Ta 6 — Gbedeasi kple gbedeasitsɔlawo
GSAM 108.1“Ŋlɔ ŋutega la ɖe agbalẽtatawo dzi, eye naɖe eme nyuie, ale be ame si xle la ate ŋu asi yina. Elabena ŋutega la ƒe ɣeyiɣi meɖo ha o, ke le nuwuwu me aɖe eme, eye mele alakpa me o; ne etsi la, lalae, elabena ava godoo, mele ɣeyiɣi tsitsi o.”1
GSAM 108.2“Eye mekpɔ mawudɔla bubu wòle dzodzom le dziƒo titina, eye nyanyui mavɔ la le esi be wòaɖe gbeƒãe na ame siwo nɔ anyigba dzi, kple dukɔwo katã, ƒomewo katã, gbegbɔgblɔwo katã kple ameawo katã, eye wògblɔ kple gbe sesẽ be: ‘Vɔ̃ Mawu, eye tsɔ ŋutikɔkɔe nɛ, elabena eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gaƒoƒo va; eye subɔ ame si wɔ dziƒo kple anyigba, atsiaƒu kple tsi ƒe dzɔtsoƒewo.’”2
GSAM 108.3Ame siwo ɖe Kristo ƒe vava zi evelia ƒe gbedeasi ɖe go la gblɔ be “ŋutega” si kple eƒe ɣeyiɣi “si woɖo” la, si nyagblɔla Habakuk ƒo nu tsoe la, ɖe Daniel kple Nyaɖeɖefia ƒe nyagblɔɖiwo ƒe ŋutegawo hã le eme. Woɖe wo me nyuie ale gbegbe le woƒe nyagblɔɖi ƒe nɔnɔmetatawo dzi, ale be ame si xle woƒe gɔmeɖeɖe la ate ŋu “asi” yina, eye atsɔ nyatakaka la ayi ame bubuwo gbɔ.
GSAM 108Gbedeasi Kplikpaa Aɖe
GSAM 108.4Mɔkpɔlawo ƒe gbeƒãɖeɖe menye nya si Paulo gblɔ na Felike le “dzɔdzɔenyenye, ɖokuidziɖuɖu kple ʋɔnudɔdrɔ̃ si gbɔna” ŋu ko o; eye menye nya si Martin Luther gblɔ hã o, esi wòwu Biblia ƒe gɔmeɖeɖe nu, eye wogblɔ be, ɣeyiɣi kpui aɖe do ŋgɔ na eƒe ku la, egblɔ be: “Meka ɖe edzi be ʋɔnudɔdrɔ̃ la megadidi o; ẽ, be Aƒetɔ la ŋutɔ magatsi megbe wu ƒe alafa etɔ̃ o.” Menye nya si John Wesley gblɔ hã o, esi wògblɔ be “yebu be ƒe akpe ɖeka ƒe fiaɖuɖu la ate ŋu adze egɔme le ƒe alafa ɖeka ene me.” Mɔkpɔlawo gblɔ be yewole gbedeasi si ŋu Nyaɖeɖefia 14:6, 7 ƒo nu tsoe la ɖem gbeƒã, “Eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gaƒoƒo va,” kple Nyaɖeɖefia 10:6 ƒe ɣli, “Ɣeyiɣi aɖeke maganɔ o.” Nyagblɔɖi sia mate ŋu ava eme ne woɖe gbeƒã tso nu si “gbɔna,” si ava “le ƒe alafa etɔ̃ megbe,” alo “le ƒe alafa ɖeka megbe” ŋu o, ke boŋ le ɣeyiɣi si woɖo kplikpaa, “va.” Gbedeasi ma ŋutɔ, si ɖo ɣeyiɣi kplikpaa abe ale si nyagblɔɖiwo ƒe nyawo bia ene la, Mɔkpɔlawo ɖe gbeƒãe na xexeame katã.
GSAM 109Ʋɔnudɔdrɔ̃ le Kristo ƒe Vava Me
GSAM 109.1Le ɣeyiɣi si woɖe gbedeasi sia ɖe go gbãtɔ me la, Kristotɔwo ƒe hadomewo katã xɔe se be ʋɔnudɔdrɔ̃ ava le Kristo ƒe vava zi evelia me. Eya ta ame siwo nɔ nɔnɔme ma me, eye wogblɔ ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gaƒoƒo ƒe gbedeasi, ne woxɔe se be ʋɔnudɔdrɔ̃ la ava le Kristo ƒe vava me la, woagblɔ Kristo ƒe vava zi evelia. Le nyateƒe me, nu si na gbedeasi la ŋu sesẽ, eye wòʋu ameawo ŋutɔ la nye ɣeyiɣi si woɖo kplikpaa. Gbã la, wogblɔ be xexeame ƒe nuwuwu ava le “Yudatɔwo ƒe ƒe” 1843 me, eye ɣeyiɣi sia nɔ March 21, 1843 kple March 21, 1844 dome. Esi ɣeyiɣi sia va yi la, míexlẽ le Zãtitina ƒe ɣli me le ƒe 1844 me be woɖo ŋkeke kplikpaa na nyagblɔɖi ƒe ɣeyiɣiwo ƒe nuwuwu. Esi nye Yudatɔwo ƒe ɣleti adrelia ƒe ŋkeke ewolia, eye eƒe ŋkeke le Oct. 22, 1844.
GSAM 109Ŋkeke 2300 la ƒe Xexlẽme
GSAM 109.2Ɣeyiɣi la ƒe gɔmeɖoɖo—1843—nye Daniel 8 ƒe ŋkeke 2300. Wogblɔ be esi “ŋkeke” siawo kpe ɖe nyagblɔɖiwo ŋu, afi si lãwo ti ɖe dukɔwo teƒe la, ele be woase “ŋkeke”wo gɔme abe dzesiwo si fia ƒewo ene, le ale si Aƒetɔ la ɖe dzesi ƒe ɣeyiɣi gɔme nu, si woɖe fia le Numeri 14:34 kple Ezekiel 4:5, 6 me; be Daniel 9 ƒe kwasiɖa blaadre—ŋkeke 490—nye ŋkeke 2300 ƒe akpa gbãtɔ, eye ɣeyiɣi eveawo dze egɔme ɣeyiɣi ɖeka me. Nu si woɖe fia le Daniel 9 me, si na kwasiɖa blaadreawo ƒe gɔmedzedze nye “se si woɖe tsoe be woagbugbɔ Yerusalem atu.” Woɖe se ma ɖa le Artaxerxes Longimanus ƒe ƒe adrelia me, le B.C. 457, abe woŋlɔe ɖe Ezra 7 ene.
GSAM 110.1Be esiae nye ɣeyiɣi vavã na kwasiɖa blaadreawo ƒe gɔmedzedze la, woɖe fia le esia ta be le kwasiɖa blaade vɔ asieke me—ƒe 483—tso B.C. 457, alo A.D. 27, Kristo ɖi tsi le Yohanes gbɔ eye wòdze eƒe dɔa gɔme, eye wògblɔ be, “Ɣeyiɣi la yɔ.”3 kple bubuawo. Kristo ƒe dɔa ƒe gɔmedzedze, A.D. 27, eƒe ʋuɖeɖe ƒe ƒe etɔ̃ kple afã tso ɣeyiɣi ma, “le [kwasiɖa blaadrelia] ƒe dome [titina],” dɔ tɔxɛ si wowɔ le Yudatɔwo dome ƒe nuwuwu, A.D. 34, kple Saulo, apostolo na Trɔ̃subɔlawo, ƒe dzimetɔtrɔ kabakaba la fia be kwasiɖa blaadreawo nu va le ɣeyiɣi ma me, eye eya ta wodze egɔme le B.C. 457. Wotsɔe ɖo ale: Tso 2300 me ɖe 457, eye 1843 susɔ. Esi ƒe 457wo nɔ Kristo ŋgɔ la, míekpɔ 1843 ƒe nuwuwu le ŋkeke 2300awo ƒe nuwuwu me.
GSAM 110Nya Siwo Tsitretsiɖeŋulawo Lɔ̃ Ɖe Edzi
GSAM 110.2Wogblɔe le nyateƒe me be “nu siwo nyateƒe la ƒe tsitretsiɖeŋulawo lɔ̃ ɖe edzi ɖe nyateƒe la ta la nye ɖaseɖiɖi si de ŋgɔ wu.” Kristo ƒe vava ƒe gbedeasi la ƒe tsitretsiɖeŋulawo dometɔ aɖeke megblɔ kpɔ be Aƒetɔ la ƒe ameawo ƒe numekuku ʋɔnudɔdrɔ̃ nye nu si ava edzi hafi Kristo ava o; ke wobu nya sia ŋu abe ale si Mɔkpɔlawo bunɛ ene. Be míatsɔe ɖo kpe nya sia dzi la, míeɖe nya ɖa tso tsitretsiɖeŋula gã eve siwo nɔ anyi ŋu.
GSAM 110.3Aƒetɔ N. Colver, esi wòle nya ƒom le Marlboro Street ƒe Sɔlemexɔ, Boston, le ƒe 1842 me, eye wòle tsitre ɖe Mɔkpɔlawo ŋu la, gblɔ be—
GSAM 111.1“Ne ŋkeke siawo nye ƒewo la, xexeame awu nu le 1843 me; sukuvi ɖekaɖe ate ŋu akpɔe; elabena ne 490 wu nu le Kristo ƒe ku me la, ŋkeke 2300awo awu nu le 1843; eye ele be xexeame nawu nu, negbe ne woate ŋu aɖee fia be nu bubu aɖe ava dzɔ, eye nyemenya ale si woate ŋu awɔe o.”
GSAM 111.2Nufiala Stuart hã gblɔ le ɣeyiɣi ma ŋu be:
GSAM 111.2“Nu wɔnuku aɖe nye be gɔmeɖelawo ƒe akpa gãtɔ le Britain kple America ƒe xexeame me xɔe se le ƒe geɖewo me be ŋkeke siwo woɖo ɖe Daniel kple Nyaɖeɖefia ŋu la fia, alo nye nɔnɔmetata, ƒe. Esesẽ nam be makpɔ kɔnu sia, si bɔ, ɖewohĩ magblɔ be ebɔ ɖe ameawo katã dome kloe la, ƒe dzɔtsoƒe.”
GSAM 111Nufiala Bush ƒe Ɖaseɖiɖi
GSAM 111.3Nufiala Bush gblɔ be: “Ame sia ame si dze aʋa kple Aƒetɔ Miller le eƒe ɣeyiɣi ƒe nya ŋu la, ele aʋa wɔm kplii le afi si wòsẽ ŋu wu. Eƒe ɣeyiɣi la nye nyateƒe; ke vodada le nu si ava eme ŋu.” Bush xɔe se be xexeame katã azu Kristotɔwo hafi Kristo ava. Eƒe susu nye be ƒe akpe ɖeka ƒe fiaɖuɖu la adze egɔme le ƒe 1844 me.
GSAM 111.4Mawunyagblɔlawo siwo nɔ Mɔkpɔlawo ƒe xɔse me fia le woƒe gbeƒãɖeɖe siwo wogblɔ le ameawo ŋkume me be xexeame ƒe ŋutinya ɖe fia be dukɔ vovovowo le nɔnɔme tututu si Daniel 2 ƒe nɔnɔmetata ɖe fia la me, esi kpe la aƒo nɔnɔmetata la le eƒe afɔwo ŋu, eye dziƒo Mawu aɖo eƒe fiaɖuƒe; kple le ta 7, esi “woatsɔ fiaɖuƒe la kple dziɖuɖu la kple fiaɖuƒe la ƒe gãnyenye si le dziƒo blibo la te la na Dziƒoʋĩtɔ la ƒe ame kɔkɔewo.” Wotsɔe ɖo ŋku hã be dzesiwo—esiwo dzɔ le dzɔdzɔme me, le dunyahehe me kple le agbenɔnɔ me—nye nu siwo Ŋɔŋlɔawo gblɔ ɖi be woakpɔ ne Aƒetɔ la ƒe vava te ɖe eŋu.
GSAM 111Nukunuwo le Dziƒo
GSAM 111.5Aƒetɔ la gblɔ to nyagblɔla Yoel dzi be: “Matsɔ nukunuwo aɖe fia le dziƒo kple anyigba dzi, ʋu kple dzo kple dzudzɔ ƒe sɔtiwo. Ɣe la azu viviti, eye ɣleti la azu ʋu, hafi Aƒetɔ la ƒe ŋkeke gã kple vɔ̃nuvɔ̃nua va.”4 Mɔkpɔlawo xɔe se eye wofia be aurora borealis, si dze le ƒe alafa mamlɛ siwo va yi me—si woyɔna zi geɖe be dziehe ƒe kekeliwo—nye “dzo kple dzudzɔ ƒe sɔtiwo” si sɔ kple nyagblɔla la ƒe nyagblɔɖi, eye le nyatakaka nyuitɔ si woate ŋu akpɔ le ŋutinya me (míetsɔ Edinburg ƒe Nyatakaka Agbalẽ ɖe ɖaseɖiɖi me) la, womekpɔe zi geɖe hafi ɣeyiɣi sia va o.
GSAM 112.1Eya ta, esi Aƒetɔ la ƒe vava kabakaba ƒe gbedeasi le yina ɖe anyigba ƒe teƒe didiwo katã la, woɖe dzesiwo ɖe dziƒo, siwo na nyateƒe la ŋu sesẽ, eye wotsɔ ameawo ƒe ŋku ɖe eŋu.
GSAM 112.2Le Jan. 25, 1837, dziehe ƒe kekeli si le abe dzo ene la ƒe ɖeɖe gã aɖe va eme, eye ekpɔ abe wòle ame geɖe ƒe susuwo ɖem ɖe nyagblɔla Yoel ƒe nyagblɔɖi si gblɔ nu siwo ado ŋgɔ na Aƒetɔ la ƒe ŋkeke gã la ene. Nɔnɔme la ƒe ŋutinya si gbɔna tso New York Commercial Advertiser, Oct. 22, 1839, me. Eƒo ɖe nɔnɔme ma ŋu pɛpɛpɛ abe alesi ŋlɔla la kpɔe le Victor, Ontario nutome, N.Y. ene.
GSAM 112Dziehe ƒe Kekeli si Le abe Dzo Ene ƒe ɖeɖe le 1837
GSAM 112.3“Le Jan. 25, 1837 ƒe fiẽ, nukunu siawo ke [esiwo nye dziehe ƒe kekeliwo] dze le dukɔ la ƒe teƒe vovovowo, abe alesi míexɔe se be míaƒe xlelelawo ɖo ŋku edzi ene. Afi si sno ɖe anyigba dzi la, nukunu la nya vevie eye wòna vɔvɔ̃ le mɔ si ŋu womekpɔ kpɔ o. Le teƒe aɖe, si nɔ to aɖe gbɔ, ame siwo kpɔ nɔnɔme la gblɔ na mí be ekpɔ abe ‘dzo ƒe ƒutsotso siwo le mlilim tso to la dzi va anyi’ ene, eye le afi sia afi, abe alesi woɖe nyae ene la, sno si ɖe anyigba dzi la kpɔ abe dzo kple ʋu ƒoƒom ɖe ɖo, eye dziƒo le edzi (abe apostolo la gblɔ ene) kpɔ abe ‘dziƒo le dzo me’ eye wòsɔ kple nyagblɔɖi si ƒo nu tso ŋkeke mamlɛtɔ la ŋu ale gbegbe be ewɔ nuku na ame geɖe; ɖevi siwo kpɔe la vɔ̃, eye wobia be ɖe ʋɔnudɔdrɔ̃ la ƒe vava nye esi; eye lãwo hã ʋuʋu kple vɔvɔ̃ gã.”
GSAM 113.1Menye America ko me woɖe nyagblɔla Yoel ƒe dzesi sia fia o, ke esi Aƒetɔ la ƒe vava ƒe nufiafia le yina ɖe Britain Gã me la, woɖe dzesi ma hã ɖa le dziƒo le dukɔ ma. New York Commercial Advertiser, Oct. 22, 1839, ɖe nya siwo tso London ƒe nyadzɔdzɔgbalẽwo me ɖa tso nukunu vevi si ame geɖe kpɔ le September 3 ƒe zã me le dukɔ ma ŋu be:—
GSAM 113Dziehe ƒe Kekeliwo ƒe ɖeɖe le 1839
GSAM 113.2“LONDON, SEPT. 5 [1839].—Le Yawoɖa zã gaƒoƒo ewo kple etsɔ si va yi ŋdi gaƒoƒo etɔ̃ dome la, woɖe nukunu vovovowo ƒe nɔnɔme gã aɖe fia le dziƒo, siwo nye ɣletivi siwo ge kple dziehe ƒe kekeliwo, siwo ame mekpɔ kpɔ le ƒe geɖewo me. Nukunu vevi sia ƒe dzesi gbãtɔ va le gaƒoƒo ewo ƒe miniti ewo hafi, esi kekeli dzĩ aɖe, si kpɔ abe dzudzɔ ene, tso dziƒo ƒe dziehe akpa, eye wòɖe ɖe dziƒo ƒe titina. Le gaƒoƒo ewo alo gaƒoƒo ewo kple miniti wuiatɔ̃ me, dziƒo ƒe teƒe blibo tso ŋedzeƒe yi ɣetoɖoƒe zu kekeli ƒe awu gã ɖeka. Eƒe nɔnɔme na vɔvɔ̃ vevie, eye ekpɔ abe dzo gã aɖe ƒe nɔnɔme ene. Kekeli la trɔ geɖe; ɣeyiɣi aɖe la, ekpɔ abe wòle anyi dzem ene, eye enumake wògatso kple keklẽ sesẽ. Dzudzɔ ƒe kɔntɔnwo nɔ eme, eye wogbɔna ɖe edzi ɖe edzi, eye ame sia ame kpɔe ɖe edzi be ‘dzo gã aɖe le dɔ wɔm.’”
GSAM 113.3“Vɔvɔ̃ gã ɖo dugã la me; ame akpe geɖe nɔ du dzi yina ɖe afi si wobu be dzɔgbevɔ̃e la le. Dzotsitsiʋu siwo nɔ dzotsitsiƒewo le Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, kple London ƒe ɣetoɖoƒe teƒewo me—le nyateƒe me, ʋu ɖe sia ɖe si wozãna tsina dzo le London—woɖo sɔ̃wo ɖe wo ŋu eye woyi ɖe ‘gbegblẽ ƒe teƒe’ la ŋu kple ŋusẽ gã, eye ʋu siwo sɔ̃wo hea la, sɔ̃dolawo kple ameha gãwo kplɔ wo ɖo. Dzotsitsiʋu aɖewo yi High Gate kple Halloway [abe mili ene ene] hafi wogbugbɔ kpɔe be vodadae. Nɔnɔme siawo nɔ edzi le gaƒoƒo eve wu, eye le ŋdi me nɔnɔme la zu nu gã aɖe.”
GSAM 114.1“Le ŋdi ƒe gaƒoƒo eve me la, nukunu la ɖe nɔnɔme gã aɖe, si ŋu gɔmeɖeɖe sesẽ ŋu. London ƒe teƒe blibo la ɖe kekeli abe ŋkeke me ene, eye yame le kɔ ŋutɔ. Le ɣeyiɣi ma, dziƒo ƒe dziƒo ƒe anyiehe teƒe, esi yame meʋu o la, nɔ viviti ŋutɔ; ke ɣletivi siwo nɔ eme geɖe la ɖe kekeli nyuie. Dziƒo ƒe akpa kemɛ to vovo wɔnukutɔe, gake enya kpɔ ŋutɔ; ekɔ ŋutɔ: kekeli la nɔ ŋusẽ ŋutɔ; ɣletivi siwo ge nɔ dodom ɖe wo nɔewo yome madzudzɔmadzudzɔe, eye woƒe keklẽ to vovo; ekpɔ abe wodzɔ le dziƒo titina ene, eye wokaka va se ɖe esime ekpɔ abe wogbã ene. Eƒe ŋusẽ nɔ abe elektrik tɔ ene. Ɣletivi sue akpe akpewo ɖe ɖe dziƒo ƒe afɔ, eye woyi kple kabakaba ɖe anyigba ŋu, ale be ŋku mate ŋu akpɔ mɔ si woyi dzi o; ekpɔ abe wogbã hã eye wotsɔ dzudzɔ dzĩ aɖe ɖe dziƒo ƒe teƒe blibo dzi ene. Amadedewo nya kpɔ ŋutɔ.”
GSAM 114.2“Le gaƒoƒo eve kple afã me, nɔnɔme la trɔ zu viviti; esi viviti la kaka la, wòɖe anyieʋɔ keklẽ si nɔ dziƒo tẽ ɖe ta dzi la fia, kple esi ƒo xlã viviti ƒe kɔƒe si nɔ dukɔ la ƒe anyiehe akpa dzi la. Emegbe kekeli ƒe sɔti siwo le abe klosalo ene dze tso eme. Wodzi ɖe edzi wɔnukutɔe, eye woƒo ɖe dzudzɔ dzĩ si hã nɔ dzɔdzɔm le ɣeyiɣi ma me la me; esi wode woƒe kɔkɔme blibo la, nɔnɔme la wu nu si ame ate ŋu abu ŋu. Ɣletiviwo nɔ dzodzom ɖe akpa ɖe sia ɖe, eye esia yi edzi va se ɖe gaƒoƒo ene me, esi nuwo katã bu ɖa.”
GSAM 114Nɔnɔme Wɔnukuwo le Ɣe la Ŋu
GSAM 114.3Esi gbeƒãɖelawo siwo nɔ agbe le nyateƒe si le Aƒetɔ la ƒe vava ŋu ɖem ɖa la, nukunu geɖe kple vovovowo va eme le dziƒo le xexeame ƒe teƒe geɖewo. Míaƒe ŋuɖoɖo meɖe asi na mí be míatsɔ wo katã aɖe fia o; ke míatsɔ ɣe la ƒe nɔnɔme si va eme le Norwich, England, le December, 1843, ɖe fia. Nɔnɔme si sɔ kplii aɖe hã va eme le New Haven, Conn., Sept. 9, 1844, gaƒoƒo eve do ŋgɔ na ŋdɔkutsu kple gaƒoƒo eve le eyome, eye ame akpe geɖe kpɔe.
GSAM 115Ɣe La ƒe Nɔnɔme Wɔnuku
GSAM 115.1Fli nogo sue si le titina la ɖe ɣe la fia. Eƒe amadede nɔ abe akutu ƒe amadede kekeli ene. Fli nogo eve siwo ƒo xlã ɣe la le didime vovovowo la ƒe godo akpa nɔ amadede ma ke me; ke fli nogo siawo ƒe eme akpa nɔ aŋutiɖiɖi ƒe amadede sesẽ me, eye dziƒo si le fli nogo siawo me nɔ avumi ƒe amadede viviti me; eye fli nogo gã etɔ̃ siwo to ɣe la me eye woyi eƒe te la dze abe kekeli klẽ si dze ƒã ene.
GSAM 115.2Esi nu sia va eme le England la, míexlẽ le E. Lloyd ƒe agbalẽ, si tso London, Jan. 3, 1844, me be:—
GSAM 115.3“‘Dzesi aɖe le ɣe la me’ si amegãwo le Norwich kple teƒe siwo te ɖe eŋu kpɔe, si womekpɔ kpɔ le England o la va eme. Wo kpɔe le December si va yi me, le ŋdɔ ƒe gaƒoƒo 12 ŋu, eye etsi le gaƒoƒo eve. Eɖe vɔvɔ̃ gã ɖe dukɔ la dzi. Edzɔ tẽ hafi Nɔviwo Winter, Burgess kple Routon ʋu woƒe dɔ le du ma me. Ekpɔ abe wòle mɔ ɖom na nyateƒe la ene, ale be wokpɔ dzidzedze nyuie le afi ma.”
GSAM 116.1Woŋlɔ nukunu si va eme le New Haven, Conn. ŋu le Zãtitina ƒe ɣli me le Oct. 10, 1844, eye woɖe eŋu tso New Haven Palladium, Sept. 10, 1844, me. Le ŋutinya ma me, ŋlɔla la gblɔ be, “Nunyala aɖeke mete ŋu ɖe nukunu sia ƒe dzɔtsoƒe me le mɔ si adze eya ŋutɔ ŋu nu kpɔ o.”
GSAM 116.2Woɖe nukunu sia ƒe ŋutinya, si va eme kple ɣe la le New Haven, Conn., Sept. 9, 1844, hã ɖe go le Hartford Courant, Sept. 12, 1844, me, eye eƒe nyawo nye ale si gbɔna:—
GSAM 116.3“Ɣe la ƒe fli nogo siwo nɔ Dzoɖa, Sept. 9, 1844, gaƒoƒo eve do ŋgɔ na ŋdɔkutsu kple gaƒoƒo eve le eyome, ameawo kpɔe le woƒe nɔnɔme me kple ŋku ɖe edzi, eye wòna ame geɖe di vevie be yewoanya nɔnɔme siawo kple woƒe gɔmedzedze ŋu nu geɖe wu.
GSAM 116.4“Fli nogo si le fifia la wɔ nuku le eƒe ɣeyiɣi tsitsi ŋu, eye wòna mɔ nyuie na ŋkuɖoɖo. Le ŋdɔ titina la, fli nogo blibo evee nye eƒe akpa vevitɔ: ɖeka ƒe kekeme anɔ abe digri 45 ene, eye wòƒo xlã ɣe la, si le eƒe titina; evelia keke abe digri 72 ene, eye eƒe titina le dziƒo tẽ ɖe ta dzi, ke eƒe to to ɣe la me. Elipsi aɖe, si ƒe fli titri diditɔ to eƒe titina me eye eƒe nɔnɔme to vovo vie ko tso fli nogo vavã tɔ gbɔ la, nɔ fli nogo sue la ŋu. Le afi si dze ŋgɔ ɣe la tẽ, eye wòdidi digri 36 yi dziehe tso dziƒo ƒe teƒe si le tẽ ɖe ta dzi la, fli nogo bubu eve tɔ fli nogo gã la le; woƒe kekeme si to woƒe titina me la sɔ ɖe fli nogo gã la tɔ nu alo ete ɖe eŋu ŋutɔ. Woƒe ƒoƒo ƒe teƒe wɔ kekeli gã aɖe, si sɔ kple kekeli si fli nogo keklẽ etɔ̃ ƒe kekeliwo ƒe ƒuƒoƒo ahe vɛ le dzɔdzɔme nu la. Fli nogo si ƒo xlã ɣe la ɖe anyieʋɔ ƒe amadedewo fia, zi geɖe kple keklẽ sesẽ kple dzedzeme nyui ŋutɔ. Fli nogo bubuawo nye ɣi, eye woƒe kekeli mesẽ o, elabena wodidi tso ɣe la gbɔ wu. Ke fli nogo ƒe akpa suewo hã, kple prisma [anyieʋɔ] ƒe nɔnɔme, va eme le ɣeyiɣi vovovowo me, le ŋedzeƒe kple ɣetoɖoƒe.... Esi woƒe ɖoɖo sɔ alea ta la, ele be woanɔ te ɖe se aɖe si ɖoa fli nogowo ƒe wɔwɔ ɖo la dzi; ke se la ƒe nɔnɔme meɖe eme bliboe o.... Menye sesẽ o be woaɖe fli nogo si ƒo ɣe la ƒo xlɔ̃ ƒe gɔmedzedze me, elabena eƒe gɔmedzedze le nu si wɔ anyieʋɔ ƒe nɔnɔme ŋu; ke esesẽ wu be woaɖe fli nogo si ƒe to to ɣe la ƒe titina me la ƒe gɔmedzedze me.”
GSAM 117Nukunu siwo na Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo ƒe nyagblɔɖiwo va eme
GSAM 117.1Míate ŋu anya ale si wozã nukunu siawo si wodze le dziƒo le England kple Amerika siaa to Mateo ƒe Ta Blaeve-vɔ-enelia Meɖeɖe, si Sylvester Bliss ŋlɔ eye wota le Boston le 1843, xexlẽ me. Esi wògblɔ ŋutinya siwo míegblɔ le ŋgɔ la dometɔ aɖewo vɔ la, egblɔ be:—
GSAM 117.2“Ale la, edze abe ‘dzesi gãwo’ kple ‘nukpɔkpɔ dziŋɔwo’ siwo Ŋɔŋlɔ Kɔkɔe si nye nyateƒe la gblɔ ɖi la katã va eme ene, abe ale si nusiwo Ðela la gblɔ be woava do ŋgɔ na eƒe vava la hã va eme ene.
GSAM 117.3“Abe ale si ame ate ŋu aka ɖe edzi be atiwo ƒe aŋgba yeye dzedze fia be dzomeɣi gogo ene la, nenema ke Kristo yomedzelawo hã, ne dzesi siawo va eme la, ele be woanya be Kristo ƒe vava gogo, ele ʋɔtrua nu kura. Menye ɖe woɖe mɔ na wo be woanyae ko o, ke míaƒe Ðela la de se na wo be woanyae.”5
GSAM 117GBEDEASITSƆLAWO
GSAM 117.4Esi míehe susu yi Kristo ƒe vava zi evelia ƒe gbedeasi ƒe nya vevitɔ aɖewo dzi, abe ale si wogblɔe le gɔmedzedzea me ene la, anyo be míabu ame aɖewo siwo wɔ akpa vevi aɖe le gbeƒãɖeɖe gã la me ŋu. Míegblɔ ame geɖe siwo le mawunyagblɔla siwo ŋutete de ŋgɔ wu le ɣemaɣi le dukɔ bubuwo me, eye wodo ɣli la, ƒe ŋkɔwo xoxo. Esi míele susu hem ɖe ame aɖewo siwo ɖe ŋgɔ le Amerika, siwo dzi Aƒetɔ la da dɔa ƒe agba ɖo la dzi la, esia ana wòadze ƒã wu be Aƒetɔ la ƒe asi le azɔlia me vavã.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Gbã la, míabu William Miller ŋu. Enye ame vevi ale gbegbe le Mɔkpɔlawo ƒe azɔli me le United States be ame geɖe nya azɔlia abe ‘Miller ƒe nufiafia’ ko ene.
GSAM 118.2Wodzi William Miller le Pittsfield, Mass., le dzodze 1782. Esi enɔ ɖevime ko la, eƒe susu ƒe ŋusẽ kple dɔwɔwɔ si de ŋgɔ wu ɖevi bubuwo tɔ ƒe dzesiwo dze. Le ƒe ʋɛ aɖewo megbe la, dzesi siawo dze ƒã wu na ame sia ame si nɔ egbɔ. Elãme sẽ, eƒe susu ʋãna eye eƒe ŋutete dze ƒã le eƒe dzɔdzɔme, eye eƒe agbenɔnɔ me fɔɖiɖi aɖeke mele o. Eɖu nutome suku ƒe mɔnukpɔkpɔ sueawo ŋu ƒe ʋɛ aɖewo ko, hafi amewo katã lɔ̃ ɖe edzi be nusiwo enya sɔ gbɔ wu nusiwo nufiala siwo wozãna le afi ma zi geɖe la nya.
GSAM 118.3Aƒetɔ Miller ɖe srɔ̃ le 1802 eye wòyi ɖanɔ Poultney, Vt. Ŋutsu siwo wòde ha kple tso esi wòyi Poultney, eye wòxɔ kpekpeɖeŋu geɖe tso wo gbɔ le eƒe xexeamedɔwo me la, xɔ Biblia ŋu ɖikeke kple nufiafia si gblɔ be Mawu li gake meɖe eɖokui fia amewo o la dzi se vevie. Womenye ame siwo nɔ agbe gbegblẽ o, ke le woƒe ha me la, wonye dukɔvi nyuiwo, eye zi geɖe wonye ame ɖoɖoewo, wokpɔa amewo ƒe nublanui eye wowɔa dɔmenyo. Gake wogbe Biblia be menye dzidzenu na subɔsubɔ ƒe nyateƒe o, eye wodze agbagba be woana woƒe gbegbe sia nadze abe nu si le mɔ dzi ene, to Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen kple ame bubuwo ƒe agbalẽwo zãzã me. Aƒetɔ Miller srɔ̃ agbalẽ siawo vevie, eye le nuwuwu la, eɖe gbeƒã be yexɔ dzixɔse sia dzi se. Eya ŋutɔ gblɔ be yenɔ agbe ɖe xɔse sia nu ƒe wuieve, tso 1804 lɔƒo.
GSAM 118.4Exɔ aʋafia ƒe dɔasi eye wòge ɖe aʋakɔ me le 1810. Esi wòtrɔ tso aʋakɔ me la, eʋu eƒe ƒomea yi Low Hampton, N.Y., be yeadze agbledede gɔme le afi ma le 1812. Esi wònye agbledela la, exɔ ɣeyiɣi geɖe wu na agbalẽxexlẽ. Ede dzesii be eƒe xɔse be Mawu meɖea eɖokui fia amewo o la menaa kakaɖedzi aɖeke ye le dzidzɔkpɔkpɔ le agbe sia megbe ŋu o. Le yɔdo megbe la, nu sia nu nye viviti kple nuxaxa. Ale wògblɔe le eya ŋutɔ ƒe nyawo me:
GSAM 118.4“Susu be woatsrɔ̃ ame keŋkeŋ la nye susu si na vɔvɔ̃ léa ame, eye be míabu akɔnta le míaƒe nuwɔnawo ta la, nye tsɔtsrɔ̃ si ame sia ame mate ŋu asi le o. Dziƒo nɔ abe akɔbliga ene le tanye, eye anyigba nɔ abe ga ene le afɔnye te. Mavɔmavɔ!—Nukae wònye? Eye ku!—Nu ka ta wòli? Ale si mebu tame ge ɖe edzi la, ele dzɔa be mele adzɔge tso kpeɖodzi gbɔ. Ale si mebu tame ge ɖe edzi la, nye nyawuɖoɖowo kaka ɖe to ge ɖe edzi. Medze agbagba be matɔ tamebubu ɖe te, gake nyemete ŋu ɖu nye susuwo dzi o. Menɔ nuxaxa me vavã, gake nyemese eƒe susu gɔme o.... Le ɣeyiɣi kpui aɖe megbe la, Ðela la ƒe nɔnɔme dze ƒã ɖe nye susu me kpata. Edze abe ame aɖe ate ŋu anyo, eye wòakpɔ nublanui ale gbegbe be eya ŋutɔ aɖe míaƒe vodadawo ta, eye to esia me la, wòaɖe mí tso nuvɔ̃ ƒe tohehe xaxawo me ene. Le ɣeyiɣi ma ke me la, mese le ɖokuinye me be ame sia tɔgbi adze lɔlɔ̃ ŋutɔ; eye mebu be mate ŋu atsɔ ɖokuinye aƒu gbe ɖe eƒe abɔ me, eye maka ɖe eƒe nublanuikpɔkpɔ dzi.”
GSAM 119William Miller ƒe dzimetɔtrɔ
GSAM 119.1Egagblɔ be:
GSAM 119.1“Mekpɔ be Biblia ɖea Ðela si nye tɔgbe ko hia nam la fia; eye wòwɔ nuku nam be aleke agbalẽ si wometsɔ Mawu ƒe gbɔgbɔ ŋlɔ o la ate ŋu aɖe gɔmeɖose siwo sɔ ɖe xexeame si dze anyi la ƒe hiahiãwo ŋu bliboe alea fia. Nyemete ŋu gbe o, melɔ̃ ɖe edzi be ele be Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo nanye ɖeɖefia tso Mawu gbɔ. Wozu nye dzidzɔ; eye le Yesu me la, mekɔ ɖe xɔlɔ̃ aɖe ŋu.... Biblia zu nu vevitɔ si mesrɔ̃na azɔ, eye mate ŋu agblɔ le nyateƒe me be meku eme kple dzidzɔ gã. Mekpɔe be womegblɔ afã kura nam kpɔ o. Ewɔ nuku nam be nu ka ta nyemekpɔ eƒe nyonyo kple ŋutikɔkɔe tsã o, eye ale si mete ŋu gbee kpɔ tsã la wɔ nuku nam.”
GSAM 119.2William Miller ŋutɔ ɖe ale si yesrɔ̃a Biblia la me ale:
GSAM 119.2“Meɖoe kplikpaa be maɖe nye susu xoxo siwo katã nɔ asinye la ɖe aga, matsɔ Ŋɔŋlɔ Kɔkɔe ƒe nya aɖe asɔ kple bubu vevie, eye masrɔ̃e le ɖoɖo nyui aɖe nu.... Ɣesiaɣi si mekɔ ɖe nu aɖe si me kɔ o ŋu la, metsi tre tsɔe sɔ kple agbalẽ me nya bubu siwo katã ku ɖe eŋu; eye to Cruden ƒe kpekpeɖeŋu me la, meku Ŋɔŋlɔ Kɔkɔe ƒe nya siwo katã me nya vevi aɖewo siwo le akpa si me kɔ o la me la le ŋu.... Aleae meyi Biblia sɔsrɔ̃ dzi le eƒe xexlẽ gbãtɔ me ƒe eve lɔƒo, eye mekpɔ kakaɖedzi blibo be eya ŋutɔe ɖea egɔme.
GSAM 120.1“Esi menɔ nusɔsrɔ̃m alea la, mekpɔ kakaɖedzi be, ne nyagblɔɖi siwo va eme le blema la nye dzidzenu aɖe si dzi míate ŋu atɔ asi be míanya ale si etsɔme tɔwo ava eme la, ekema susu si amewo xɔ geɖe le Kristo ƒe gbɔgbɔmenuwo me fiaɖuɖu ŋu—be ƒe akpe ɖeka ƒe fiaɖuɖu anɔ anyi le anyigba dzi hafi xexeame nu nava yi, kple Yudatɔwo ƒe tɔtrɔgbɔ—la mexɔ kpekpeɖeŋu tso Mawu ƒe nya gbɔ o.... Mekpɔe be wofiae ƒã le Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo me be Yesu Kristo agatrɔ aɖi va anyigba sia dzi, wòava le dziƒo lilikpowo me, le Fofoa ƒe ŋutikɔkɔe katã me.
GSAM 120.2“Dzidzɔ si mekɔ le Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo sɔsrɔ̃ me la nye esi nyemebu tsã kpɔ be ame ate ŋu akpɔ tso woƒe nufiafiawo me o. Esi medze wo sɔsrɔ̃ gɔme la, nyemekpɔ mɔ be makpɔ Ðela la ƒe vava ƒe ɣeyiɣi o, eye le gɔmedzedzea me la, esesẽ nam be maxɔ nusi ŋu mese la dzi ase; gake kpeɖodzi la wɔ dɔ ɖe dzinye kple ŋusẽ ale gbegbe be nyemete ŋu tsi tre ɖe nya siwo meka ɖe edzi ŋu o. Nye nyawuɖoɖowo nɔ te sesĩe kloe, eye medze Ðela la ƒe vava lalam, ŋudzɔdzɔ kple gbedodoɖa gɔme.”
GSAM 120.3Egagblɔ be:
GSAM 120.3“Mexɔe se; eye le ɣeyiɣi ma ke me la, dɔdeasi be maɖe nufiafia sia gbeƒã, bene xexeame naxɔe ase eye wòadzra ɖo ɖe Ʋɔnudrɔ̃la kple Ŋugbetɔ la kpekpe ŋu le eƒe vava me la, nɔ nye susu me sesĩe. Mehia be maƒo nu tsitotsito tso nye dodokpɔ siwo xɔ ɣeyiɣi didi eye wonye sesẽ la ŋu le afii o. Esɔ gbɔ be magblɔ be, le ƒe geɖe megbe la, Mawu ƒe Gbɔgbɔ, nyateƒe ƒe ŋusẽ kple luʋɔwo lɔlɔ̃ ʋãm sesĩe be malé nye atitsoga eye maɖe nu siawo gbeƒã na xexeame si le kukum eye le tsɔtsrɔ̃m la.”
GSAM 120.4Abe ame siwo gbedeasi sia ʋã le dukɔ bubuwo me ene la, Aƒetɔ Miller hã bu gbã be yeawɔ yeƒe dɔasi to nuŋɔŋlɔ kple nuwo tata ɖe dukɔme nyadzɔdzɔgbalẽwo kple agbalẽviwo me. Eɖe eƒe nukpɔsusuwo gbeƒã gbã le Vermont ƒe Nyadzɔdzɔgbedeasi, Baptista hame ƒe nyadzɔdzɔgbalẽ si wotana le Brandon, Vt., me. Esia dzɔ le ƒe 1831. Eƒo nu tso nyati la ŋu le amewo ŋkume gbã le ƒe 1832. Egblɔ tso takpekpe sia ŋu be, ‘Aƒetɔ la kɔ eƒe amenuveve ɖe takpekpelaawo dzi, eye ame geɖe xɔ se, eye woƒe luʋɔwo kpɔ ɖeɖe.’
GSAM 121.1Le 1836 la, wota eƒe nuƒoawo dometɔ aɖewo ɖe ɣemaɣi ƒe dukɔme nyadzɔdzɔgbalẽwo me. Le vuvɔɣi 1837-38 la, wota eƒe nuƒoawo ɖe agbalẽvi aɖe me. Le 1838 la, wota agbalẽvi evelia si me axa 204 le, eye le agbalẽvi sia me la, Aƒetɔ Miller gblɔ be Ottoman ƒe ŋusẽ ate ŋu adze anyi le ƒe 1839 alo 1840. Eƒo nu gbã le du gã aɖewo me le ƒe 1836. Le ɣemaɣi la, eƒo nu le Randolph, Lowell, Groton kple Lynn, Mass., ƒe duwo me.
GSAM 121.2Va se ɖe 1840 la, Aƒetɔ Miller kloe nɔ abe eya ɖeka ko ene le nuƒoƒo le amewo ŋkume tso Kristo ƒe vava si gogo la ŋu. Le ƒe ma me la, ame alafa geɖe va ƒo ƒu ɖe eŋu kpata, henɔ gbedeasi la ɖem gbeƒã. Míakpɔ nusi he tɔtrɔ gã sia va le ta si kplɔe ɖo la me. Le vuvɔɣi 1839-40 la, Aƒetɔ Miller ƒo nuƒo geɖe ɖe wo nɔewo yome le Exeter, N.H. Afi mae wòkpe Hamemegã J. V. Himes zi gbãtɔ. Le ɣemaɣi la, exɔ xɔse la, eye tso ɣemaɣi la, etsi tsitre kple Hamemegã Miller abe agbalẽtala kple Kristo ƒe vava zi evelia ƒe gbedeasi gã la ƒe gbeƒãɖela dzoʋe aɖe ene.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Le dɔwɔla dzoʋe sia le azɔli gã sia me ŋu la, nusi nyo wu míate ŋu awɔe nye be míatsɔ nyawo tso eƒe agbemenyaŋlɔla gbɔ. Egblɔ be:—
GSAM 121.4“Wodzi Joshua V. Himes le Wickford, R.I., le dama 19, 1805. Wonya fofoa nyuie abe asitsala si dea asi kple West India ene, eye enye ame vevi abe Paulo Kɔkɔe ƒe Episkopal hame le Wickford la me tɔ ene. Eno nye dɔmefafa tɔ, eye elɔ̃ Ðela la, eye wòƒoa nu tso lɔlɔ̃ sia ŋu na via ŋutsu si ɖoa to kple dzidzɔ.
GSAM 121.5“Fofoa ƒe tameɖoɖo nye be yeana yevi Joshua naxɔ hehe be wòazu hame si me eya ŋutɔ nɔ la ƒe mawunyagblɔla, gake nɔnɔmeawo xe mɔ ɖe enu. Mawu wɔ dɔ bubu da ɖi na vi sia, eye wònɔ nuwo ɖom ɖe mɔ si dzi nusi wòdi nava eme la nu. Le 1817 la, fofoa dɔ agba xɔasi aɖe ɖa le tɔdziʋu ƒe tatɔ Carter ƒe dzikpɔkpɔ te, eye Alexander Stewart nye agba la dzikpɔla. Ŋutsu siawo ɖe woƒe nuteƒemawɔmawɔ fia, eye esi woɖo West India ƒe ʋudzeƒe aɖe la, wodzra tɔdziʋu la kple agba la siaa eye wosi. Nudzɔdzɔ sia trɔ ɖoɖo siwo katã wowɔ ɖe Joshua sɔhɛ la ƒe etsɔme ŋu, esi wova ɖo be yeadze suku le Brown Yunivɛsiti le Providence, R.I. Le esia teƒe la, le afɔfiɛ 1821 la, wokplɔe yi New Bedford, Mass., eye wotsɔe de William Knights si be wòasrɔ̃ abatiwo kple aɖakaŋuti dɔ.
GSAM 122.1“Esi wòɖo eƒe aƒe yeye la, etsɔ dzonɔameme dze dɔ si wotsɔ de asi nɛ la gɔme, heɖoe kplikpaa be yeazu dɔwɔla bibi le eƒe dɔa me. Gake le ɣeyiɣi kpui aɖe megbe la, ekpɔe be subɔsubɔmenuwo ƒe nɔnɔme si ƒo xlãe la medze eŋu bliboe o. Egblɔ be, ‘Nye dɔgã nye Mawu ɖekae li gɔ̃ hamea me tɔ, eye wòkplɔm yi eƒe hame. Osɔfo Orville Dewey nye osɔfo le afi ma. Eya nye ame si ɖe asi le xɔse si woxɔna tso blema la ŋu le ɣeyiɣi kpui aɖe do ŋgɔ. Hehe si mexɔ tso Osɔfogã Griswold kple Osɔfo William Burge, si kpɔa Paulo Kɔkɔe ƒe hame le Wickford dzi, kple nyagblɔla nyui Dr. Crocker ƒe nuƒo si mese zi geɖe le Yohanes Kɔkɔe ƒe hame le Providence, R.I., la wɔe be nyemete ŋu lɔ̃ ɖe Aƒetɔ Dewey ƒe gbe nyui si wòtsɔ gbe Kristo kple eƒe apostolowo ƒe nufiafiawo la dzi kura o.’
GSAM 122.2“Esi Episkopal hame aɖeke menɔ New Bedford le ɣemaɣi o ta la, eɖoe be yeade Kristo Hame Gbãtɔ [menye Nusrɔ̃la hame o], eye emegbe wòƒo ƒu kple ha ma. Egblɔ be, ‘Le afii la, mekɔ ɖe Biblia si woʋu kple susu ƒe ablɔɖe ŋu, eye mezã wo siaa nyuie.’ Osɔfo Moses Howe kpɔa hame sia dzi. Osɔfo Aƒetɔ Clough de mawutsi ta na Joshua V. Himes le dzodze 2, 1823. Kple dzi si me dzonɔameme le bibim ɖe eƒe Aƒetɔ ta la, edze atitsoga ƒe ŋutinya gblɔgblɔ kple ameƒoƒo de dzi be woatrɔ dzime gɔme le ɣeyiɣi ma ke me, esi wòxɔ ƒe wuienyi. Egblɔ tso eɖokui ŋu be:—
GSAM 122.3“‘Le ɣeyiɣi kpui aɖe megbe la, mezu ameƒode-dzila, eye wona mɔm be matso nye nunana ɖe ŋgɔ.... Mewu nye dɔsɔsrɔ̃ ƒe ɣeyiɣi nu nyuie, eye woda akpe nam. Gake le ƒe atɔ̃ alo ade me la, mewɔa dɔ si wu esi woɖo nam, eye to esia me la, mexɔa ŋkeke ɖeka alo eve le kwasiɖa me na nusɔsrɔ̃ kple mawunyakakadɔ le nutome dahewo me, eye metsɔa eƒe kutsetsewo naa nye osɔfo.’
GSAM 123.1“Le 1825 la, wode dɔ asi nɛ abe Kristo hameawo ƒe nutome hameawo ƒe takpekpe le Massachusetts ƒe anyiehe la ƒe mawunyakakala ene. Hamemegã Himes gblɔ be, ‘Ðoɖo alo mɔnu aɖeke menɔ anyi be woatsɔ akpe ɖe mawunyakakalawo ŋu o, eye meɖoe kplikpaa be madze asitsatsa gɔme atsɔ akpɔ ɖokuinye dzi, eye maɖe gbeƒã ale si mate ŋui.’
GSAM 123.2“Le 1828 la, edzo le New Bedford kple tameɖoɖo sesẽ si ava ɖu dzi godoo, ɖikeke alo ŋusẽmanɔmanɔ aɖeke mele eŋu o. Eyi Plymouth, afi si wòɖe Mawu ƒe nya gbeƒã le sukuwo me, le xɔ siwo wodzra ɖo ɖe esia ŋu me, kple afi sia afi si amewo te ŋu ɖo to nɛ. Le 1829 la, eyi dɔ sia tɔgbe dzi le Fall River va se ɖe 1830, esi wòʋu yi Boston abe Kristo Hame Gbãtɔ kple Evelia ƒe osɔfo ene; eye etsi afi ma ƒe blaetɔ̃-vɔ-etɔ̃. Le 1839 la, exɔ Kristo ƒe vava ƒe xɔse dzi se, abe ale si Hamemegã William Miller si ƒe ŋkɔ ɖi la ɖe eme ene. Etsɔ eƒe dzonɔameme katã ge ɖe dɔ yeye la me, eye eƒe subɔsubɔ dɔ yɔ fũ kple dzo kple ŋusẽ. Le 1840 la, edze Ɣeyiɣiawo ƒe Dzesiwo tata gɔme, henɔ dɔ si me wòtsɔ eƒe dzi blibo de la dzi ɖom. Etsɔ eƒe ga katã, eƒe dɔwɔwɔ katã kple eƒe ŋusẽ katã na dɔ sia, eye ame akpe geɖe trɔ dzime va xɔe se.”
GSAM 123Miller kple Himes ƒe dɔwɔwɔ ɖekae
GSAM 123.3Tso 1840 va se ɖe ƒe 1844 ƒe ɣeyiɣi si me atiwo ƒe aŋgba dzena anyi la, Hamemegãwo Miller kple Himes ƒe dɔwɔwɔ nɔ ɖekae zi geɖe esi wonɔ yiyim tso du me yi du me; le dzomeɣi la, wozãa woƒe agbadɔ gã ŋutɔ la, eye le vuvɔɣi la, wozãa sɔlemeƒewo kple dukɔme takpekpexɔwo. Hamemegã Himes ƒe ŋutilã ƒe ŋusẽ gã lé agbe ɖe eŋu va se ɖe esi wòge ɖe ƒe 92lia me. Eƒe susu ƒe ŋutete nɔ sesĩe va se ɖe nuwuwu. Le ƒe 1894, anyɔnyɔ 28 la, eƒo nu si ʋã dzi ŋutɔ na Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo siwo wu akpe etɔ̃, siwo ƒo ƒu le agbadɔwo ƒe asaɖa me le Lansing, Michigan. Edze abe eƒo nu kple blema ƒe dzonɔameme kple ŋusẽ geɖe ene. Esia wɔ nuku ŋutɔ le ŋutsu si xɔ ɣleti etɔ̃ ɖe eƒe ƒe 91lia me, eye dɔléle si ŋu atike aɖeke mele o la nɔ fu ɖem nɛ, esi he eƒe ku va le ƒe si kplɔe ɖo me la ta.
GSAM 124.1Hamemegãwo Miller kple Himes tsi tsitre abe woanɔ ‘aʋa la ŋgɔtɔ kekeake’ ene le Kristo ƒe vava zi evelia ƒe azɔli me le Amerika, eye woawo nye ame eve ko le ame bla geɖe siwo wɔ dɔ kpli wo be yewoade Kristo ƒe vava ƒe nufiafia la gbeƒã la dome. Woƒe nɔnɔme vevitɔwo nye tameɖoɖo sesẽ kple anukwareɖiɖi vavã. Ŋutsu siawo dometɔ geɖe nye ame siwo xexeame yɔna be ‘ame siwo ɖoe to woawo ŋutɔ ƒe agbagba me,’—ame siwo tsi to agbe ƒe sesẽ vavãwo gogokpɔ me, siwo srɔ̃ ale si woatso nya me ɖe dɔ aɖe ƒe nyonyo ŋu le gɔmeɖose nu, eye menye le ɖokuiŋudiɖi nu o. Wonye ame siwo ƒe nɔnɔme le abe ame siwo Hamemegã Miller gblɔ be zi geɖe woxɔa gbedeasi la le hameawo me la ene, ‘hamevi siwo vɔ̃a Mawu wu, tsɔa wo ɖokui naa wu, eye le agbe vevie wu.’ Hame vovovowo ƒe mawunyagblɔlawo ɖo kpe nya sia dzi, esi wogblɔ, le Mɔkpɔlawo ƒe hehe ɖe aga tso wo gbɔ mlɔeba megbe la be, ‘Eya [nufiafia la] tsɔ míaƒe alẽha la ƒe ame nyuitɔwo dzoe.’
GSAM 124Mɔkpɔla gbeƒãɖela vevi bubuwo
GSAM 124.2Anyo be míayɔ ŋutsu aɖewo siwo wɔ akpa vevi aɖe kple Hamemegãwo Miller kple Himes le ɣemaɣi ƒe azɔli me la ƒe ŋkɔwo. Ame gbãtɔ le ŋkɔawo dome nye Charles Fitch tso Cleveland, Ohio, si do susu ɖa le 1842 be woawɔ nɔnɔmetatawo atsɔ aɖe Daniel kple Nyaɖeɖefia ƒe ŋutegawo me. Susu sia ƒe gɔmedzedze nɔ Habakuk 2:2, 3 dzi. Charles Fitch ku le kele 10, 1844.
GSAM 124.3Dr. Josiah Litch tso Philadelphia, si Aƒetɔ la ʋã be wòaɖe nyateƒe aɖe gbeƒã. Abe ale si míakpɔ le ta si kplɔe ɖo me ene la, esi nyateƒe ma va eme la, ena amewo ƒe dzro vevie le Kristo ƒe vava ƒe gbedeasi ŋu la tsi ɖe edzi kpata eye kabakaba.
GSAM 124.4Elon Galusha tso Lockport, N.Y., Baptista mawunyagblɔla aɖe si ƒe ŋkɔ ɖi, si ƒe nuŋɔŋlɔwo kple subɔsubɔ dɔ le Aƒetɔ la ƒe vava si gogo la ŋu ʋã hame ma me tɔwo vevie.
GSAM 125.1E. R. Pinney tso Seneca Falls, N.Y., Baptista hame ƒe mawunyagblɔla anukwaretɔ bubu, si ƒe subɔsubɔ dɔ kple nuŋɔŋlɔwo nye ŋusẽ le dɔa me. Woate ŋu ayɔe nyuie be ‘Anyigba dzi ƒe dze.’
GSAM 125.2Geo. Storrs tso New York du, si nye gbɔgbɔmenuwo me ŋgɔyiyidɔ wɔla vevi aɖe hafi wòtrɔ va xɔ Kristo ƒe vava ƒe nufiafia dzi se. Eƒe nuŋɔŋlɔwo wɔ dɔ kple ŋusẽ gã le amewo ʋãʋã me be woatsɔ wo ɖokui kple woƒe nunɔamesiwo na dɔa bliboe wu; esia dze ƒã vevietɔ le ŋkeke 2300 ƒe kwasiɖa mamlɛawo me. Eyae le dziɖelameƒo megbe la, tsɔ eƒe mawunyagbeƒãɖeɖe ade siwo ku ɖe amegbetɔ ƒe dzɔdzɔme, ame kukuwo ƒe nɔnɔme kple etsɔme ƒe tohehe ŋu la va na Mɔkpɔlawo kple xexeame be woabu wo ŋu.
GSAM 125.3Hamemegã Stockman tso Portland, Maine, nye dɔwɔla dzoʋe bubu le William Miller ƒe gbɔgbɔmenuwo me ŋgɔyiyi takpekpewo me le du ma me. Eku kwasiɖa ʋɛ aɖewo do ŋgɔ na Yudatɔwo ƒe ƒe 1843 ƒe nuwuwu, esi Mɔkpɔlawo nɔ mɔkpɔkpɔm henɔ Aƒetɔ la ƒe vava le ɣemaɣi lalam.6
GSAM 125.4Ŋutsu vevi bubuwo hã nɔ anyi, gake esi teƒe medze o ta la, míayɔ woƒe ŋkɔwo ko, abe N. N. Whiting, si gɔme Nubabla Yeye la ɖe le Yevugbe me, si wonya be Whiting ƒe Gɔmeɖeɖe; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley kple Edwin Burnham (nɔviŋutsu etɔ̃), siwo katã nye dɔwɔla bibiwo le gbedeasi la me.
Notes
- Habakuk 2:2, 3. ↩
- Nyaɖeɖefia 14:6, 7. ↩
- Marko 1:14, 15. ↩
- Yoel 2:30, 31. ↩
- Mateo ƒe Ta Blaeve-vɔ-enelia Meɖeɖe, axa 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Abe ale si woɖee fia le Gɔmedzedze ƒe Nuŋɔŋlɔwo, axa 17 me ene la, míate ŋu ase nu si tae Hamemegãwo Fitch kple Stockman di vevie be yewoanya nusi dzɔ tso esi yewodɔ alɔ̃ la gɔme bɔbɔe. ↩