Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
30 / 31
30 / 31

Ta 27 — Ðaseɖiɖi bubuwo dzi kpeɖoɖo

John Norton Loughborough

GSAM 442.1“Yehosafat tsi tsitre gblɔ be, Miɖo tom, O Yuda, kple mi Yerusalem nɔlawo; mixɔ Aƒetɔ miaƒe Mawu dzi se, ekema miaƒe anyi anɔ te; mixɔ eƒe nyagblɔɖilawo dzi se, ekema nu adze edzi na mi.”1

GSAM 442.2Ƒe geɖewo va yi la, woto nyagblɔɖi ƒe nunana me na ɖaseɖiɖi be hafi nuwuwu la naɖo la, woama agbalẽ siwo wota tso nyateƒe sia ŋu “abe atiaŋgbawo siwo kakana le woƒe geɣi me ene.” Nyabiabia si va ame geɖe ƒe susu me enye be, aleke woate ŋu awɔ esia ne womawɔ ɖoɖo aɖe na ame siwo xɔ nyateƒe la dzi se alo aƒo wo nu ƒu ɖe dɔa wɔwɔ ŋu o? Le Mawu ƒe ametakpɔkpɔ me la, zi geɖe nu gãwo tsoa gɔmedzedze sue aɖewo me; alea wònɔ le dɔwɔɖoɖo aɖe si va dzɔ le mía dome ƒe ŋgɔyiyi me.

GSAM 442Mawunyagbalẽviwo Mama Kple Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ

GSAM 442.3Le ƒe 1870 lɔƒo la, nɔvinyɔnu ʋɛ aɖewo ƒe dɔwɔwɔ le South Lancaster, Massachusetts, siwo ƒe dzi nɔ dɔa ŋu la na wova susu Mawunyagbalẽviwo Mama Kple Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ gɔmeɖoɖo ŋu zi gbãtɔ. Nɔvinyɔnu siawo te mɔ aɖe kpɔ ɣeyiɣi aɖe: wodɔ míaƒe hamea ƒe nyadzɔdzɔgbalẽwo kple mawunyagbalẽviwo to posu me ɖe ame vovovowo siwo menɔ míaƒe xɔse me o la, eye emegbe woŋlɔ lɛtawo ɖo ɖe wo. Esia na ame aɖewo xɔ nyateƒe la, eye wòna nyabiabia sia va Hamemegã S. N. Haskell ƒe susu me: “Nu ka ta míaƒe ameawo katã mate ŋu awɔ nu si nɔvinyɔnu ʋɛ aɖewo wɔ o?” Le ƒe 1871 me vevietɔ la, wogblɔ nu tso nya sia ŋu le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe axawo dzi zi geɖe. Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe takpekpe tɔxɛ si wowɔ le ɣleti 12 ƒe ŋkeke 29, 1871 dzi la, Hamemegã Haskell nɔ afi ma, eye wòɖe viɖe si azɔli sia ate ŋu ahe vɛ la me. Woxɔ ɖoɖo aɖe dzi be woaɖo aɖaŋu hameawo be woaɖo mawunyagbalẽviwo mama ƒe habɔbɔwo anyi. Wotia Hamemegãwo S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner kple I. D. Van Horn be woanye kɔmiti si atso ɖoɖowo nu na habɔbɔ mawo ƒe anyiɖoɖo.

GSAM 443.1Azɔli sia he ɣeyiɣi yeye aɖe va le gbedeasia ƒe dɔa ƒe ŋgɔyiyi me. Va se ɖe ɣe ma ɣi la, mawunyagblɔla si gblɔa nya la ƒe dɔwɔwɔ koe nye mɔ si dzi woto fiaa nyateƒe la kloe. Hamemegã Haskell wɔ dɔ vevie ƒe geɖe, nɔ mɔwo dim henɔ wo ɖom be Mawunyagbalẽviwo Mama Kple Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ la ƒe dɔ nadze edzi. Nuwɔwɔ dzɔdzɔe ɖe eŋu koe nye be míagblɔ be eya ŋutɔe nye ŋgɔdela le dɔ ma me. Menye nutome Mawunyagbalẽviwo Mama Kple Mawunyakaka ƒe Habɔbɔwo ƒe nya me ɖeko esia le nyateƒe le o, ke eyae tsɔ xexeame katã ƒe Mawunyagbalẽviwo Mama ƒe Habɔbɔ aɖe ƒe ɖoɖo va na Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe si ƒo ƒu le Battle Creek le ƒe 1878 me. Emegbe woyɔ habɔbɔ sia be Dukɔwo Dome ƒe Mawunyagbalẽviwo Mama ƒe Habɔbɔ; eƒe dɔwɔƒe nye anyigba siwo le míaƒe nutome hameawo ƒe takpekpewo ƒe liƒowo godo, le Amerika kple dutanyigba bubuwo dzi siaa.

GSAM 443Agbalẽŋlɔla Kpekpeɖeŋutɔwo—Maria Huntley

GSAM 443.2Aƒetɔ la, le eƒe ametakpɔkpɔ me, na agbalẽŋlɔla kpekpeɖeŋutɔwo tso, eye wozu kpekpeɖeŋu gã aɖe na Hamemegã Haskell le azɔli sia me. Nɔvinyɔnu Maria Huntley nye ame ɖeka si meɖe asi le dɔa ŋu o, esime wòkpe lãme fu gãwo le ƒe siwo kplɔe ɖo me gɔ̃ hã; eku le eƒe dɔa wɔm ƒe 14 aɖewo va yi. To eƒe agbagbadzedzewo me la, wokpɔ mɔnu geɖe siwo le dutanyigbawo dzi fifia la zi gbãtɔ. Agbalẽŋlɔla bubuwo va wɔ dɔ ma ke, eye esi dɔwɔƒea kekɛ ɖe edzi la, ehiã be agbalẽŋlɔlawo nawɔ dɔ le gbe vovovowo me.

GSAM 444Alesi Wòkpɔ Ŋusẽ Ɖe Hamewo Dzi Le Teƒe Vovovowo

GSAM 444.1Gake viɖe vevitɔ si mawunyagbalẽviwo mama ƒe habɔbɔa ƒe dɔ anyiɖoɖo he va le mía dome la enye gbɔgbɔ si wòhe va hamewo ƒe ɖoɖowɔwɔ me le teƒe vovovowo, si na mawunyakaka ƒe didi dze egɔme hedzi ɖe edzi le wo me. Ena mɔnu ame sia ame be wòawɔ nu aɖe to lɛta ŋɔŋlɔ kple agbalẽwo mama me, eye wòase dziƒoƒo si ame kpɔna ne ele dɔa wɔm ŋutɔ ɖe luʋɔwo ƒe ɖeɖekpɔkpɔ ta.

GSAM 444Ðaseɖiɖi Tso Mawunyagbalẽviwo Mama Ƒe Dɔa Ŋu

GSAM 444.2Be míaɖe nufiafia si wona to Nyagblɔɖi ƒe Gbɔgbɔ me tso mawunyagbalẽviwo mama kple mawunyakaka ƒe dɔa ŋu la ƒe nɔnɔme afia la, míele nya siawo xɔm tso Ðaseɖiɖiwo na Hame ƒe xexlẽdzesi 29 kple 30 me:—

GSAM 444.3“Ne dɔ aɖe li si le vevie wu bubu la, ekema eyae nye be míatsɔ míaƒe agbalẽ siwo míeta la aɖo ameawo ŋkume, eye to esia me la, míakplɔ wo be woadzro Ŋɔŋlɔawo me. Mawunyakakadɔ—míaƒe agbalẽ siwo míeta tsɔtsɔ yi aƒeawo me, dzeɖoɖo kple wo, gbedodoɖa kple wo eye ɖe wo ta—nye dɔ nyui aɖe, eye eyae afia ŋutsuwo kple nyɔnuwo be woawɔ alẽkplɔdɔ.

GSAM 444.4“Menye ame sia ame sɔ na dɔ sia o. Ame siwo si ŋutetewo kple ŋusẽ nyuitɔwo le, siwo awɔ dɔa kple gɔmesese le ɖoɖo nu eye woayi edzi wɔe kple ŋusẽ kple dzidodo lae wòle be woatia. Ele be ɖoɖo si wowɔ nyuie tututu nanɔ anyi; eye ele be woawɔe le nuteƒewɔwɔ me. Ele be hame siwo le afi sia afi la ƒe dzi nanɔ mawunyagbalẽviwo mama kple mawunyakaka ƒe dɔa ŋu vevie.”

GSAM 444.5“Mawunyagbalẽviwo mama kple mawunyakaka ƒe dɔa nye dɔ nyui aɖe. Mawu ƒe dɔe wònye. Mele be woabuie nu tsɛ le mɔ aɖeke nu o; gake afɔku li ɣe sia ɣi be woatrɔe aɖa le eƒe taɖodzinu ŋutɔ ŋu. Wohiã mawunyagbalẽdzralawo be woawɔ dɔ le mawunyakaka ƒe dɔwɔƒea. Ame siwo menya alesi woanɔ ame dome le bubu me o la mesɔ na dɔ sia o. Ŋutsu kple nyɔnu siwo nya alesi woadze ame gbɔe, siwo nya nugblɔ nyuie, siwo ƒe ŋgɔkpɔkpɔ le keke, siwo ƒe susu nya nusi sɔ tso nusi mesɔ o ŋu, eye siwo nya luʋɔwo ƒe xɔasi lae ate ŋu adze edzi.”

GSAM 445.1Agbalẽ gãwo, agbalẽ suewo kple mawunyagbalẽviwo siwo ƒe asi de $8,000,000 kple edzivɔ dzadzra le ƒe 12 me, to míaƒe hamewo kple mawunyagbalẽdzralawo dzi la, nye kpeɖodzi gã aɖe si ɖe viɖe si Mawunyagbalẽviwo Mama Kple Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ ƒe dɔa he vɛ la fia.

GSAM 445Nyagblɔɖi Kple Xexeame Ƒe Nunya

GSAM 445.2Wona nyagblɔɖi aɖe ku ɖe dɔ si wowɔ le Europa ƒe dɔwɔƒea ŋu, eye ale wòle eme vam tututu la ta wòsɔ be míagblɔ eŋutinya le afi sia. Dɔwɔlawo kple ameawo gblɔ kplikpaa be womate ŋu awɔ dɔa le afi ma, vevietɔ le Skandinavia, abe alesi wowɔnɛ le Amerika ene o. Wòwɔ nuku na wo esi Aƒenɔ White gblɔ be menye ɖeko woate ŋu awɔ dɔa eye wòadze edzi o, ke woate ŋu akpɔ eƒe hiahiãwo gbɔ hã le mɔ ma ke nu abe le Amerika ene. Egblɔ be Aƒetɔ la ɖee fia ye be ne wodze egɔme na woƒe nu ewolia, tso ga sue siwo gɔ̃ hã wodana me la, Mawu ana nu nadze edzi na wo le mɔ si gbɔ wu nusi wokpɔ mɔ na la. Egblɔ na wo hã be mawunyagbalẽdzralawo ate ŋu aŋlɔ ame siwo di be yewoaƒle agbalẽ aɖe ƒe ŋkɔwo ɖi, eye woava dzrae na wo le Skandinavia, eye dɔa adze edzi. Agbalẽtataƒewo ƒe dzikpɔlawo le dukɔ mawo me gblɔ be, “Womate ŋu awɔe o;” yewo “medzra agbalẽwo le mɔ ma nu kpɔ o.” Nu siwo dzɔ emegbe ɖee fia be nu si Aƒetɔ la ƒe mawudɔla ɖe fia Aƒenɔ White le nya sia me la kɔ sãa wu xexeame ƒe agbalẽdzralawo kple agbalẽtalawo ƒe nunya. Agbalẽdzadzradɔ le afi ma dze edzi tso eƒe gɔmedzedze ke. Ame aɖewo si dze egɔme tsɔ woƒe ga sue siwo wokpɔna ƒe akpa ewolia na dɔa la va zu mawunyagbalẽdzralawo. Menye ɖeko wote ŋu kpɔ wo ŋutɔ ƒe nuhiahiãwo gbɔ o, ke wokpɔ ga geɖe wu tsã, eye esia na wote ŋu na nu ewolia si sɔ gbɔ wu tsã tɔ.

GSAM 445.3Le ƒe 1895 me la, mawunyagbalẽdzralawo dzra agbalẽ siwo ƒe asi de $40,000 kple edzivɔ tso agbalẽ siwo wota le míaƒe agbalẽtataƒe le Christiana, Norwegia la dome. Mide dzesii be esia hã nye nyagblɔɖi bubu si va eme, togbɔ be ameawo tsi tre ɖe eŋu tso go sia go, le hamea me kple egodo siaa, henɔ gbɔgblɔm be womate ŋu awɔe o.

GSAM 445.4Le mawunyagbalẽviwo mama ƒe habɔbɔ siwo woɖo anyi le ƒe 1871 me kple emegbe ƒe dɔa gome la, míate ŋu agblɔ kple kakaɖedzi be, ame siwo dɔwɔla siawo ƒe agbagbadzedzewo he va nyateƒe la me la de mawunyagblɔlawo ƒe agbagbadzedze ŋutɔ ƒe kutsetsewo gbɔ kloe. To habɔbɔ sia dzi la, wole gbedeasi la gbeƒã ɖem na anyigba dzi dukɔwo kple gbewo katã.

GSAM 446Atsyɔ̃nuwo Kple Mawunyagbalẽviwo Mama Ƒe Dɔa

GSAM 446.1Le ɣleti 4 me, ƒe 1873 la, Mawunyagbalẽviwo Mama Kple Mawunyakaka ƒe Habɔbɔ le California na nya aɖe si dzɔa dzidzɔ ŋuti nyatakaka. Enye be wotsɔ atsyɔ̃nu siwo ame siwo xɔ nyateƒe la le nutoma me la na habɔbɔa va se ɖe ɣe ma ɣi la, ɖe dzoe, do wome sika kple klosalo ƒe dzadzɛnyenye kpɔ, eye wodzra wo ɖe sika kple klosalo mawo ƒe asi ŋutɔ nu, hekplɔ $200 ƒu. Wotsɔ ga ma katã ƒle mawunyagbalẽviwo, agbalẽ suewo kple nyadzɔdzɔgbalẽwo, eye woma wo. Habɔbɔa nya ame 20 tɔxɛ xoxo siwo xɔ nyateƒe la to agbalẽ siwo wotsɔ atsyɔ̃nuwo ƒe ga ƒle la xexlẽ me. John I. Tay, si tso Oakland, California, nɔ ame siwo va nya nyateƒe la to nuxexlẽ me la dome.

GSAM 446San Francisco Nye Mawunyakaka Ƒe Teƒe Aɖe

GSAM 446.2Le ƒe 1875 me la, wona ɖaseɖiɖi vevi aɖe San Francisco hamea. Míele susu ɖom ɖe eŋu fifia elabena eva eme le mɔ si dze ƒã ŋutɔ nu. Tso gɔmedzedzea ke la, ehiã be hame sia naxɔ xɔ gãwo be yeawɔ subɔsubɔhakpekpewo le eme. Esia xɔa ga geɖe eye wòhe fu aɖewo hã vɛ, elabena womate ŋu awɔ takpekpe siwo do wo nɔewo yome le wo me o, esi wodoa xɔ mawo ŋu na nu bubuwo wɔwɔ zi geɖe.

GSAM 446.3Le ɣleti 4 ƒe ŋkeke 14 kple 20 ƒe fiẽawo, le ƒe 1875 me la, woyɔ San Francisco hamea ƒe ŋgɔdelawo ƒo ƒu ɖe Aƒenɔ J. L. James ƒe aƒe me, le Mɔ atɔ̃lia dzi, le Market mɔa gbɔ. Aƒenɔ White gblɔ nusi woɖe fiae le ŋutega me tso nɔnɔmea ŋu la na mí le afi ma. Wòenye be San Francisco anye mawunyakaka ƒe teƒe aɖe ɣe sia ɣi, afi si woate ŋu awɔ dɔa le; eye ne wodzɔ nya la kple aɖaŋu la, luʋɔwo ayi edzi axɔ nyateƒe la. Ne wotu subɔsubɔxɔ aɖe, afi si woate ŋu akpe ameawo vɛ, eye woate ŋu awɔ dɔ le la, luʋɔwo awɔ ɖe wo ŋu, eye woawo hã ava kpe ɖe wo ŋu le xɔa ƒe ga ƒe fexexe me. Woakpe ɖe wo ŋu axe fe si wòahiã be woava ɖu le takpekpexɔa dzadzraɖo me.

GSAM 447.1Aƒenɔ White yi edzi gblɔ be yekpɔe be esi yeaƒo nu sesĩe na San Francisco hamea tso subɔsubɔxɔ aɖe tutu ƒe vevienyenye ŋu la, woabu esia le hame dahe ma me abe afɔɖeɖe le viviti me ene. Gake wode se na ye be yeagblɔ be esi woaɖe afɔ la, woakpɔ Mawu ƒe ametakpɔkpɔ wòaʋu mɔ ɖi ɖe wo ŋgɔ, afɔɖeɖe ɖeka megbe bubu, eye axɔlɔ̃wo atso be woakpe ɖe wo ŋu le mɔa katã dzi, va se ɖe esime woaxe fea katã.

GSAM 447.2Esi menye ame ʋɛ siwo nɔ takpekpe siwo ŋu megblɔ nu le ŋgɔ la dome ɖeka ta la, mate ŋu agblɔ be, esi ameha ma, si ƒe ameawo kloe katã nɔ xexeame ƒe ame dahewo dome, anɔ takpekpexɔ si ƒe kekeme kple didime nye afɔ 35 x 80 tum, le du si me anyigbakpa ƒe asi suekeke gɔ̃ hã hiã ga si ade $6,000 alo awui la, edze abe “afɔɖeɖe le viviti me” ŋutɔ ene. Nu ɖeka si ʋã wo be woaɖe afɔa enye kakaɖedzi blibo si wonɔ kplii be ɖaseɖiɖi si Aƒenɔ White tsɔ vɛ na wo la tso Aƒetɔ la gbɔ, eye ava eme godoo.

GSAM 447.3Esi menɔ dɔ sia ŋu tso eƒe gɔmedzedze, ɣe aɖewo ɖe aɖewo me, va se ɖe fifia ta la, medi be magblɔ le afi sia be ɖaseɖiɖi si ŋu míegblɔ nu le ŋgɔ la va eme le eƒe akpa ɖe sia ɖe me. Esi míedze anyigbakpawo didi gɔme la, míete ŋu xɔ anyigbakpa si ƒe asi nye $6,000 la ɖe $4,000. Nɔvinyɔnu aɖe gblɔ be yeana $1,000 ne yete ŋu dzra yeƒe aƒedɔme. Enumake wòtsɔ eƒe aƒedɔme de anyigba kple aƒewo dzadzra ƒe dɔwɔla aɖe ƒe asi me; dɔwɔla la gblɔ nɛ be asi si wòɖo nɛ la bɔbɔ akpa. Hafi kwasiɖa eve nawu enu la, wodzra eƒe aƒedɔme la, eye asi si woxɔ la wu esi wòbu be wòanɔ le gɔmedzedzea me la $1,000. Exe ga si ŋugbe wòdo la. Ame bubu, nɔviŋutsu dahe aɖe, mekpɔ alesi woate ŋu atu hamexɔa o, gake egblɔ be, “Ne Aƒetɔ la gblɔ be ele be woawɔe la, eya aʋu mɔ aɖe ɖi.” Wòwɔ nuku nɛ esi wokpɔ ƒometɔa aɖe ƒe domegba ƒe nya gbɔ vɔ, eye wòkpɔe be yexɔ domenyinu si ƒe asi nye $20,000. Ena $1,000 na xɔtudɔa, eye wòƒle hamea ƒe anyigbakpa la ƒe akpa etɔ̃lia ɖeka be yeatu aƒe aɖe le edzi na ye ŋutɔ; to mɔ eve siawo me la, ehe kpekpeɖeŋu va na habɔbɔa.

GSAM 448Dɔmenyonyo Vevi Aɖe Na San Francisco

GSAM 448.1Ale míate ŋu agblɔ nunana kple kpekpeɖeŋu geɖe siwo kɔmitia kpɔ esi wonɔ xɔa tum la ŋu nu. Sia ɖeɖe hã sɔ gbɔ be, wotu hamexɔa kple anyigba si dzi wònɔ ƒe ga katã kple ga si ade $14,000; wona esia ƒe afã kple edzivɔ le nunana me hafi xɔa nu nawu. Xɔa nɔ Laguna mɔ dzi, le dua ƒe akpa si me xɔ siwo woadɔ ŋu na suku medze o la. Eya ta suku ƒe dzikpɔlawo va xɔ xɔ siwo le ete la, be yewoawɔ suku le eme, hafi wotu xɔta na xɔa gɔ̃ hã. Axɔɖi ƒe ga, dɔla 75 ɣleti sia ɣi si woxɔ ƒe eve kloe la, xe feli kple ga siwo yia dɔa wɔwɔ me, eye esia na habɔbɔa te ŋu tsɔ nusi wòate ŋu akpɔ la xe fe si susɔ la.

GSAM 448Tsidɔwɔdɔyɔƒe Aɖe

GSAM 448.2Le ɣeyiɣi sia me la, fe si woɖu ɣe ma ɣi la ƒe akpa sue aɖe susɔ, eye le hamexɔa ƒe anyigbateƒe la, dɔyɔƒe aɖe li, afi si wodɔa tsi ŋu le amedzidzedɔ me, si si dɔwɔnu siwo katã wòhiã le. Gakpɔkpɔ ƒe sesẽ aɖeke mele eŋu o; eƒe asi sɔ gbɔ wu fe si susɔ la ƒe ga ŋutɔ, eye madidi o fea nye nya si va yi.

GSAM 448.3Ðaseɖiɖia ƒe akpa si ku ɖe luʋɔwo ƒe nyateƒe la xɔxɔ ŋu la va eme le mɔ wɔnuku gã aɖe nu. Menye ame bla evewo koe o, ke ame alafawo xɔ nyateƒe la ƒe kekeli le du ma me, eye fifia wokaka ɖe anyigba ƒe akpa vovovowo dzi. Zi ɖe sia ɖe si meyia San Francisco la, mekpɔa ame eve va se ɖe ewo siwo xɔ nyateƒe la tso esime mekpɔ wo mlɔeba; eye esia megawu enu haɖe o.

GSAM 449Hamemegã White Ƒe Ku

GSAM 449.1Le ƒe 1880 lɔƒo la, wofia Aƒenɔ White to Nyagblɔɖi ƒe Gbɔgbɔ me be wòagblɔ na srɔ̃a, Hamemegã James White, be wòaɖe beléle kple agba siwo wòtsɔ ƒe akpa gã aɖe aɖa le eɖokui dzi, eye wòana woatso ɖe ame bubu siwo nye ɖevitɔwo ƒe asi me; eya ŋutɔ “nadzra ɖo ɖe eƒe tɔtrɔ mamlɛtɔ ŋgɔ”—si gɔmee nye be eƒe anyigba dzi duƒuƒu la le nuwuwu ge kpuie. Edze egɔme ɖo to nufiafia sia, eye ɣeyiɣia medze ŋgɔ akpa o, elabena le ƒe 1881 me la, eƒe dɔwo wu enu, eye wòdɔ alɔ̃ le Yesu me. Le ɣleti 7 ƒe ŋkeke 31 dzi la, asra le dzodzi vevie ƒe dɔ le eŋu. Le ɣleti 8 ƒe ŋkeke 3 dzi la, wokplɔe tso aƒea me yi Battle Creek ƒe Lãmesẽdɔwɔƒe, afi si wodzɔ eŋu hekpe ɖe eŋu le mɔ sia mɔ si woate ŋui nu, gake nu aɖeke medo tso eme o. Eƒe dɔa yi edzi sesẽ ɖe edzi. Tso dɔa ƒe gɔmedzedze ke la, esee le eɖokui me be yeƒe “tɔtrɔ mamlɛtɔ” la ƒe ɣeyiɣi de.

GSAM 449Hamemegã Smith Ƒe Nyagblɔgblɔ

GSAM 449.2Esi Hamemegã Uriah Smith nɔ nya sia gblɔm la, egblɔ be: “Nɔnɔme siwo me wòku le la ƒe nyonyo mate ŋu awu esia o. Le eƒe dɔa ƒe ŋkeke etɔ̃ mamlɛawo me, ɣeyiɣi si katã wògale ŋku dzi la, eɖi ɖase be yemetso fu aɖeke o. Xɔlɔ̃ nuteƒewɔla geɖewo nɔ xɔa me kple egodo, nɔ aɖatsi fam esi eƒe agbe nɔ nu wum blewu le Sabat ŋdɔ megbe dzidzɔtɔ ma. Abe alesi ame dɔa alɔ̃ le ŋutifafa me ene la, alea wòɖiɖi yi ku me; eye esi nu katã wu enu la, edze abe ŋutifafa vivi aɖe nɔ eƒe ŋkume ƒe akpa sia akpa dzi ɖoɖoe ene. Ele abe woɖo gbedodoɖa sia ŋu ene:

GSAM 449.3“‘Na ɣeyiɣi sia nam be madɔ alɔ̃, Hafi nàna wò dzidzɔ si me ame medɔa alɔ̃ o la nam; Na dzudzɔgbe ɖeka nam le anyigba dzi, Hafi dziƒo ƒe dɔa.’”

GSAM 449.4Esi wòku la, exɔ ƒe 60 kple ŋkeke eve. Bubudede si wonɔ kplii na eŋu le Battle Creek la dze le esia me be, ame siwo ade 2,500 alo awui nɔ eƒe yɔɖiɖi le ɣleti 8 ƒe ŋkeke 13 dzi. Sɔfɔ 95 siwo do wo nɔewo yome kple afɔzɔla geɖewo kplɔe yi eƒe dzudzɔƒe mamlɛtɔ le Oak Hill ameɖiƒe.

GSAM 450.1Tso ɖaseɖiɖi geɖe siwo wona le eƒe ku megbe, eye wota wo le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me la, míexɔ esi gbɔna tso Hamemegã S. N. Haskell ƒe nuŋɔŋlɔ me:—

GSAM 450.2“Ne mesusu eƒe nyametsotso nyui le nɔnɔme sesẽwo kloe katã me ŋu, eƒe dzi faa kple eƒe dzime ƒe nyonyo si wòɖe fia ame siwo da vodada, kple ame siwo wɔ nu vevi eŋu gɔ̃ hã, esi wòkpɔ woƒe dzimetɔtrɔ ƒe dzesiwo, kple eƒe lɔlɔ̃ na nu si wòxɔ se be edzɔ la ŋu la, mate ŋu agblɔ le nyateƒe me be, Fofo aɖe le Israel mu. Eye esi wòle dzudzɔm la, dɔa kple ame geɖewo hã ase eƒe ŋgɔkpɔkpɔ kple fofotɔ ƒe beléle ƒe mumu le woɖokuiwo me.”

GSAM 450.3Esi wòku la, míaƒe futɔwo gblɔ be ele be gbedeasi la natɔ fifia. Gake meva nɔ nenema o; dɔwɔƒe siwo wòɖo anyi le Mawu ƒe asi te la ƒe ŋgɔgbenɔnɔe nye be woatsi agã azu gãwo wu tsã, eye woanɔ abe “ati siwo Aƒetɔ la do” ene, siwo me alɔ geɖe siwo tsea ku ado tso akaka.

GSAM 450Nyagblɔɖi Tso Subɔsubɔ Ƒe Sewɔwɔ Ŋu

GSAM 450.4Ƒe 58 va yi tso esime ame siwo nɔ mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ɖem la gblɔ be, le Nyaɖeɖefia 13 ƒe nyagblɔɖia nu la, ɣeyiɣi aɖe ava esime woati ameawo yome le Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo me kple teƒe bubuwo elabena wole Mawu ƒe sewo dzi wɔm. Le agbalẽ aɖe si Aƒenɔ White ŋlɔ, si ƒe tanyae nye Nuŋɔŋlɔ Gbãtɔwo la me la, míexlẽ nya siwo gbɔna tso nufiafia sia ŋu:—

GSAM 450.5“Mawudɔla la gblɔ be, ‘Mikpɔ ɖa!’ Etrɔ nye susu ɖe ame vɔ̃wo, alo ame maxɔsetɔwo ŋu. Wokatã nɔ ʋuʋum vevie. Dzo kple ŋusẽ si nɔ Mawu ƒe amewo gbɔ la ʋã wo hedo dziku na wo. Susutɔtɔ, susutɔtɔ nɔ go sia go. Mekpɔe be wole mɔwo ɖom ɖe ameha si si Mawu ƒe kekeli kple ŋusẽ nɔ la ŋu. Viviti nɔ nyim ɖe wo ŋu; gake wotsi tsitre sesĩe, Mawu kpe ɖe wo dzi, eye woɖo ŋu ɖe eŋu. Mekpɔe be woƒe susu tɔtɔ; emegbe mese wonɔ ɣli dom ɖe Mawu vevie. Woƒe ɣlidodo medzudzɔ le ŋkeke me alo le zã me o: ‘O Mawu, na wò lɔlɔ̃nu nava eme! Ne esia ate ŋu akɔ wò ŋkɔ dzi la, ʋu mɔ aɖe ɖi na wò amewo be woasi! Ðe mí tso trɔ̃subɔla siwo ƒo xlã mí la si me. Woɖo ku na mí; gake wò abɔ ate ŋu ahe ɖeɖekpɔkpɔ vɛ.’”2

GSAM 451.1“Emegbe mekpɔ anyigba dzi ŋgɔdelawo wonɔ aɖaŋu ɖom kpli wo nɔewo, eye Satana kple eƒe mawudɔlawo nɔ dɔ wɔm vevie le wo ŋu. Mekpɔ agbalẽŋɔŋlɔ aɖe si ƒe kɔpiwo kaka ɖe anyigbaa ƒe akpa vovovowo dzi; ede se be, ne ame kɔkɔewo megblẽ woƒe xɔse tɔxɛ la kple Sabat la ɖi o, eye womelé kwasiɖa ƒe ŋkeke gbãtɔ la ɖe asi o la, ameawo ƒe mɔ le ʋuʋu be, le ɣeyiɣi aɖe megbe la, woawu wo.”3

GSAM 451Yometiti le Amerika

GSAM 451.2Míaƒe tsitretsiɖeŋulawo gblɔ be yometiti mate ŋu ava dukɔ sia me gbeɖe o, elabena Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Dukɔse Gã la gblɔ be: “Dukɔ ƒe Sedzɔha la mawɔ se aɖeke si aɖo subɔsubɔ aɖe anyi, alo axe mɔ ɖe eƒe wɔwɔ le ablɔɖe me ŋu o.” Gakpe ɖe esia ŋu la, nutowo ƒe akpa gãtɔ ƒe “Ablɔɖenyawo ƒe Agbalẽ” la meɖe mɔ na subɔsubɔ ŋuti sedede o. Togbɔ be wogblɔ nyawo siawo hã la, míaƒe amewo yi edzi le nuxlɔ̃ame ƒe gbedeasi la gbeƒã ɖem, eye wogblɔ ale si wòle be amewo nadzra wo ɖokui ɖo be woate ŋu ado go dzre la.

GSAM 451.3Le ƒe 1863 me la, woɖo habɔbɔ aɖe anyi, eye eƒe taɖodzinu nye be woatrɔ Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Dukɔse Gã kple anyigba la dzi sewo, ale be woate ŋu azã wo atsɔ anɔ amewo dzi be woawɔ subɔsubɔ. Susu siawo xɔ dzixɔlawo kabakaba, eye nukpɔsusu si nye be woazi amewo dzi be woawɔ nu si sɔ, vevietɔ le Kwasiɖa ŋutitoto ŋuti la, kaka ɖe afisiafi. Esia na yometiti vavã gɔme dze xoxo le nuto geɖe me, naɖe nutowo siwo ƒe Kwasiɖa sewo ɖe mɔ na ame siwo toa ŋkeke bubu ŋu ɖe woƒe dzitsinya ta hã. Woɖe ame aɖewo de gaxɔ me elabena wometo Kwasiɖa ŋu o.

GSAM 452Amelélé zi 116

GSAM 452.1Agbalẽ si le ŋkunye me la ɖe Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo lélé zi 116 le Amerika, tso ƒe 1878 me va se ɖe ƒe 1896 ƒe ɣleti 3 me, fia. Wobu fɔ ame 109 le wo dome. Woɖe wo dometɔ geɖe de gaxɔ me ŋkeke 20 va se ɖe 60, eye wozi wo dometɔ abe ame 12 ene dzi be woawɔ dɔ le “gaxɔmenɔla siwo woble kɔsɔkɔsɔ ɖe wo ŋu ƒe ha” me kple amewulawo, fiafitɔwo kple nuvɔ̃wɔla vɔ̃ɖitɔwo. Le nya ɖe sia ɖe me la, ame siwo de to na wo la ŋutɔ lɔ̃ ɖe edzi be wonye dukɔmetɔ nyuitɔwo.

GSAM 452Subɔsubɔ ƒe Ablɔɖe Habɔbɔ La

GSAM 452.2Le 21/7/1889 dzi la, woɖo habɔbɔ aɖe si woyɔna be Dukɔ ƒe Subɔsubɔ ƒe Ablɔɖe Habɔbɔ la anyi le Battle Creek, Michigan. Eƒe taɖodzinu nye be woatsi tre ɖe subɔsubɔ ŋuti sedede ŋu, woakaka nyatakaka ɖe ameha la dome tso kadodo si le subɔsubɔ kple dukɔdziɖuɖu dome ŋutɔŋutɔ ŋu, eye woakpe ɖe ame siwo yome woti le woƒe dzitsinya ta ŋu. Habɔbɔ sia wɔ dɔ gã aɖe le agbalẽwo mama kple amewo ƒe susu ʋuʋu me tso mía ŋutɔwo ƒe dukɔa me ɣeyiɣiawo ƒe dɔdeasiwo kple afɔkuwo ŋu. Le nyateƒe me la, ewɔ dɔ gã aɖe le nuxlɔ̃amenyawo siwo le Nyaɖeɖefia 14:9-12 ƒe gbedeasi me la kaka me.

GSAM 452Xexeame Nyadzɔdzɔgbalẽwo Ƒe Kpekpeɖeŋu

GSAM 452.3Yometiti siwo nɔ Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo dzi ɣemaɣi la ƒe nyawo dze le nyadzɔdzɔgbalẽwo ƒe agbalẽŋlɔlawo ƒe susuwo ƒe akpawo me, abe New York Sun, New York World kple Chicago Inter Ocean ene, kple bubuwo hã. Nyatiwo dze, siwo gblɔ nya faa tso nu madzɔmadzɔ si wowɔ Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe dukɔvi aɖe le eya ŋutɔ ƒe dzitsinya dzi wɔwɔ kple ŋkeke si ŋu woɖo asi tututu le sea me la ŋutitoto ta. To nyadzɔdzɔgbalẽ me nyati siawo tɔgbe dzi la, ame miliɔn geɖe siwo xlẽa agbalẽwo la se nya sia. Le ɣleti 1 ko me la, mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe nyateƒe vevitɔ la ɖo ame geɖe wu ame siwo míete ŋu ɖo le ƒe 20 kple edzivɔ me.

GSAM 453Amegbetɔ ƒe Dɔmedzoe Trɔ Zu Aƒetɔ La ƒe Kafukafu

GSAM 453.1Ale míekpɔ be agbagba siwo amewo dzɔna be woaxe mɔ ɖe Mawu ƒe dɔa ŋu, eye woakpɔ sewo be woado alɔ Sabat bubu si tsi tre ɖe esi ŋu wode se le se enelia me la, ʋu mɔ ɖe nyateƒea ƒe ŋgɔyiyi kaba wu ŋu.

GSAM 453.2Ne míebu nu si wowɔ le ɣleti ʋɛ aɖewo me to mɔ siawo dzi ŋu la, Ŋɔŋlɔ Kɔkɔe me nyagbe eve vaa susu me kple ŋusẽ. Ɖeka gblɔ be: “Míate ŋu awɔ naneke atsi tre ɖe nyateƒe la ŋu o, ke boŋ ɖe nyateƒe la ta ko;”4 Eye evelia gblɔ be: “Vavã la, amegbetɔ ƒe dɔmedzoe akafu wò; dɔmedzoe si susɔ la, àlé eɖe asi.”5

GSAM 453Nyagblɔɖi Tso Kwasiɖa Sewo Ŋu

GSAM 453.3Le Ɖaseɖiɖi Xexlẽdzesi 32, si wota le ƒe 1885 me la me la, wogblɔ ale si woato Kwasiɖa sewo le Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo me. Egblɔ be: “Be sedelawo nakpɔ ameha la ƒe lɔlɔ̃ kple kpekpeɖeŋu la, woalɔ̃ ɖe biabia si nye be woawɔ Kwasiɖa se la dzi.”6 Míabu ale si esia va eme xoxo ŋu vie.

GSAM 453Xexeame Ƒe Nudzraɖoƒe Gã La Ŋuti Sedede

GSAM 453.4Le ƒe 1892 me la, wobia tso Dukɔ ƒe Sedzɔha la si be wòaxe mɔ ɖe Xexeame ƒe Nudzraɖoƒe Gã si woaɖo le Chicago, Illinois, tso ƒe ma ƒe ɣleti 5 me va se ɖe ɣleti 10 me la ƒe ʋuʋu le Kwasiɖa dzi ŋu. Woto se sia tɔgbe le 19/7/1892 dzi, le ameha ƒe dziɖeame si ƒomevi tututu ŋu wogblɔ nya ɖi le ŋgɔ la te. Eye mina míalé ŋku ɖe eŋu be esia nye zi gbãtɔ si Amerika Dziehe Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Sedzɔha la de se le Sabat ƒe nya ŋu.

GSAM 453.5Hameawo ɖo ŋkɔwo ƒe agbalẽ didi geɖewo, kukuɖeɖe ƒe agbalẽwo kple telegraf gbedeasiwo ɖa. Menye kuku ko woɖe na Dukɔ ƒe Sedzɔha la o, ke wogblɔ kple dɔmenyo (?) na sedzɔhameviwo be: “Míetsɔ esia le ŋugbe dom na mía ɖokui kple mía nɔewo be tso ɣeyiɣi sia dzi yina la, míagbe akɔdadawo alo kpekpeɖeŋu nana na Dukɔ ƒe Sedzɔha la mevi aɖeke, nenye Senat mevi alo dukɔmetɔwo ƒe teƒenɔla, ɖe dɔ aɖeke alo nɔƒe si dzi wokae ɖo la ŋu, ne eda akɔ ɖe kpekpeɖeŋu bubu aɖeke nana na Xexeame ƒe Nudzraɖoƒe Gã la dzi, negbe le ɖoɖo siwo ŋu wogblɔ nya le nyaɖoɖo siawo me la te.” Ɖoɖoa nye be woatu nudzraɖoƒea le Kwasiɖa dzi.

GSAM 454Nyagbɔgblɔwo Le Dukɔ Ƒe Sedzɔha Me, 1892

GSAM 454.1Be nàse nyagblɔgblɔ siwo nɔ anyi le Dukɔ ƒe Sedzɔha la ƒe takpekpe me esi woto sea ƒe kpɔɖeŋu aɖe la, xlẽ esi gbɔna:

GSAM 454.1“Medi be makpɔ gbegbenya la le agbalẽ dzi le nya me kɔkɔ me, eye wòanye Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Sedzɔha la ƒe nyaɖoɖo. Miŋlɔe. Aleke miaŋlɔe? ... Mitsɔe de nyagbe me, ne dzideƒo le mia si; miʋli eta, ne dzideƒo le mia si; ame nenie le ame siwo da akɔ ɖe edzi la dome agatrɔ agbɔ afii ake? Mele mɔ kpɔm be aɖeke mava o. Mietsɔ mia ɖokui le afɔku me dem to tsitretsiɖe eŋu me.”

GSAM 454Hamea Ƒe Adegbɔgblɔ

GSAM 454.2Ame siwo bia tso Dukɔ ƒe Sedzɔha la si be woato se sia eye wote ŋu kpɔe la bui be enye aʋadziɖuɖu vevi aɖe le woƒe subɔsubɔ ŋuti sedede ƒe ɖoɖoa me. Esia dze ƒã le nyateƒe si nye be mawunyagblɔla ŋkɔɖeɖe siawo dometɔ ɖeka gblɔ le eƒe nyagbɔgblɔ me le Pittsburg, Pennsylvania, le esia megbe teti be:—

GSAM 454.3“Woɖe fia kple ŋusẽ gã aɖe le Xexeame ƒe Nudzraɖoƒe Gã la ƒe nya si dzɔ nyitsɔ la me be hame la ƒe nya wɔa dɔ ɖe dukɔdzikpɔha gãwo dzi. Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Senat, si nye habɔbɔ kɔkɔtɔ le dukɔa me la, ɖo to subɔsubɔ ƒe gbe, eye woto se si na be woana $5,000,000 Xexeame ƒe Nudzraɖoƒe Gã la, kple ɖoɖo si hamea ɖo be womagaʋu nudzraɖoƒe gã la ƒe agbowo le Kwasiɖa dzi o. Nyateƒe gã nyui sia naa Kristotɔ la susu be ne woate ŋu awɔ esia la, ekema woate ŋu awɔ ɖoɖo bubu siwo hã hiã nenema. Hame la le ŋusẽ kpɔm ɖe edzi ɖaa, eye woase eƒe gbe le etsɔme zi geɖe wu le ɣeyiɣi siwo va yi me.”

GSAM 454.3Ale míekpɔ ale si ɖaseɖiɖi si wona le ƒe 1885 me la va eme, eye wòle eme vam kokoko.

GSAM 455Katolikotɔwo Kple Protestanttɔwo Ƒe Ɖekawɔwɔ

GSAM 455.1Le esia ŋu la, míatsɔ susu ayi nyagblɔɖi bubu si wogblɔ le ƒe 1885 me, eye wòle Ɖaseɖiɖi Xexlẽdzesi 32 me hã la dzi:—

GSAM 455.2“Ne Protestantsubɔsubɔ la keke eƒe asi ɖe do gã si le wo dome la dzi be yealé Roma ƒe ŋusẽ la ƒe asi; ne wòkeke eƒe asi ɖe do goglo la dzi be yealé asi kple gbɔgbɔwo dɔdɔ ƒe subɔsubɔ la; ne ɖekawɔwɔ etɔ̃ sia ƒe ŋusẽ na míaƒe dukɔ la gbe eƒe Dukɔse Gã ƒe gɔmeɖose ɖe sia ɖe, abe Protestanttɔwo ƒe dukɔ si me dukɔmetɔwo tia dziɖulawo le ene, eye wòwɔ ɖoɖowo na papa ƒe alakpanyawo kple amebleble ƒe kaka la, ekema míate ŋu anya be ɣeyiɣia de na Satana ƒe nukunuŋutɔ dɔwɔwɔ, eye be nuwuwu la gogo.”7

GSAM 455.3Be míaɖe ale si nyagblɔɖi sia ƒe akpa gbãtɔ le eme vam xoxo la afia la, ele be míatsɔ susu aɖo nu siwo le dzɔdzɔm le mía gbɔ la dzi ko. Mikpɔ ale si Protestanttɔwo, mawunyagblɔlawo kple hameviwo siaa, le agbagba dzɔm be woakpɔ ŋudzedze le Katolikotɔwo ŋkume, eye wole wo kpem be woava woƒe habɔbɔwo ƒe takpekpewo, kple bubuwo hã. Mina míalé ŋku ɖe eŋu be nu siwo míekpɔna egbe le mɔ sia nu la ƒe kpɔɖeŋu aɖeke kloe menɔ anyi le ƒe 1885 me, esi wona ɖaseɖiɖi si ŋu míegblɔ nya le ŋgɔ la o.

GSAM 455.4Be maɖe ale si Protestanttɔwo le papa yomedzelawo ƒe asi kple kpekpeɖeŋu dim la afia la, metsɔ nya tso Kansas City (Missouri) Star ƒe 18/3/1896 ƒe tata me.

GSAM 455Metodisttɔwo Kple Ame Kɔkɔe Patrick Ƒe Ŋkeke

GSAM 455.5Le Ame Kɔkɔe Patrick ƒe Ŋkeke, 17/3/1896 dzi la, Ɖɔkta Mitchell, si nye Kansas City ƒe Metodisthame ŋkɔɖeɖetɔ la ƒe osɔfo la, ƒo nu le Coates ƒe Hadzidzi Kple Fefewɔƒe, le Kansas City, Missouri. Star la yɔ nyagbɔgblɔa ƒe akpa aɖe be “nu dzɔdzɔ ʋɛ aɖe si le abe fefe ene.” Wotsi asi sesĩe na Ɖɔkta Mitchell esi wògblɔ esi:—

GSAM 455.6“Amegbegbe ɖe xɔse ta nye numanyamanya ƒe vi. Míegbea amewo ɖe woƒe xɔse ta, elabena míemenya míaƒe aƒelikawo nyuie o. Wofia mía Protestanttɔwo be míaxɔ nya siwo wòsesẽ be woagblɔ gɔ̃ hã, tso Katolikotɔwo ŋu, ase. Wofia Katolikotɔwo be woaxɔ nya siwo wòsesẽ be woagblɔ gɔ̃ hã, tso Protestanttɔwo ŋu, ase. Fifia, ne míete ɖe mía nɔewo ŋu ale gbegbe be míate ŋu akpɔ mía nɔewo ƒe ŋkume eye míalé mía nɔewo ƒe asi la, míedzea si míaƒe nukpɔsusu vodadatɔwo tso mía nɔewo ŋu; ne ɖeko míanya mía nɔewo wu la, míalɔ̃ mía nɔewo wu. Míenɔ mía ɖokui, eye míenɔ mía nɔewo ƒe fɔwo dim. Kristo yayratɔ la ƒe yomedzelawo nalé ŋukpe! Woƒle Kristotɔwo katã ɖe asi kple ʋu xɔasi ɖeka ma ke; Mawu ƒe amenuveve ɖeka ma ke le mía dzi kpɔm, eye míele mɔ kpɔm be míava dziƒo ɖeka ma ke. Nɔviŋutsuwo, migblɔ, menyo be míadze si mía nɔewo le afii, le anyigba dzi oa?”

GSAM 456.1Star la yi edzi be:—

GSAM 456.2“Azɔ Ɖɔkta Mitchell trɔ ɖe Fada Dalton [Katoliko nunɔla], si nɔ anyi le megbe na eya teti, ŋu, eye esi wòdo eƒe asi ɖe eŋu la, egblɔ be: ‘Nɔviŋutsu Dalton, asi nyee nye esi.’ Fada Dalton tsi tsitre eye wòlé asi si wòdo ɖa la. Esi Ɖɔkta Mitchell nɔ asi la ʋuʋum la, egblɔ be: ‘Anye ŋukpe gã ŋutɔ ne, le nɔnɔ le du ɖeka me le anyigba dzi ƒe geɖe megbe la, ele be míakpɔ mawudɔla aɖe be wòana míadze si mía nɔewo le dziƒo. Mina míadze si mía nɔewo le afii, le anyigba dzi.’ Nyaselawo tsi asi, eye esi Fada Dalton ganɔ anyi la, Ɖɔkta Mitchell yi edzi ƒo nu.”

GSAM 456Nu Gã Aɖe Si Atso Nya Me

GSAM 456.3Míetsɔ nya tso gbedeasi bubu me, si dzi woŋlɔ Melbourne, Australia, 18/2/1892:

GSAM 456.3“Woɖe dziƒo katã fiam be wòle ŋku lém ɖe nudzɔdzɔwo ƒe ŋgɔyiyi ŋu. Ɣeyiɣi sesẽ aɖe adze le dzre gã si xɔ ɣeyiɣi didi tso Mawu ƒe dziɖuɖu le anyigba dzi ŋu la me. Nu gã aɖe si atso nya me adzɔ, eye esia adzɔ kpuie ko.”

GSAM 456Ʋɔnudrɔ̃la Brewer Ƒe “Kristotɔwo Ƒe Dukɔ”

GSAM 456.4Ŋkeke 11 le agbalẽ sia ŋɔŋlɔ megbe, eye hafi wòɖo Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo me la, nu aɖe dzɔ si Protestanttɔwo kple Katolikotɔwo siaa gblɔ be etso dukɔ sia ƒe etsɔme ŋuti nya me. Mele Amerika Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ la ƒe nya si Ʋɔnudrɔ̃lagã Brewer tso le ɣleti 2 ƒe ŋkeke 29 dzi, be “Esia nye Kristotɔwo ƒe dukɔ,” la ŋu ƒo nu. Abe ale si míeɖe fia xoxo ene la, woto Xexeame ƒe Nudzraɖoƒe Gã la ƒe Tutu Le Kwasiɖa Dzi ƒe Se la le ƒe ma ke ƒe ɣleti 7 ƒe ŋkeke 19 dzi. Mawunyagblɔla siwo ɖe kuku sesĩe be woatoe la ɖe kuku vevie, ɖe nyaa dzi be, esi Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ la ɖe gbeƒã be esia nye Kristotɔwo ƒe dukɔ ta la, ele be woakpɔ Kristotɔwo ƒe Sabat ta tso eŋu gbegblẽ si me. Eye nenemae Dukɔ ƒe Ɖɔɖɔɖoha la hã bu nu. Esi esia nye Kristotɔwo ƒe dukɔ ta la, ele be wòaxɔ Mawu kple eƒe sewo abe dziɖuɖua ƒe gɔmeɖokpe ene, kple bubuwo hã. Vavã la, nu gã aɖe si tso nya me dzɔ le nuwuwu ƒe dzre sia me, “eye esia dzɔ kpuie ko.”

GSAM 457Blema Nyagblɔɖilawo

GSAM 457.1Edze abe ŋutega siwo wona Mawu ƒe dɔlawo, nyagblɔɖilawo la, ƒomevi eve nɔ anyi ene. Woyɔ ɖeka be “ŋutega le ŋkunyɔnyɔ me,” alo esiwo wona le afi si ameawo ate ŋu akpɔ amea esi wòle ŋutega la kpɔm; eye woyɔ evelia be “zãme ŋutegawo.” Wogblɔ ŋutega gbãtɔ siawo ŋu nya le 1 Samuel 3:1, afi si wogblɔ ɖevi Samuel ƒe nuteƒekpɔkpɔ le nyawo siawo me: “Aƒetɔ la ƒe nya xɔ asi le ŋkeke mawo me; ŋutega le ŋkunyɔnyɔ me menɔ anyi o.”

GSAM 457Ŋutegawo Le Ŋkunyɔnyɔ Me

GSAM 457.2Enye ŋutega ƒomevi sia (ŋutega le ŋkunyɔnyɔ me) mee nyagblɔɖila Ezekiel nɔ esi Aƒetɔ la ƒe asi nɔ edzi. Esi Yuda ƒe ametsitsiwo nɔ anyi ɖe eŋgɔ la, wokpɔe le ŋutega le ŋkunyɔnyɔ me kpɔm.8 Le ɣeyiɣi bubu me la, nyagblɔɖila Daniel yi ŋutega me le Kaldeatɔwo ƒe dziɖulawo dome. Ne wonɔ afima la, anya wòate ŋu adzɔ be woakpɔe le ŋutega kpɔm, gake le esia teƒe la, “woƒe ŋutilã ƒo dzodzome sesĩe, ale be wosi yi ɖaɣla wo ɖokui.”9

GSAM 457Aƒenɔ White Ƒe Zãme Ŋutegawo

GSAM 457.3Aƒenɔ White ƒe ŋutega gbãtɔwo katã nye ŋutegawo le ŋkunyɔnyɔ me. Tso ƒe 1884 me la, ŋutegawo ƒe nɔnɔme trɔ le akpa sia me, elabena fifia wonye esiwo woyɔna le Ŋɔŋlɔ Kɔkɔeawo me be “zãme ŋutegawo.” Menye drɔ̃e ko woawoe o, ke mawudɔla keklẽ ɖeka ma ke dzea eŋu, eye wòfiaa nu nɛ abe ale si wòwɔna le ƒe siwo va yi me le ŋutegawo le ŋkunyɔnyɔ me la ene. Woŋlɔ “zãme ŋutegawo” ƒe kpɔɖeŋu geɖe ɖe Biblia me, abe ale si míate ŋu akpɔ bɔbɔe ne míexlẽ 1 Mose 46:2; Daniel 2:19; 7:13; Dɔwɔwɔwo 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25 ene.

GSAM 458.1Wogblɔ nya vevi geɖe ɖi le Aƒenɔ White ƒe zãme ŋutega siawo me, eye wova eme pɛpɛpɛ, abe ale si míegblɔe do ŋgɔ ene. Fifia matsɔ susu aɖo ŋutega siwo wona emegbe la ƒe aɖewo dzi.

GSAM 458Ɖiɖi Yi Washington

GSAM 458.2Le ƒe 1893 me la, Aƒenɔ White gblɔ be:

GSAM 458.2“Dɔwo le ƒoƒu ɖe Battle Creek le agbɔsɔsɔ me fifia. Ne woama dɔ siawo eye woatsɔ wo ayi du bubuwo me, afi si kekeli kple nunya ate ŋu anye yayra na nuto bubuwo la, esia anɔ Mawu ƒe ɖoɖo nu. Aƒetɔ la medi Yerusalem evelia le Battle Creek o. Ele be ɖɔɖɔɖo gãwo kple tɔtrɔwo nanɔ anyi, eye woaɖi dɔwɔnuwo kple dɔwɔƒewo ayi teƒe bubuwo, ne woawɔ Mawu ƒe lɔlɔ̃nu.”

GSAM 458.3Le Ŋkeke Adrelia Mɔkpɔlawo ƒe Takpekpe Gã la le Oakland, California, le ƒe 1903 ƒe ɣleti 3 me la, egblɔ be:

GSAM 458.3“Wona nuxlɔ̃ame míaƒe amewo le ƒe geɖe me be: Mido le Battle Creek. Gake dɔ geɖe siwo woɖo anyi le afima ta la, nɔnɔ afima nɔ bɔbɔe, eye amewo mete ŋu kpɔ nu si ta wòle be woaɖi o.”

GSAM 458.4“Le biabia si wobia tso yiyi ɖanɔ teƒe bubu ŋu la ŋu ɖoɖo me la, meɖo eŋu be: Ɛ̃. Mina woaɖi Ŋkeke Adrelia Mɔkpɔlawo ƒe Takpekpe Gã la ƒe dɔwɔxɔwo kple agbalẽtata ƒe dɔa tso Battle Creek. Nyemenya afi si teƒea anɔ o, ɖe wòanɔ Atlantik ƒuta alo teƒe bubu. Gake esia magblɔ: Migada kpe alo anyikpe aɖeke ɖe Battle Creek be yemiagbugbɔ Review la ƒe dɔwɔxɔ atso le afima gbeɖe o. Teƒe si nyo wu le Mawu si na eya.”

GSAM 458.5Esi xɔsetɔwo ƒe takpekpea se nufiafia sia megbe la, woda akɔ “be woaɖi Ŋkeke Adrelia Mɔkpɔlawo ƒe Takpekpe Gã la ƒe dɔwɔxɔwo tso Battle Creek, Michigan, ayi teƒe aɖe le Atlantik ƒuta.”

GSAM 459.1Le Ŋkeke Adrelia Mɔkpɔlawo ƒe Takpekpe Gã la ƒe aɖaŋuɖoha ƒe takpekpe si wowɔ le Battle Creek le Ŋkeke Adrelia Mɔkpɔlawo ƒe Takpekpe Gã la ƒe takpekpe megbe la, woda akɔ “be míelɔ̃ ɖe Ŋkeke Adrelia Mɔkpɔlawo ƒe Takpekpe Gã la ƒe dɔwɔxɔ vevitɔ ɖoɖo ɖe New York du la ƒe nuto me dzi.” Ɖe esia nu la, wotia komiti gã aɖe be wòadi teƒe si asɔ. Komitia gblɔ eƒe ɖoɖoa na Aƒenɔ White, eye wobiae be ɖe kekeli bubu aɖe le esi na yewo hã. Le eŋu ɖoɖo me la, egblɔ be:—

GSAM 459.2“Aƒetɔ la nakpe ɖe mía ŋu be míaɖi kple nugɔmesese kple gbedodoɖa. Meka ɖe edzi be eƒe lɔlɔ̃nu wònye be míanya, eye kpuie ko, afi si wòle be míaɖo míaƒe agbalẽtataƒe la ɖo. Meka ɖe edzi be mɔ ɖeka si dzi ko míate ŋu azɔ le dedienɔnɔ me la nye be míanɔ klalo aɖi tututu esi alilikpo la ɖi. Mina míado gbe ɖa be wòafia mía mɔ. Eɖe fia to eƒe ametakpɔkpɔ me be yedi be míadzo le Battle Creek....

GSAM 459.3“Ele be míawɔ dɔ le New York, gake ne wòle be míaɖo míaƒe agbalẽtataƒe la ɖe afima la, nyemate ŋu agblɔ o. Nyemabu kekeli si mexɔ la be eme kɔ ale gbegbe be malɔ̃ ɖe ɖiɖi ma dzi o.”

GSAM 459.4Esi komitia zã kwasiɖa kloe eve le teƒe didi me le New York du la kple du siwo ƒo xlãe me megbe la, womete ŋu kpɔ teƒe si asɔ na agbalẽtataƒea o. Le ɣeyiɣi sia me la, lɛta aɖe va si dzi woŋlɔ ɣleti 5 ƒe ŋkeke 30, eye Aƒenɔ White gblɔ le eme be:—

GSAM 459.5“Esi mía nɔviwo le teƒe dim na Review and Herald ƒe agbalẽtataƒe la, ele be woadi Aƒetɔ la vevie. Ele be woazɔ kple aɖaŋudzenu gã, ŋudzɔdzɔ kple gbedodoɖa, eye woanya ɖaa be woawo ŋutɔwo gbɔdzɔ. Mele be míaka ɖe amegbetɔ ƒe nukpɔsusu dzi o. Ele be míadi nunya si Mawu nana....

GSAM 459.6“Tso dɔwɔƒea ɖoɖo ɖe New York ŋu la, ele be magblɔ be: Mikpɔ nyuie. Nyemelɔ̃ ɖe eɖoɖo ɖe New York gbɔ dzi o. Nyemate ŋu agblɔ nu si ta katã fifia o, gake meka ɖe edzi be teƒe ɖe sia ɖe si menɔ adzɔge maɛl 30 tso du ma gbɔ o la ate ɖe eŋu akpa. Midzro teƒe bubuwo ƒe nutoa me. Meka ɖe edzi be ele be míadzro viɖe siwo le Washington, D.C., ŋu la me nyuie.

GSAM 460.1“Mele be míaɖo dɔwɔƒe sia ɖe du gã me alo du gã ƒe towo o. Ele be míaɖoe ɖe kɔƒenuto aɖe me, afi si anyigba ate ŋu aƒo xlãe.”

GSAM 460Nyagblɔɖi Tso Nu Si Woadzra Na Wo Le Asi Nyui Nu Ŋu

GSAM 460.2Kple nyatakaka sia la, komitia dze Washington ƒe nutoa me dzodzro gɔme kple gbedodoɖa, esi lɛta etɔ̃lia va kple nufiafia sia:

GSAM 460.2“Míenɔ gbe dom ɖa na kekeli tso míaƒe dɔa ƒe teƒe le ɣedzeƒe ŋu, eye kekeli va na mí le mɔ si me kɔ nyuie la nu. Wona kekeli si me kɔ fũ nam be woatsɔ teƒewo ava dzra na mí, teƒe siwo ŋu ŋutsu siwo si ga nɔ agbɔsɔsɔ me be woazã faa la zã ga geɖe ɖo. Fiasã siawo tɔwo kuna, alo woƒe susu trɔna ɖe nu bubu ŋu, eye wotsɔa nunɔamesi la dzraa le asi sue ŋutɔ nu....

GSAM 460.3“Tso kekeli si wona nam me la, menya be le fifia la, ele be Review and Herald ƒe dɔwɔƒe vevitɔ nanɔ Washington gbɔ.”

GSAM 460Wokpɔ Teƒe Si Ŋu Wogblɔ Nya Ɖi La

GSAM 460.4Kple gbedeasi sia le asi me la, komitia dze teƒe didi gɔme le Columbia ƒe Nuto la me, gake womete ŋu kpɔ anyigba aɖeke si ƒe asi le ɖɔla 1,000 te na eka 1 o. Mlɔeba la, wotsɔ woƒe susu yi Takoma Park dzi. Komitia ƒe nyagblɔgblɔe nye esi gbɔna:—

GSAM 460.5“Míekpɔ anyigba aɖe si ƒe lolome nye abe eka 50 ene le nutoa ƒe liƒo la godo teti, gake le Takoma Park ƒe du la ƒe liƒowo me, si míate ŋu aƒle ɖɔla 6,000, alo ɖɔla 120 na eka 1. Míedzro teƒe sia me tsitotsito. Míekpɔ be ƒe aɖewo do ŋgɔ la, Boston ƒe ɖɔkta aɖe tia teƒea be yeaɖo lãmesẽdɔwɔƒe ɖe edzi. Wogblɔ be ezã abe ɖɔla 60,000 ene le eƒleƒle me kple gbewo, atikplɔwo kple aɖuɖɔwo katã ɖeɖe le edzi me. Ganyawo xe mɔ nɛ be wòawɔ eƒe ɖoɖowo dzi dɔ, eye anyigba la yi ŋutsu aɖe si si wotsɔe ɖo awoba na le axɔ gaxɔxɔ ta la ƒe asi me, eye eƒe asi le eya gbɔ nye ɖɔla 15,000.

GSAM 461.1“Takoma Park ƒe dukɔmetɔwo, siwo du la ƒe amegã kple ŋutsu vevi aɖewo nɔ te ɖe wo teƒe la, xɔ mí kple dzidzɔ gã aɖe ɖe teƒea, eye woka ɖe edzi na mí be yeawoakpe asi ɖe mía ŋu le xɔlɔ̃wɔwɔ me le míaƒe ɖoɖowo dzi dɔ wɔwɔ me.

GSAM 461.2“Le míaƒe mɔzɔzɔwo kple nudidiwo katã me la, míekpɔ teƒe bubu aɖeke si sɔ ɖe nɔnɔme siwo ɖaseɖiɖiawo ɖo ɖi la ŋu bliboe abe esia ene o. Míexɔe se be Mawu ƒe ametakpɔkpɔ kplɔ mí va teƒe si wòdi be míanɔ la.”

GSAM 461.3Esi míekpɔ ɖaseɖiɖi geɖe ƒe eme vava siwo míetsɔ ɖe ŋgɔ le ta sia kple ta siwo do ŋgɔ me ta la, mina “míaxɔ Aƒetɔ míaƒe Mawu la dzi ase, ale be míali ke; eye míaxɔ eƒe nyagblɔɖila la dzi ase, ale be nu adze edzi na mí,” be míanɔ klalo na nudzɔdzɔ siwo gale ŋgɔ le etsɔme, eye womagava mía dzi esi míemele wo mɔ kpɔm o la o.

Notes

  1. 2 Kronika 20:20. ↩
  2. Nuŋɔŋlɔ Gbãtɔwo, axa 272. ↩
  3. Agbalẽ ma ke, axa 282-283. ↩
  4. 2 Korintotɔwo 13:8. ↩
  5. Psalmo 76:10. ↩
  6. Ɖaseɖiɖiwo na Hame, Agbalẽ 5, axa 451. ↩
  7. Ɖaseɖiɖiwo na Hame, Agbalẽ 5, axa 451. ↩
  8. Ezekiel 8:1. ↩
  9. Daniel 10:7. ↩

Note

Back