòanyo wu, eye woaxɔ agbalẽ yeyewo hã.
GSAM 429Mawunyakaka dɔwɔlawo ƒe ku
GSAM 429.2Le ƒe ɖeka, ɣleti wuiɖekɛ kple ŋkeke wuienyi siwo me tɔdziʋua menɔ San Francisco o megbe la, etrɔ va San Francisco, eye wòɖo afi ma le Oct. 9, 1892. Le ɣeyiɣi sia me la, Captain Marsh ku, eye woɖii le New Zealand ƒukpo la dzi. Akɔmedɔ (pneumonia) lé Mr. Tay, eye megbugbɔ kpɔ lãmesẽ o. Eku le ŋutifafa me, eye woɖii le Fiji ƒe anyigba didi me; ale mawunyakaka dɔwɔla xɔasi eve tsɔ woƒe agbe na Polynesian Mission le ɣeyiɣi kpui aɖe me.
GSAM 429.3Mawunyakaka dɔwɔlawo siwo nɔ Tahiti ƒukpo la dzi, le Papaete, dzidzɔ ɖe woƒe dzi me esi wokpɔ woƒe dɔ ƒe kutsetse le ɣeyiɣi kpui aɖe megbe. Wote ŋu ɖo nyatakaka dzidzɔtsetse ɖe wo de le ɣeyiɣi sia me be ame blaene va trɔ, eye woɖo wo abe Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe hame ene.
GSAM 429Pitcairn ƒe mɔzɔzɔ evelia
GSAM 429.4Tɔdziʋua dzo tso San Francisco le mɔzɔzɔ evelia dzi le Jan. 17, 1893, kple mawunyakaka dɔwɔla siawo: B. J. Cady kple srɔ̃a, J. M. Cole kple srɔ̃a, E. C. Chapman kple srɔ̃a, kple M. G. Kellogg, M.D. Miss Hattie Andre, tso Ohio, kplɔ wo ɖo abe nufiala na Pitcairn Island ene. Le atiamawo ƒe gegeɣi le ƒe 1893 me la, Mr. Cady ʋu nusɔsrɔ̃ƒe le Raiatea, Society ƒe ƒukpo-ƒuƒoƒo me, kple nusɔsrɔ̃vi 60. Le nusɔsrɔ̃ ƒe afã ƒe nuwuwu la, xexlẽme la ɖe edzi yi 105. Esi wova ʋu nusɔsrɔ̃ ƒe afã evelia la, nusɔsrɔ̃vi 120 nɔ nusɔsrɔ̃a dzi.
GSAM 430Pitcairn ƒe mɔzɔzɔ etɔ̃lia
GSAM 430.1Tɔdziʋua wɔ eƒe mɔzɔzɔ etɔ̃lia le 1893-94 me. Mawunyakaka dɔwɔlawo na mɔzɔzɔ sia nye G. O. Wellman kple srɔ̃a kple Lillian White, wo katã tso Michigan; woɖe wo ɖo Raiatea, afi si woawɔ dɔ kple Hamemegã Cady. Mr. Stringer kple srɔ̃a yi abe mawunyakaka dɔwɔla siwo kpɔa woƒe hiãhiãwo ɖokuiwo ene. Woɖo Rurutu. Le Raratonga (afi si nɔlawo léa Memleɖa ɖe Kwasiɖa teƒe) la, Dr. Caldwell kple srɔ̃a nɔ afi ma; eye Hamemegã Buckner kple srɔ̃a, tso California, susɔ Pitcairn. Le ɣeyiɣi si wònɔ ame siawo dome la, wohe dɔwɔwɔ yeye geɖewo vɛ, siwo kpe ɖe nɔlawo ŋu le mɔ geɖewo nu. Gbã la, wotu ya ƒe mɔ̃ aɖe si tua bli si wodo fifia le ƒukpo la dzi, eye ya ƒe ŋusẽ ma ke ʋãa mɔ̃ sue bubuwo, si he dɔwɔwɔ bubu siwo ƒukpo la dzi nɔlawo menya kpɔ o la vɛ.
GSAM 430Pitcairn ƒe mɔzɔzɔ anelia
GSAM 430.2Le December 15, 1895, Dɔƒe bubuwo ƒe Mawunyakaka ƒe Dɔdzikpɔla gblɔ be—
GSAM 430.3“Pitcairn tɔdziʋua trɔ va ɖo ʋudzeƒe fifia tso eƒe mɔzɔzɔ anelia.... Wodo dɔa ɖe ƒukpo-ƒuƒoƒo asieke vovovowo me, eye dɔwɔlawo siwo le wo me nye esiwo:
GSAM 430.4“Le Pitcairn Island, nufialaawo, E. S. Butz kple srɔ̃a, kple Hattie Andre. Norfolk Island, mawunyakaka dɔwɔla siwo kpɔa woƒe hiãhiãwo ɖokuiwo nɔ dɔ wɔm le afima; wo tso Australia. Society Islands, mawunyagblɔla B. J. Cady; lãmesẽ mawunyakaka dɔwɔla Mr. kple Mrs. R. A. Prickett. Raratonga, lãmesẽ mawunyakaka dɔwɔla Dr. J. E. Caldwell kple srɔ̃a, Misses Lillian White kple Maude Young; nufialaawo G. O. Wellman kple srɔ̃a, Hamemegã J. D. Rice kple srɔ̃a. Fiji, Hamemegã J. M. Cole kple srɔ̃a. Friendly Islands, Hamemegã E. Hilliard kple srɔ̃a. Rurutu, Mr. kple Mrs. Stringer, mawunyakaka dɔwɔla siwo kpɔa woƒe hiãhiãwo ɖokuiwo. Hawaii, Hamemegã E. H. Gates kple srɔ̃a; nufialaawo H. H. Brand kple srɔ̃a. Samoa, Dr. F. E. Braucht kple srɔ̃a. Hamemegã D. A. Owen kple via ŋutsu kple via nyɔnu, mawunyakaka dɔwɔla siwo kpɔa woƒe hiãhiãwo ɖokuiwo.
GSAM 431.1“Le eƒe mɔzɔzɔ eneawo me la, Pitcairn dzra agbalẽ geɖe eye wòtsɔe na ame bubuwo le nunana me. Eya ta Sabat-lélawo do ɖe teƒe geɖewo. Woɖo hamewo le Pitcairn Island, Norfolk kple Tahiti.”
GSAM 431Wodzra Pitcairn
GSAM 431.2Esi mɔnu siwo menɔ anyi esime wotu tɔdziʋua o li fifia be woatsɔ aɖo Polynesia ƒe dɔwɔƒea ta la, wodzra tɔdziʋua, eye wole mɔnu bubuwo zãm le dɔa dzi yiyi me. Hamemegã E. H. Gates nye Polynesia ƒe dɔwɔƒea ƒe dzikpɔla fifia, eye eɖea nyatakaka tso ŋgɔyiyi si le ƒukpo ƒoƒu vovovowo me ŋu.
GSAM 431ƔETOƉOƑE INDIEWO
GSAM 431.3Le ƒe 1889 ƒe vuvɔɣi me la, Aƒetɔ Wm. Arnold si tso Amerika dze mawunyagbalẽdzra ƒe dɔ gɔme le Ɣetoɖoƒe Indiewo. Esi wònɔ dɔ sia wɔm la, ete ŋu xɔ ame 1,200 ƒe ŋkɔwo kple woƒe nɔƒe nyatakakawo, eye woɖo wo ɖe Dukɔwo Dome Mawunyagbalẽviwo Mama ƒe Habɔbɔ la be wòazã wo le mawunyakakadɔa me. To agbalẽŋɔŋlɔ ɖoɖo ɖe ameawo kple nuxexlẽwo ɖoɖo ɖe woƒe nɔƒewo me la, dzitsitsi ɖe nyateƒe la ŋu fɔ ɖe wo me. Ale wòʋu mɔ na nyanyui la kaka to Nya la gbɔgblɔ me.
GSAM 431.4Esi woyɔ mawunyagblɔlawo be woava wɔ dɔ la, Hamemegã D. A. Ball yi Barbados kple teƒe bubuwo le ƒe 1890 ƒe ɣleti 11 me be yeawɔ dɔ. Ame aɖewo xɔ nyateƒe la to eƒe agbagbadzedzewo me. Le ƒe 1892 me la, Aƒetɔ Patterson si tso California nɔ ƒukpowo dzi, nɔ agbalẽ si nye Biblia Xexlẽwo la dzram, eye wòkpɔ dzidzedze nyui. Le ƒe 1893 me la, B. B. Newman tso Florida yi Jamaica be wòakpɔ mawunyagbalẽdzra ƒe dɔa dzi esime Aƒetɔ Arnold menɔ afi ma o. Aƒetɔ Evans kple Aƒetɔ Hackett hã yi Indiewo le ƒe ma ke me be woawɔ dɔa ƒe akpa sia. Le ɣleti 5 me la, Hamemegã Haysmer kple srɔ̃a ge ɖe dɔwɔƒe sia me be woawɔ dɔ abe ale si mɔ aʋu na wo ene. Emegbe kpuie Aƒetɔ Arnold trɔ gbɔ, azɔ be yeadzra agbalẽ siwo ƒo nu tso lãmesẽ ŋu. Va se ɖe ƒe 1895 ƒe ɣleti 7 me la, wodzra agbalẽ siawo le Jamaica ɖeɖeko, siwo ƒe home nye $8,200, eye subɔsubɔnyawo ƒe agbalẽ siwo wodzra ƒe home nye $7,654, siwo katã ƒo ƒu nye $15,854. Agbalẽ gbogbo siawo mama kpe ɖe ameawo ŋu ŋutɔ be woɖo hame si dzi woɖo ɖoɖo nyuie, si me ame 75 le, anyi le Kingston, eye wòʋu mɔwo na mawunyagblɔlawo ƒe dɔwɔwɔ le ƒukpoa ƒe akpa bubuwo.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Ale si wodze dɔa gɔme le afi sia la sɔ kple Jamaica tɔ. Le ƒe 1889 me la, wokpe Aƒetɔ F. B. Grant kple srɔ̃a be woava ƒukpoa dzi aɖe míaƒe hamea ƒe agbalẽwo afia amewo. Esi wokpe Hamemegã Flowers kple srɔ̃a hã la, wokplɔ wo ɖo kpuie le ema megbe be woawɔ dɔ abe ale si mɔ ʋu ene. Wokpɔ dzidzedze nyui va se ɖe esime asrãdɔ lé Hamemegã Flowers, eye wòku le ƒe 1894 ƒe ɣleti 6 ƒe ŋkeke 29. Wotia Hamemegã E. W. Webster be wòaxɔ eƒe teƒe, eye wòɖo tɔdziʋu tso New York le ƒe 1895 ƒe ɣleti 8 me.
GSAM 432.2Le ƒe 1896 me la, dɔwɔla siwo nɔ Ɣetoɖoƒe Indiewo nye esiawo: le Jamaica la, Hamemegã A. J. Haysmer kple W. W. Eastman, eye mawunyagbalẽdzrala aɖewo nɔ Bahama ƒukpowo dzi. Le Antilles Suewo la, Hamemegã E. Van Deusen kple srɔ̃a nɔ afi ma, kpe ɖe C. F. Parmlee kple srɔ̃a siwo nye Biblia ƒe dɔwɔlawo, kple Aƒetɔ Bean kple Aƒetɔ Hackett siwo nye mawunyagbalẽdzralawo ŋu. Le Trinidad la, Hamemegã E. W. Webster kple srɔ̃a, kpe ɖe Ɖetugbi Stella Colvin si nye mawunyakakala si wɔa lãmesẽdɔ ŋu. Kutsetseawo nye: Sabat lélawo 110 le Jamaica, kple Sabat lélawo 50 le Trinidad, siwo ƒo ƒu ɖe Couva ƒe nuto me; hame ɖeka le Barbados, kple xɔsetɔwo ƒe ƒuƒoƒo ɖeka le Antigua, le Antilles Suewo me.
GSAM 432AMERIKA TITINA
GSAM 432.3Hamemegã F. J. Hutchins kple srɔ̃a dzo le Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo me yi Bay Ƒukpowo dzi le ƒe 1891 ƒe ɣleti 11 ƒe ŋkeke 16. Le ɣeyiɣi ma la, ame abe 20 ene, vevietɔ le Ruatan, nɔ Sabat si le se enelia me la lém, abe ale si Se Ewoawo gblɔe ene. Nuxexlẽ siwo woɖo ɖe wo to posu dzi la ɖe woƒe susu yi nyateƒe sia dzi gbã. Ƒe etɔ̃ megbe, le ƒe 1894 me la, W. A. Miller kple srɔ̃a dzo le California yi Bonacca. Le afi ma la, wova zu nufialawo le suku si woʋu le ƒe 1894 ƒe ɣleti 7 ƒe ŋkeke 4 me, le sukuxɔ si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo tu me, eye ale wokpe ɖe nufiafia ƒe dɔa ŋu. Le nusɔsrɔ̃ɣi gbãtɔ me la, sukuviawo ƒe xexlẽme nɔ 34 le mama sɔsɔ me. Le ƒe 1895 me la, wogblɔ be sukua tea ŋu kpɔa eɖokui dzi, elabena sukuviawo ƒe xexlẽme dzi ɖe edzi zu 45.
GSAM 433.1Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe si wowɔ le ƒe 1895 me la, Hamemegã Hutchins ɖe gbeƒã be ame 100 le ƒukpowo dzi siwo le to ɖom gbedeasi la. Egagblɔ hã be wotu takpekpexɔ eve, eye Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo tɔe wonye. Esi anyigba megbɔ o, eye esia na eho de asi ŋutɔ hena agblede la, wotu subɔsubɔxɔ siawo dometɔ ɖeka ɖe tsi dzi. Wotsɔ xɔ eve siawo kple sukuxɔa de Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe Ƒe Habɔbɔ la ƒe asi me to anyigbanyawo ƒe agbalẽwo me. Wobu Takpekpea ƒe nunɔamesi siwo le ƒukpoa dzi ƒe home be wòanye $1,789.60. Agbalẽ siwo wodzra va se ɖe ƒe 1895 me ƒe home nye $2,243.
GSAM 433Tɔdziʋu Sue Aɖe Na Amerika Titina
GSAM 433.2Wohe Takpekpea ƒe susu yi ale si tɔdziʋu sue si ate ŋu atsɔ mawunyakakalawo tso ƒukpo ɖeka dzi ayi bubu dzi la ate ŋu ana dɔa nanɔ bɔbɔe kple eƒe viɖewo dzi. Eya ta woda akɔ be woatu tɔdziʋu ma tɔgbi na dɔa le Bay Ƒukpowo dome, eye wòhĩa ga si magbɔ wu $3,000 o.
GSAM 433.3Le ƒe 1896 me la, dɔwɔla ene ko nɔ Amerika Titina: Hamemegã F. J. Hutchins kple srɔ̃a, kple Hamemegã J. A. Morrow kple srɔ̃a le Spania ƒe Honduras. Le Belize, si nye Britania ƒe Honduras ƒe dugã, la, xɔsetɔwo ƒe ƒuƒoƒo aɖe nɔ anyi siwo nɔ ŋkeke adrelia lém ɖe se enelia nu. Dɔ si wowɔ le dɔwɔƒe sia ƒe akpa gãtɔ nye esi wowɔ le Caribbean Ƒua ƒe ƒukpowo dzi. Wodzra agbalẽ siwo ƒe home nye dɔla akpe aɖewo le afi sia, eye ame 60 nɔ dzidzɔ kpɔm le mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe nyateƒe la me.
GSAM 434Hamemegã Hutchins Ƒe Ku
GSAM 434.1Hamemegã F. J. Hutchins wɔ dɔ le Amerika Titina ƒe dɔwɔƒea le nuteƒewɔwɔ kple veviedodo gã aɖe me hena ƒe abe 12 ene. Mlɔeba eƒe ŋusẽ nu va ke, eye dɔléle ɖu edzi wòku. Fifia ele dzudzɔm le alɔ̃ me, le Aƒetɔ la ƒe yɔyɔ lalam, yɔyɔ si anyɔ nuteƒewɔlawo.
GSAM 434AMERIKA ANYIGBE
GSAM 434.2To agbalẽtatawo me koŋe woɖe Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe nufiafiawo fia le Amerika Anyigbe gbã. Le ƒe 1891 ƒe ɣleti 10 me la, Aƒetɔwo Snyder, Stauffer kple Nowlin dze woƒe dɔ abe mawunyagbalẽdzralawo ene gɔme le Argentina. Le ƒe 1893 me la, ɖe akɔdada si Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe la wɔ nu la, Hamemegã F. H. Westphal si tso Illinois, mawunyagblɔla si nye Germaniatɔ la, kpe ɖe dɔa ŋu le mawunyakaka ƒe dɔwɔƒe sia me. Le ƒe 1894 me la, Frank Kelley si tso California yi Colombia Dukɔ Ƒoƒuawo me abe mawunyakakala si kpɔa eɖokui dzi ene. Ɣleti ʋɛ aɖewo megbe la, dɔwɔla bubuwo kplɔ wo ɖo, eye ale wodze mawunyakakadɔ yeye sia gɔme. Le ƒe 1896 me la, woɖe nyatakaka si gbɔna tso dɔwɔƒe sia me dɔa ŋu: le Chile la, mawunyagblɔla ɖeka li, Hamemegã G. H. Baber, si va ɖo afi ma le ƒe 1895 ƒe ɣleti 10 ƒe ŋkeke 19; kple mawunyagbalẽdzrala eve, F. W. Richards kple F. H. Davis. Le Argentina hã la, mawunyagblɔla eve li, F. H. Westphal kple Jean Vuilleumier; kple mawunyagbalẽdzrala eve, O. Oppegard kple C. A. Nowlin. Kpe ɖe esiawo ŋu la, Biblia ƒe dɔwɔla ene li: Lucy Post, Aƒetɔ Snyder kple srɔ̃a, kple John McCarthy. Le Brazil la, mawunyagblɔla eve li, Hamemegã W. H. Thurston kple H. F. Graf; kple mawunyagbalẽdzrala etɔ̃, A. B. Stauffer, J. F. Berger kple J. A. Berger. Le Britania ƒe Guiana la, mawunyagblɔla eve li, Hamemegã W. G. Kneeland kple Hamemegã P. Giddings; kple mawunyakakala eve siwo wɔa lãmesẽdɔ, Atikewɔla B. J. Fercoit kple srɔ̃a.
GSAM 435.1Va se ɖe ƒe 1896 me la, wodzra agbalẽ siwo ƒe home nye dɔla 1,000 le Chile, eye Sabat lélawo 30 xɔ Sabat kple nyateƒe bubu siwo do ƒome kplii la to agbalẽ siwo woƒle le mawunyagbalẽdzralawo gbɔ xexlẽ me. Le Brazil kple Argentina la, agbalẽ siwo wodzra ƒe home nye dɔla 10,000; eye esi nyo wu wu la, ame 100 nɔ Sabat lém. Woɖo hame ɖeka kple Sabat-suku atɔ̃ anyi. Le Argentina la, hame etɔ̃ siwo dzi woɖo ɖoɖo le, ɖeka le Buenos Ayres, ɖeka le Crespo, eye ɖeka le San Cristobal. Hame ɖeka si dzi woɖo ɖoɖo le Britania ƒe Guiana hã, kple Sabat lélawo 50, siwo na Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo katã ƒe xexlẽme le Amerika Anyigbe zu 150.
GSAM 435ANYIGBE ƑE MAWUNYAKAKA ƑE HABƆBƆ
GSAM 435.2Ne míagblɔ nya la tututu la, míate ŋu ayɔ habɔbɔ sia be dutanyigba ƒe habɔbɔ o, evɔ le nyanyui la gblɔm na dutanyigbatɔwo (Afrikatɔwo) le míawo ŋutɔ ƒe dukɔ me. Kutsetse siwo wokpɔ xoxo la tso Hamemegã J. E. White ƒe agbagbadzedze si me gbelele mele o, le Mawu ƒe yayra te, la me ŋutɔ.
GSAM 435.3Le ƒe 1893 ƒe vuvɔɣi me, esime menɔ Illinois ƒe nutome hameawo ƒe takpekpe ƒe tatɔ ƒe dɔ wɔm la, Hamemegã White va gbɔnye kple ame yibɔ siwo le Anyigbe ƒe Dukɔwo me ƒe nya si le eƒe dzi dzi ŋutɔ. Esi wònɔ kwasiɖa ʋɛ aɖewo kpɔm le Chicago la, ebia be woaɖe mɔ na ye yeawɔ dɔ na ame yibɔ siwo le dua me. Wotsɔ dzidzɔ gã aɖe ɖe mɔ nɛ, eye afi mae wòdze eƒe dɔ na ame siwo le nublanui me siawo gɔme tututu.
GSAM 435Hamemegã White Ƒe Mawunyakaka Tɔdziʋu Si Zɔna Kple Tsiaƒufu
GSAM 435.4Tso ɣeyiɣi ma dzi la, enɔ gbe dom ɖa, eye wònɔ ɖoɖo wɔm na Anyigbe ƒe dɔwɔƒea. Esi wònɔ nuwo bum la, eƒe ɖoɖowo va blɔ, eye wotu tɔdziʋu si zɔna kple tsiaƒufu le Michigan Ta la gbɔ, si ƒe ŋkɔe nye Ŋdi ƒe Ɣletivi. Esi tɔdziʋu si nye “Betel” le tsi dzi sia nɔ esi la, eyi Chicago, eye tso afi ma la, eto Illinois kple Mississippi tɔsisiwo dzi yi anyigbe, eye wòɖo Vicksburg, le Mississippi, le ƒe 1895 ƒe ɣleti 1 ƒe ŋkeke 10. Le afi sia la, eya kple hadɔwɔla ʋɛ aɖewo dze dɔ gɔme le teƒe si me dɔ sia menɔ anyi kpɔ o.
GSAM 436Anyigbe ƒe Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ la ƒe Dɔ
GSAM 436.1Míele nya aɖewo xɔm tso nyatakaka si Hamemegã White ɖe le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe la le ƒe 1903 ƒe ɣleti 4 ƒe ŋkeke 9 me. Eɖe dɔa ƒe kutsetsewo fia, eye wòɖe Anyigbe ƒe mawunyakakadɔa ƒe nɔnɔme le ɣeyiɣi ma me fia be:—
GSAM 436.2“Míaƒe Habɔbɔ la ɖo suku atɔ̃ anyi le Mississippi, eye wòle wo dzi kpɔm fifia.... Suku siawo le Vicksburg, Yazoo City, Columbus kple Jackson.... Míaƒe dɔwɔlawo gadze agbagba le Nashville, Memphis kple Edgefield Junction, le Tennessee, kple Louisville kple Bowling Green, le Kentucky.
GSAM 436Dɔwɔlawo Le Anyigbe
GSAM 436.3“Le ɣeyiɣi sia me la, dɔwɔla 27 le Habɔbɔ la ƒe dɔ ƒe akpa vovovowo me. Mawunyagblɔla atɔ̃ siwo dzi woɖo asi la tsi le Anyigbe ƒe Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ la ƒe dɔa me.... Wodzra nufiala 13 ɖo na woƒe dɔ le mɔ vovovowo nu.... Habɔbɔ la le sɔhɛŋutsu ɖeka ƒe nusɔsrɔ̃ na atikewɔladɔ xɔm le Meharry ƒe Atikewɔlasuku Gã la, le Nashville, eye wole kpe ɖe bubu hã ŋu le eƒe nusɔsrɔ̃ me le suku ma ke.... Biblia ƒe dɔwɔla nyui aɖewo tsi le dɔa me. Nufialawo dometɔ aɖewo hã le zuzum dɔwɔla siwo nya dɔ wɔ nyuie le dɔ ƒe akpa sia me.
GSAM 436Tsiaƒufu Tɔdziʋu “Ŋdi ƒe Ɣletivi”
GSAM 436.4“Ŋdi ƒe Ɣletivi nye nye ŋutɔ ƒe nunɔamesi, eye nye ŋutɔ ƒe gae metsɔ tui. Kpe ɖe esia ŋu la, tɔdziʋu sia zãzã ƒe gazazãwo katã tso nye ŋutɔ ƒe gadzedzenu me. Magblɔ hã be nye ŋutɔe fexɔ ɖe nunɔamesi siwo wozãna le tɔdziʋua dzi ƒe agbenɔnɔ me la ta ɣe sia ɣi. Zi geɖe la, ame siwo nɔ dɔ wɔm la nɔ 10 va se ɖe 18.... Gɔ̃ hã dɔwɔla siwo katã Habɔbɔ la xɔ hena ƒe geɖewo ƒe fetuwo metso nunana siwo woxɔ me o, ke boŋ wotso nye ŋutɔ ƒe gadzedzenu me.
GSAM 437Ale Si Ga Va Na Anyigbe ƒe Mawunyakakadɔa
GSAM 437.1“Woate ŋu abia be, ‘Afi kae nèkpɔ ga sia le?’ Aƒetɔ la tsɔe na mí. Míeta agbalẽvi aɖewo. Gbã la, Nyanyui ƒe Gɔmedzeagbalẽ, si ƒe tameɖoɖo gbãtɔ nye be woazãe atsɔ afia nu ame yibɔwo. Míekpɔ mɔ be míadzra agbalẽ akpe ʋɛ aɖewo, ke esia wɔ nuku na mí be edzadzra de agbalẽ miliɔn 1 kloe.
GSAM 437.2“Dada [Aƒenɔ E. G. White] kpe ɖe mía ŋu kple agbalẽ si nye Kristo Míaƒe Ɖela, si ƒe dzadzra de agbalẽ 300,000 alo 400,000. Wodzra Ŋutinyawo Nyuitɔwo ƒe agbalẽ 200,000 alo 300,000. Wobu akɔnta be Fia Si Gbɔna ƒe agbalẽ siwo womama la sɔ gbɔ ale gbegbe be ne woatsɔ wo aɖo wo nɔewo dzi la, woakɔ ɖe dzi míl 4. Agbalẽŋlɔla ƒe fetu si míexɔ tso agbalẽ siawo me la, kpe ɖe dɔ ɖoɖo kple dɔ ƒe akpa bubu geɖewo dzi yiyi ŋu la, míetsɔe tu Ŋdi ƒe Ɣletivi.”
GSAM 437LE DUKƆ GEƉEWO ME
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Míaƒe dɔ le dukɔ sia me dze egɔme le ƒe 1894 me, esi woɖo mawunyakaka ƒe lãmesẽdɔwɔƒe aɖe anyi le Guadalajara. Le ƒe 1896 me la, woɖe gbeƒã dɔwɔlawo ƒe xexlẽme ale: Hamemegã D. T. Jones kple srɔ̃a, siwo kpɔ mawunyakakadɔa dzi. Nufialawo nye Ora A. Osborne, Aƒenɔ A. Cooper, Kate Ross kple kpeɖeŋutɔ ɖeka si tso dukɔa me. Mawunyakakala siwo wɔa lãmesẽdɔ la nye Atikewɔla J. A. Neal, A. Cooper, Aƒenɔ A. J. Rice, Aƒenɔ Bartlett kple Aƒenɔ Rachel Flowers. Dɔnɔ 40 nɔ vava dɔwɔƒea ŋkeke sia ŋkeke, eye sukuvi 40 nɔ mawunyakakadɔa ƒe suku me. Le ɣeyiɣi sia me la, wonɔ lãmesẽdɔwɔƒe yeye aɖe tum, si ƒe gazazã nye $12,000.
GSAM 437Afrika Titina
GSAM 437.4Le ƒe 1893 me la, mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe dɔa yi ŋgɔ ale gbegbe be Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe Dɔwɔha la kpɔe be esɔ be yewoado susua ɖa be woaɖo mawunyakakadɔ aɖe anyi le Afrika Titina. Eya ta woda akɔ be, “Ne mɔ le eme ko la, woaʋu mawunyakakadɔ aɖe le Matabeleland.” Le ɖoɖo sia nu la, Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe ha aɖe ge ɖe dukɔ ma me le ƒe 1894 me, eye wotia agble si ƒe kekeme nye akre 12,000. Le takpekpea si wowɔ le ƒe 1895 me la, wotia Hamemegã C. B. Tripp kple srɔ̃a, W. H. Anderson kple srɔ̃a, kple Atikewɔla A. S. Carmichael be woanye mawunyakakalawo na dɔwɔƒe didi sia. Wodze mɔzɔzɔ didi la ŋu dzadzraɖo gɔme enumake, eye esi tɔdziʋumɔzɔzɔa dze edzi nyuie la, woɖo woƒe yiƒe le ƒe 1895 ƒe ɣleti 7 ƒe ŋkeke 26.
GSAM 438Sikaƒuta
GSAM 438.1Ƒe geɖe la, Makedonia ƒe kpekpeɖeŋu biabia ƒe ɣli la nɔ vava ge ɖo Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo gbɔ tso Afrika Ɣetoɖoƒe Ƒuta. Dzitsitsi ɖe nyateƒe la ŋu fɔ ɖe amewo me to Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽtatawo xexlẽ me, ke wometsɔ kpekpeɖeŋu aɖeke ɖo ɖa o va se ɖe ƒe 1894 alo ema ƒe ɣeyiɣi aɖe me. Ekema Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe Dɔwɔha la kpe Hamemegã Sanford kple Aƒetɔ Rudolph be woava wɔ dɔ si nɔ lala me ƒe geɖe la. Woge ɖe dɔwɔƒea me kple dzonɔameme kple dzinɔameƒo. Ke le ɣeyiɣi kpuie aɖe megbe la, asrãdɔ lé Hamemegã Sanford. Dɔ sia bɔ ɖe afi ma ale gbegbe be woyɔa dukɔa be “ŋutsu ɣi la ƒe yɔdo.” Dɔa lé eya zi etɔ̃, eye emegbe, bene wòate ŋu anɔ agbe la, ele nɛ be wòatrɔ ayi Amerika. Woɖo ame bubuwo ɖe Ɣetoɖoƒe Ƒuta, eye wo dometɔ aɖewo nye Hamemegã D. U. Hale, Geo. F. Kerr kple srɔ̃a, kple G. P. Riggs. Ke dɔléle ɖe ame mamlɛtɔ sia ƒe ŋusẽ dzi akpɔtɔ ale gbegbe be wokpɔe be maganɔ agbe o, eye wòsi yi England le mɔkpɔkpɔ me be yame ƒe nɔnɔme tɔtrɔ ana lãmesẽ ye. Ke eya kple xɔ̃awo ƒe mɔkpɔkpɔ menɔ eme o, elabena eƒe ŋusẽ nɔ nu kem ɖeɖe, eye mlɔeba eku, eye woɖii le afi ma. Eya hã le Agbenala la ƒe vava lalam.
GSAM 438India
GSAM 438.2Le ƒe 1890 ƒe ɣleti 1 ƒe ŋkeke 12 la, Hamemegã Haskell ɖo tɔdziʋu tso Durban ƒudzeƒe, le Afrika ƒe anyigbe-ɣedzeƒe ƒuta, yi Calcutta, India, China kple Japan. Do ŋgɔ na ŋkeke sia la, Percy T. Magan, eƒe agbalẽŋlɔla, va kpe ɖe eŋu. India mɔzɔzɔ sia ƒe tameɖoɖo nɔ abe “teƒea me kukukpɔ” ene, be woakpɔ nyatakaka si ana woate ŋu aɖo aɖaŋu na ameawo ne Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo dze mawunyakakadɔ gɔme le dɔwɔƒe ma me. Esi mawunyakakadɔ ɖoɖo anyi le India nɔ susu me la, Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe do susua ɖa le ƒe 1893 me be Wm. Lenker nayi dukɔ ma me abe mawunyagbalẽdzrala ene. Le susu sia dzi wɔwɔ me la, eyi India, eye wòɖe Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽwo fia le afi ma. Emegbe la, Aƒetɔ Lenker ɖe gbeƒã be ye kple ame ene bubuwo nɔ mawunyagbalẽwo dzram le India ƒe teƒe vovovowo va se ɖe ƒe 1896 me, eye yewodzra agbalẽtata siwo ƒe home nye $10,000. Be yeaɖe dzitsitsi si agbalẽ siwo wodzra fɔ ɖe amewo me fia la, egagblɔ be esi yenɔ mawunyagbalẽwo dzram le Madras ƒe nuto me, le India ƒe ɣetoɖoƒe ƒuta la, “mawunyagblɔla aɖe si tso dukɔa me zɔ afɔ míl 60 be yeaƒle Susuwo Le Daniel Kple Nyaɖeɖefia Ŋu ƒe agbalẽ ɖeka.”
GSAM 439Georgia Burrus Le India
GSAM 439.1Le ƒe 1895 me la, Ɖetugbi Georgia Burrus dzo le California yi India. Esi wòɖo afi ma la, edze Bengali gbe sɔsrɔ̃ gɔme enumake, eye le ɣeyiɣi kpuie aɖe megbe la, edze mawunyakakadɔa gɔme. Va se ɖe ƒe 1896 me la, ame aɖewo dze Aƒetɔ la ƒe Sabat léle gɔme to hadede kple míaƒe dɔwɔlawo me.
GSAM 439.2Dɔwɔla siwo nɔ dɔwɔƒea le ƒe 1896 me la nye Hamemegã D. A. Robinson kple srɔ̃a. Ɖetugbi May Taylor kple Ɖetugbi Georgia Burrus nye Biblia ƒe dɔwɔlawo. Aƒetɔ Lenker kple Aƒetɔ Masters nye mawunyagbalẽdzralawo. Wokpɔ xɔ si sɔ na mawunyakakalawo ƒe nɔƒe, eye woɖo yɔyɔ ɖe woƒe dukɔ me be atikewɔlawo, dɔnɔdzikpɔlawo kple kpeɖeŋutɔ bubuwo nava akpe ɖe wo ŋu le nuhiahia siwo nɔ dzidzim ɖe edzi na wo la me. Hamemegã Brown kple ame bubuwo ɖo yɔyɔ sia ŋu. Eya kple Hamemegã D. A. Robinson siaa ku le Karmatar, le Bengal, le India, le ƒe 1899 ƒe ɣleti 12 ƒe nuwuwu.
GSAM 439Hawaii, Sandwich Ƒukpowo
GSAM 439.3Le ƒe 1884 me la, Aƒetɔ La Rue kple Henry Scott tsɔ woawo ŋutɔ ƒe ga yi Hawaii abe mawunyakakalawo ene. Wodze woƒe dɔ gɔme to mawunyakaka na ame ɖekaɖekawo kple agbalẽdzadzra me. Esia fɔ dzitsitsi ale gbegbe ɖe amewo me le ƒukpoa dzi be le ƒe 1885 ƒe ɣleti 11 me la, Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe da akɔ be Hamemegã Wm. Healy nayi Hawaii le ɣeyiɣi si kplɔe ɖo me be wòawɔ dɔ, eye woabia California ƒe nutome hameawo ƒe takpekpe be wòana agbadɔ woazã na tameɖoɖo sia. Esi nu siawo nɔ wo si la, Hamemegã Healy kple ame siwo nɔ ƒukpoa dzi xoxo wɔ agbadɔ me takpekpe le ƒe 1886 ƒe dzoɣi me. To agbagbadzedze sia me la, ame aɖewo xɔ gbedeasi la. Aƒetɔ La Rue nɔ Honolulu va se ɖe ƒe 1889 me, esi wòɖo tɔdziʋu yi Hong Kong, le China.
GSAM 440Dɔwɔwɔ Na Chinatɔwo Le Hawaii
GSAM 440.1Mawunyagblɔlawo ƒe dɔ sue aɖe ko nɔ ƒukpoa dzi va se ɖe Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe ƒuƒoƒo le ƒe 1895 ƒe ɣleti 3 me. Le ɣeyiɣi ma me la, woda akɔ be “Hamemegã Gates kple srɔ̃a, kpe ɖe Aƒetɔ Brand kple srɔ̃a siwo anye nufialawo na Chinatɔwo ŋu, nayi Honolulu be woawɔ mawunyakakadɔ.” Wodze nufiafia ƒe dɔa gɔme enumake, eye Hamemegã Gates, togbɔ be eƒe lãmesẽ mele nyuie o hã la, wɔ esi wòate ŋu be yeahe dɔa ayi ŋgɔ. Atikewɔla aɖe kple dɔnɔdzikpɔlawo kplɔ mawunyakakalawo ɖo kpuie le ema megbe, eye wodze gbedeasi la ƒe dɔ ƒe akpa ma gɔme nyuie.
GSAM 440Mawunyakakadɔwo Ƒe Nyatakaka Kpui, Ƒe 1903 Ƒe Ɣleti 1 Ƒe Ŋkeke 1
GSAM 440.2Nyatakaka si Dutanyigba Mawunyakakadɔ ƒe Agbalẽŋlɔla la ɖe le ƒe 1902 ƒe ɣleti 12 ƒe ŋkeke 31 la ɖe ale si wonɔ gbedeasi la ƒe dɔ wɔm le Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo godo fia ale:—
GSAM 440.3Australia ƒe Hame Ƒoƒuawo ƒe Takpekpe, si me Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia Anyigbe, Tasmania kple Australia Ɣetoɖoƒe ƒe nutome hameawo ƒe takpekpewo le.
GSAM 440.4Europa ƒe Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe, si me Germania ƒe Hame Ƒoƒuawo ƒe Takpekpe, Germania Ɣetoɖoƒe, Germania Ɣedzeƒe, Germania Anyigbe, Holland kple Belgium ƒe Flemish Akpa, Austria-Hungary kple Balkan Dukɔwo, Switzerland ƒe Germania Gbe Dola Akpa, Russia Anyigbe, Russia Dziehe kple Russia Titina le.
GSAM 440.5Skandinavia ƒe Hame Ƒoƒuawo ƒe Takpekpe, si me Denmark, Norway, Sweden, Finland kple Iceland le.
GSAM 441.1Britania ƒe Hame Ƒoƒuawo ƒe Takpekpe, si me England Dziehe, England Anyigbe, Ireland, Scotland kple Wales le.
GSAM 441.2Franse Kple Latin ƒe Hame Ƒoƒuawo ƒe Takpekpe, si me Switzerland ƒe Franse Gbe Dola Akpa, France kple Italy le.
GSAM 441.3Ɣedzeƒe Mawunyakakadɔ, si me Egipte, Siria kple Turkey le.
GSAM 441.4Afrika Anyigbe ƒe Hame Ƒoƒuawo ƒe Takpekpe, si me Cape ƒe Dumeɖuƒe, Natal-Transvaal, Basutoland kple Matabeleland le.
GSAM 441.5Bubuwo: Bermuda, Brazil, Britania Kple Holland ƒe Guiana, Amerika Titina (Anyigbe), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Antilles Suewo, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Society Ƒukpowo, Sumatra, Tonga, Trinidad, Ɣetoɖoƒe Ƒuta (Amerika Anyigbe), kple Ɣetoɖoƒe Ƒuta (Afrika).
GSAM 441.6Ame siwo le dɔ wɔm le dɔwɔƒe vovovo siawo, kpe ɖe mawunyagblɔlawo, mawunyagblɔla siwo xɔ dɔwɔwɔ ƒe mɔɖeɖe, Biblia ƒe dɔwɔlawo, mawunyagbalẽdzralawo kple mawunyagbalẽdzralawo ŋu la, ƒe xexlẽme nye 754.
GSAM 441Woɖo Teƒe Veviwo Anyi
GSAM 441.7Tso nyatakaka kpui siawo tso míaƒe mawunyakakadɔwo ŋu me la, míate ŋu agblɔ, abe ale si Dutanyigba Mawunyakakadɔ ƒe Agbalẽŋlɔla la gblɔe le ƒe 1896 me ene be:
GSAM 441.7“Esi gbedeasi la ɖo ɖe teƒe vevi siawo fifia le xexeame ƒe akpa ɖe sia ɖe kloe la, Mawu, to eƒe ŋusẽ si nu aɖeke mele o la me, ate ŋu awɔ dɔ gã si me ŋusẽ le le ɣeyiɣi kpuie aɖe me. Awɔ eƒe dɔa nu kabakaba le dzɔdzɔenyenye me.”
Notes
- Romatɔwo 15:21. ↩