Ta 21 — Asi si le mɔ fiam le dɔa me
GSAM 322.1«Mafia nu wò, eye mafia mɔ si dzi nàzɔ la wò.»1
GSAM 322.2Esi ame aɖe tsɔ Yehowa nye eƒe ŋuɖoɖo la, ekpɔ be eƒe dzikpɔkpɔ dzena ƒã ɣesiaɣi. Gake ɣeyiɣi aɖewo li siwo me woɖe dzikpɔkpɔ sia fia vevie wu, abe ameɖeɖe tso vɔ̃ɖiwo kple afɔkuwo me, siwo ame kpɔna kple siwo womkpɔna o, kple mɔ siwo Mawu ɖo ɖe ŋgɔ be eƒe nyateƒe nakɔ ɖe ŋgɔ ene. Nu siawo ŋue ta sia ƒo nu tso.
GSAM 322Ŋutega gbãtɔ le Michigan
GSAM 322.3Le 1853 ƒe May me la, Hamemegã White kple eƒe srɔ̃ yi Michigan. Esiae nye zi gbãtɔ si wova ɖo Buffalo, N.Y. ƒe ɣetoɖoƒe gome. Le Sabat mamlɛtɔ le May me la, wonɔ Tyrone, eye afi ma Aƒenɔ White kpɔ ŋutega si me woɖe Sabat lélawo ƒe habɔbɔwo katã le nutomea me kple nuxlɔ̃amewo tso nu siwo ate ŋu awɔ dɔ atsia tsitre ɖe wo ŋu la ŋu fia eŋu. Le June 2, le Jackson la, eŋlɔ agbalẽ ƒe akpa 8, eye wòŋlɔ nu siwo woɖe fia eŋu la ƒe akpa aɖewo. Etsɔ ŋutega la ƒe nuŋlɔɖi si wòŋlɔ kple pensil la nam, le ɖoɖo sia nu be mana eƒe kɔpi si me kɔ eye wotsɔ nuŋlɔti kple nuŋlɔtsi ŋlɔ la nɛ.
GSAM 322Nyɔnu si gblɔna be yenye ame kɔkɔe
GSAM 322.4Nusiwo woɖe fia bubuwo dome la, nyɔnu aɖe ƒe nɔnɔme hã nɔ eme, si le agbagba dzem be yeatsɔ ye ɖokui akpe ɖe míaƒe amewo ŋu. Egblɔ be nyɔnu sia gblɔna be yenye ame kɔkɔe ŋutɔ. Aƒenɔ White mekpɔe kpɔ o, eye menya nya aɖeke tso eŋu o, negbe nu si ŋutega sia ɖo na e ko. Menye eƒe nuwɔwɔ ƒe ɖoɖo ko wòɖe fia o, ke boŋ egblɔ hã be esi woaƒo nu na nyɔnu la la, atsɔ ame kɔkɔe ƒe mo aɖo eye agblɔ be, «Yehowa—nya—nye—dzi.» Egblɔ be nyɔnu sia le zɔzɔm le anyigba dzi kple ŋutsuvi aɖe, esi eƒe srɔ̃, ŋutsu tsitsi aɖe, nɔ anyi le aƒe me le dɔ wɔm be yeakpɔ nu siwo woatsɔ adɔ ɖe woƒe nu vɔ̃ dzi. Aƒenɔ White gblɔ be Yehowa ɖe eƒe ŋu fia be, «Togbɔ be nyɔnu la gblɔna be yenye ame kɔkɔe hã la, eya kple ŋutsuvi la ɖi fɔ elabena woda le se adrelia dzi.» Esi nyɔnu sia ƒe nɔnɔme ƒe nuŋlɔɖi le nye kotoku me la, melala kple dzitsitsi be makpɔ aleke nuwo ava yi.
GSAM 323Takpekpe le Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Míewɔ takpekpe le Jackson, Battle Creek, Bedford kple Hastings, eye emegbe míeva Vergennes, Kent Co., afi si me nyɔnu la nɔ. Míeva ɖo afi si míele be míaanɔ fiẽ la le June 11, le Sabat ŋgɔ ƒe ɣeyiɣi kpui aɖe. Míaƒe nɔƒe nye Hamemegã White aɖe ƒe aƒe; ame sia nye Kristotɔwo ƒe habɔbɔ ƒe mawunyagblɔla tsã. Esi anyigba sia nye nutome yeye la, woɖo míaƒe takpekpewo ɖe nudzraɖoxɔ gã yeye aɖe me, si le maili etɔ̃ tso afi ma, eye nyɔnu si woɖe fia le ŋutega me la, abe ale si va eme ene, nɔ maili eve bubu megbe na takpekpeƒea.
GSAM 323Ðaseɖiɖi na nyɔnu si ƒe dzonɔameme le subɔsubɔ me dze ŋgɔ akpa
GSAM 323.2Le June 12, le gaƒoƒo 10:30 ŋdi la, míekpe ɖe nudzraɖoxɔa me be míawɔ takpekpe. Aƒenɔ White nɔ anyi ɖe nuƒoƒe la ƒe miame ƒe nuwuwu, menɔ egbɔ, Hamemegã Cornell nɔ nye gbɔ, eye Hamemegã White nɔ nuƒoƒe la ƒe ɖusime, le nu ƒom. Esi wòƒo nu abe aɖabaƒoƒo wuiatɔ̃ ene vɔ la, ŋutsu tsitsi aɖe kple ŋutsuvi aɖe va ɖo ɖekae, eye wonɔ anyi ɖe zikpui ŋgɔtɔ si te ɖe nuƒoƒe la ŋu dzi. Nyɔnu tralaa aɖe si ƒe ŋutigbalẽ yibɔ la kpe ɖe wo ŋu, eye eɖo anyi ɖe nudzraɖoxɔa ƒe agbo gbɔ. Esi Hamemegã White ƒo nya kpui aɖe vɔ la, Aƒenɔ White tsi tsitre eye wòdze eƒe nyawo gɔme kple nuƒoƒo tso ale si wòle be mawunyagblɔlawo nakpɔ nyuie be yewomagblẽ dɔ si wotsɔ de asi na wo la o ŋu, eye wòzã nya sia be, «Minɔ dzadzɛ, mi siwo tsɔa Yehowa ƒe nuzazãwo.» Egblɔ be menye Mawu ƒe ɖoɖo o be nyɔnu aɖe naƒu anyigba dzi kple ŋutsu bubu aɖe si menye eƒe srɔ̃ o. Emegbe egblɔ nyateƒe be,
GSAM 323.2«Nyɔnu si nɔ anyi ɖe agbo la gbɔ kpui aɖe va yi la gblɔ be Mawu yɔe be wòaɖe gbeƒã eƒe nya. Ele zɔzɔm kple ŋutsuvi si nɔ anyi le kplɔ̃a ŋgɔ, esi ŋutsu tsitsi la, eƒe srɔ̃—Mawu nakpɔ nɛ!—le dɔ wɔm le aƒe me be wòakpɔ ga si woɖea ɖe woƒe nu vɔ̃ dzi. Egblɔ be eya nye ame kɔkɔe ŋutɔ, eye wòkɔkɔe; gake togbɔ be egblɔna be yenye ame kɔkɔe hã la, Mawu ɖe fiam be eya kple ŋutsuvi sia ɖi fɔ elabena woda le se adrelia dzi.»
GSAM 324.1Ame siwo katã nɔ afi ma la nya be Aƒenɔ White mekpɔ ame siawo kpɔ o, va se ɖe esime wova ɖo nudzraɖoxɔa me. Esi wòfia wo ɖe asi eye wòɖe woƒe nɔnɔme fia ale la, ewɔ dɔ ɖe ame siwo nɔ afi ma ƒe susu dzi, eye wòdo ŋusẽ woƒe kakaɖedzi kple woƒe xɔse ɖe ŋutegawo me.
GSAM 324Nya siwo wògblɔ abe ale si wogblɔe ɖi ene
GSAM 324.2Esi Aƒenɔ White ɖe eƒe ɖaseɖiɖi la, ame siwo nɔ afi ma ƒe ŋku nɔ Aƒenɔ Alcott, nyɔnu si woƒo nu na la dzi, be woakpɔ aleke wòaxɔ nu si wogblɔ la kple nu si wòawɔ kple nu si wòagblɔ. Ne meɖi fɔ le nya si wotso ɖe eŋu la me o la, anye nu si dze be wòatsi tsitre agbe nya la katã. Ne eɖi fɔ eye eƒe nuwɔnawo gblẽ ŋutɔ la, ate ŋu agbe nya la katã, togbɔ be enya be nyateƒe wònye hã. Ke menye esia wòwɔ o; ewɔ nu si ɖaseɖiɖi la gblɔ be wòawɔ esi woaƒo nu na e la. Etsɔ ɖeɖe tsi tsitre, esi ame ɖe sia ɖe ƒe ŋku kplɔe ɖo, eye wòtsɔ ame kɔkɔe ƒe mo ɖo, egblɔ blewu be, «Yehowa—nya—nye—dzi», eye wòɖo anyi, megblɔ nya bubu aɖeke o. Egblɔ nu si ɖaseɖiɖi la gblɔ be wòagblɔ, eye wògblɔe le ale si ɖaseɖiɖi la gblɔ ene.
GSAM 325Wolɔ̃ ɖe woƒe fɔɖiɖi dzi
GSAM 325.1Nyateƒe, Mawu nya woƒe dzi, eye woawo ŋutɔ nya be yewoɖi fɔ le nya si wotso ɖe wo ŋu la me; elabena emegbe ŋutsuvi la gblɔ na Mr. Gardner, ame si nɔ teƒe ma eye ebiabia eŋu ŋutɔ la be, «Mr. Gardner, nu si Aƒenɔ White gblɔ tso mí ŋu la nye nyateƒe ŋutɔ»; eye nyɔnu la, esi wògblɔ na Aƒenɔ Wilson le Greenville le 1862 be, «Nyemakpɔ dzideƒo agblɔ nya ɖeka ɖe Nɔvinyɔnu White ŋu o, elabena mevɔ̃ be woakpɔm be mele aʋa wɔm kple Mawu», lɔ̃ ɖe edzi be nu si woɖe fia tso eya kple ŋutsuvi la ŋu la nye nyateƒe.
GSAM 325Gbeƒãɖela ƒe habɔbɔ
GSAM 325.2Le atiawo ƒe aŋgbageɣi le 1853 me la, ame aɖewo siwo dzi dɔmedzoe le le Michigan ƒo ƒu ɖekae eye wode agbalẽvi aɖe ƒe tata gɔme, si woyɔ be Nyateƒe ƒe Gbeƒãɖela. Edze abe agbalẽvi sia kple ame siwo nɔ edzi ƒe taɖodzinue nye be yewoagbã nu eye yewoagblẽ ame ŋkɔ, ke menye be yewoatu nu o. Aʋatso geɖe nɔ eƒe axawo me, siwo wɔ míƒe dɔ le gbedeasi la me ƒe dɔ sesẽ; eye esi wònye zi gbãtɔ si míedo go amedzidzedze ƒomevi sia le gaglãgbe ta la, míesusu be eƒe nyaʋɔ̃ʋɔ̃wo ŋu ɖeɖe nye míaƒe dɔ. Esi míewɔ esia la, eɖe ɣeyiɣi si míate ŋu akɔ fifia ƒe nyateƒe si wotsɔ de asi mí la ŋgɔ, eye wòsɔ ɖe Satan, ame si do tsitretsitsi sia ɖe te godoo la, ƒe tameɖoɖo nu nyuie. Ale nɔnɔme sia nɔ edzi va se ɖe June 20, 1855 fiẽ, esi Hamemegã White kple eƒe srɔ̃, Hamemegã Cottrell kple nye ŋutɔ míewu takpekpe aɖe nu teti le Oswego, N.Y. Lillis aɖe va ɖo míaƒe takpekpe me eye wòƒo nyaʋɔ̃ʋɔ̃ ŋlɔɖi siawo ɖe ameawo dome, eye wòɖe fu na mí. Emegbe biabia sia tso míaƒe dɔ le nya sia ŋu la gaɖo ŋgɔ. Agbagba siwo katã míedze be míaɖo woƒe aʋatsowo ŋu la na be wowɔ aʋatso bubuwo ɖe edzi ko.
GSAM 325Aɖaŋu kple nyagblɔɖi
GSAM 325.3Le gbedodoɖa ƒe takpekpe si wowɔ le fiẽ ma le John Place ƒe aƒe me, le Oswego dua me la, wotsɔ ŋutega na Aƒenɔ White. Eɖe eŋu fia be ne míayi edzi awɔ míaƒe dɔ, agblɔ nyateƒe, eye míagabu ame siwo woyɔna be «Gbeƒãɖela ƒe habɔbɔ» ŋu o la, ekema woawo ŋutɔ awɔ aʋa ɖe wo nɔewo ŋu, eye woƒe agbalẽ la agblẽ. Esi nu sia ava eme la, míakpɔ be míaƒe xexlẽme dzi ɖe edzi zu teƒe eve. Esi míexɔ ɖaseɖiɖi sia be tso Yehowa gbɔ la, míedze egɔme enumake be míawɔ dɔ le eƒe nyagblɔɖi nu.
GSAM 326Gbeƒãɖela ƒe habɔbɔ kple agbalẽ la ƒe gbegblẽ
GSAM 326.1Nyateƒe ƒe dɔ yi ŋgɔ kabakaba, esi masɔmasɔ do le «Gbeƒãɖela ƒe habɔbɔ» me tɔwo dome. Le ɣeyiɣi kpui aɖe ko me, habɔbɔa kaka, eye eƒe amegã geɖewo gblẽ Sabat la ɖi. Eƒe agbalẽ la tɔ te kpuie le esi amewo medo alɔ eŋu o ta; eye ame si nɔ edzi wɔ dɔ abe agbalẽa ƒe nuŋlɔla gã ene la trɔ ɖe sukufiafia ŋu. Gake esi mesrɔ̃ ɖokuidziɖuɖu gbã o ta la, mete ŋu ɖu eƒe sukuviwo dzi kura o. Esi wòdi be yeƒo nu na nusrɔ̃vi aɖe le eƒe suku me la, eɖe tu sue si nye revolver la ɖe go, eye wòɖi «klik», gake meda o. Be yeasi le ameha ƒe amewuwu masenu me la, ehiã be yeasi le zã me ayi Canada.
GSAM 326Nya si va dzɔ ɖe Mɔkpɔlawo ƒe dɔ ŋu
GSAM 326.2Le ɣeyiɣi sia me la, míaƒe amewo dome nɔ ŋutifafa kple ɖekawɔwɔ geɖe wu tsã; eye esi wode agbagba be woatsɔ gbedeasi la ayi ŋgɔ la, mɔ ʋu ɖe afi sia afi.
GSAM 326.3Le Numedzodzro, Nu. 10, Vol. 11, Jan. 14, 1858, me la, agbalẽa ƒe nuŋlɔla gã la gblɔ nya tso Gbeƒãɖela ƒe dɔ ƒe metsonu ŋu be: «Le ɣeyiɣi si me ame aɖewo trɔ le mía ŋu, esi wode agbagba be woagblẽ Numedzodzro la, hame ƒe nunɔamesiwo le agbalẽtataƒe la ƒe asi nye $700 ko. Tso ɣeyiɣi ma va yi la, eƒe asi yi $5,000 ŋu. Ɣemaɣi la, agbalẽxɔla siwo xea fe nɔ abe akpe ɖeka ene; fifia wonye akpe eve, kpe ɖe ame geɖe siwo xɔnɛ femaxee ŋu.»
GSAM 326.4Esi míeɖo 1858 ƒe ɣeyiɣi, si me «Gbeƒãɖela ƒe habɔbɔ» ma ɖe akpa vovovowo eye wòkaka eye Gbeƒãɖela la ɖe asi la, nuŋlɔɖi siawo le ŋgɔ nye dzesi vevie. Abe ale si agbalẽxɔla siwo xea fe na Numedzodzro la ƒe xexlẽme zu xexlẽme xoxo la ƒe teƒe eve tututu ene la, nenema ke xɔse lélawo ƒe xexlẽme hã wu xexlẽme xoxo la ƒe teƒe eve. Ale nyagblɔɖi si wotsɔ Aƒenɔ White dzi gblɔ le June 1855 la va eme.
GSAM 327Agbadɔ me takpekpe gbãtɔ ƒe susu
GSAM 327.1Le gbedeasi la ƒe ŋkeke gbãtɔwo me la, míaƒe nɔnɔme nye be míawɔ takpekpe le sukuwo ƒe aƒewo me esi míaƒe nɔƒe bubu aɖeke meɖu o. Zi ɖeka le aƒe sia ƒomevi me la, ame geɖe aɖe va ƒo ƒu ɖekae, eye suku-xɔ eve siwo lolo abe eya ene hã mate ŋu axɔ wo katã o. Be ame sia ame nase nuƒola la, nuƒola la tsi tsitre ɖe fesre si ʋu me eye wòƒo nu na ame siwo le xɔ me kple ameha gãtɔ si nɔ anyi ɖe woƒe sɔkekewo me kple gbe dzi. Ƒuƒoƒe gã sia kpɔkpɔ wɔ be wode susu ɖe agbadɔ me takpekpe ŋu.
GSAM 327Agbadɔ me takpekpe gbãtɔ le Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Eya ta le May 22, 1854, Hamemegã James White kple ame bubuwo ɖo ɖe mɔ dzi le ɖoɖo me be agbadɔwo zã na takpekpewo nye nu si ate ŋu awɔ dɔ. Le ɣeyiɣi ma me la, wozãa agbadɔ gãwo vevietɔ na ɖeɖefiawo, lãwo ƒe dzraɖoƒe kple ɖeɖefia ƒomeviwo, eye zi ʋɛ aɖewo ko wozãa wo na nu bubuwo. Michigan nye nutome gbãtɔ si me Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo wɔ dɔ sia ƒe agbadɔ me takpekpe. Agbadɔ me takpekpe gbãtɔ la dze egɔme le Battle Creek le June 10, 1854. Fiafiã la, mɔ sia si me wowɔa takpekpe le dzomeŋɔli me la trɔ zu nu gã aɖe.
GSAM 327Agbadɔwo ƒe asaɖa me takpekpe ƒe susu
GSAM 327.3Le 1868 me la, wotsɔ mɔ gã bubu aɖe. Woxlẽ ɖe ŋu be woawɔ agbadɔwo ƒe asaɖa me takpekpe, eye woɖo ɖe edzi be mɔ nyui aɖe nye esi be woaxɔ míaƒe amewo ƒe ƒuƒoƒe gãwo nyuie le takpekpe gãwo me. Ne agbadɔ gã aɖe li na amewo ƒe subɔsubɔ kple agbadɔ suewo na ƒomewo la, amewo anɔ dzidzɔ me, eye woate ŋu atsɔ ŋkeke geɖewo awɔ agbagba le aɖaŋu kple subɔsubɔ me.
GSAM 328Agbadɔwo ƒe asaɖa me takpekpe gbãtɔ le Wright, Mich.
GSAM 328.1Wotsɔ agbadɔwo ƒe asaɖa me takpekpe gbãtɔ wɔ le Wright, Mich., Sept. 1-7, 1868. Míaƒe amewo ƒe ƒuƒoƒe gã siawo tsi ŋutɔ ale gbegbe be wowɔa agbadɔwo ƒe asaɖa me takpekpe wu alafa ɖeka ƒe afã le ƒe sia ƒe me le dɔa ƒe akpa vovovowo. Menye America ko o, ke boŋ Europe, Australia, New Zealand kple South Africa hã wowɔa agbadɔwo ƒe asaɖa me takpekpe siawo le.
GSAM 328.2Míaƒe amewo ƒe ƒuƒoƒe gã siwo katã va dzɔ kpɔ la, esi nye gãtɔ wu la wɔ le 1893 me, le Lansing, Mich. Ƒuƒoƒe gã ma me la, ame 3,400 nɔ agbe le ƒomewo ƒe agbadɔ wu 500 me. Agbadɔ ƒe avɔ ƒe yadi wu 150,000 nɔ anyi le agbadɔ vovovowo ƒe wɔwɔ me le asaɖa la me.
GSAM 328Ðeɖe tso keteke ƒe afɔku me
GSAM 328.3Le ŋkeke si kplɔ ɖoɖo si wowɔ be woaƒle míaƒe agbadɔ gbãtɔ si ƒe dzidzeme nye afɔ 60 la ɖo (May 23, 1854) la, Hamemegã White kple eƒe srɔ̃, siwo nɔ Jackson, Mich. ɣeyiɣi ma me, le be yewoasi mɔ ayi Wisconsin, afi si yewoawɔ dɔ ɣeyiɣi aɖe. Míetsɔ ŋdɔ ƒe akpa gãtɔ wɔ le D. R. Palmer ƒe aƒe me, si le ketekeƒe la gbɔ kpui aɖe. Le ŋdɔ me la, Hamemegã White gblɔ zi geɖe be, «Mese le ɖokuinye me be nane meɖo o le mɔzɔzɔ sia ŋu; gake, Ellen, míaƒe dɔ aɖe le ŋgɔ mí, eye míele be míayi. Ne menye be meɖo ŋkeke na amewo o la, nyemadze mɔ fiẽ sia o.»
GSAM 328.4Esi zã va la, le keteke ƒe avaɖo ƒe ɣeyiɣi gbɔ la, míedo gbe ɖa. Ame sia ame ƒe dzi nɔ kplɔm be woaɖe kuku ɖe Hamemegã White kple eƒe srɔ̃ ƒe dedienɔnɔ ta le mɔ sia dzi. Esi míetsi tsitre la, Hamemegã White ɖe eƒe xɔse fia be Yehowa akpɔ wo dzi eye wòakpɔ wo ta.
GSAM 328.5Le gaƒoƒo 8 me la, meyi kplɔ wo ɖo keteke la me be maɖe asi akpɔ be woaxɔ teƒe eye woaɖo woƒe nuwo ɖe teƒe. Míeyi keke aɖe me si me nɔƒewo ƒe megbe nɔ kɔkɔe, si woyɔ le ɣeyiɣi ma me be «alɔ̃dɔkeke». Aƒenɔ White gblɔ be, «James, nyemate ŋu anɔ keke sia me o, ele be mado le afii.» Mekpe ɖe wo ŋu be woaxɔ teƒe le keke bubu la ƒe titina. Aƒenɔ White nɔ anyi kple eƒe nuwo le eƒe asi me, gake egblɔ be, «Nyemese be mele aƒe me le keke sia me o.» Agogo ɖu, eye esi meda asi ɖe wo kabakaba be «Mia de nyuie» la, meɖo mɔ enumake yi Cyrenius Smith ƒe aƒe be manɔ fiẽ.
GSAM 329.1Abe gaƒoƒo ewo ene me la, wòwɔ nuku na mí katã esi míese Hamemegã White, ame si míebu be ele mɔ dzi didi yi Chicago, wòle ʋɔtru ƒom be míaʋui na ye. Egblɔ be keteke la do le eƒe mɔ dzi le maili etɔ̃ le Jackson ƒe ɣetoɖoƒe; keteke la ƒe akpa gãtɔ, kpe ɖe eƒe keteke ƒe ŋusẽwɔla ŋu, gbegblẽ ŋutɔ; gake esi woƒe ame aɖewo ku la, eya kple Aƒenɔ White ɖu le afima, eye nu meɖe wo o. Ekpɔ sɔ kple sɔkeke enumake, eye eya kple Abram Dodge yi ɖakplɔ Aƒenɔ White, si Hamemegã la kɔ ɖe eƒe abɔwo me tsɔ to anyigba si fɔ kple tsi la dzi, eye wòtsɔe to tɔsisi sue aɖe me yi teƒe si le dedie, le afɔku la ƒe teƒe ɖa.
GSAM 329.2Le ŋdi si kplɔe ɖo me la, meyi kplɔ Mr. Dodge be míakpɔ keteke la ƒe gbegblẽ. Le teƒe si mɔ la tso keteke mɔ la to le ɖatsiɖatsi la, nyitsu aɖe mlɔ anyi ɖe keteke mɔ la dzi tututu be yeagbɔ ɖe eme. Ga si ɖea nyiwo ɖa le mɔ dzi la menɔ keteke ƒe ŋusẽwɔla la ŋgɔ o, eya ta esi wòƒo lã la, ŋusẽwɔla la do le keteke mɔ la dzi yi miame. Esi keteke ƒe ŋusẽwɔla la ƒe gbãgbãgbã gbãtɔ ɖe anyigba dzi la, nuwo ƒe keke, si me Hamemegã White ƒe agbalẽwo nɔ, do le keteke mɔ la dzi keŋkeŋ, eye naneke megblẽ le eŋu o; le ɣeyiɣi ɖeka me keke si me ame siwo zɔ nɔ si le keteke la ƒe megbe la ɖe ɖa le keke bubuwo ŋu evɔ ame aɖeke meka asi eŋu o, eye wòtɔ te ɖe keteke mɔ la dzi bɔbɔe. Keteke ƒe ŋusẽwɔla la kple eƒe kplɔla zɔ le anyigba dzi le keteke mɔ la gbɔ abe rod ade alo enyi ene, eye keteke ƒe ŋusẽwɔla la ƒo oak-ti ƒe kpo gã aɖe ŋu, si ƒe kekeme nɔ abe afɔ etɔ̃ ene. Keteke la ƒe ŋusẽ lolo ŋutɔ, eye ŋusẽwɔla la mli eye eƒe ete trɔ ɖe dzi, eye eƒe kplɔla ƒe megbe trɔ ɖe mɔ la ŋu. Keteke la ƒe akpa gãtɔ si le mɔ dzi la ƒo keteke ƒe ŋusẽwɔla la ƒe gbegblẽ ŋu kple ŋusẽ gã, eye esi wòwɔe la, gbãgbãgbã evelia va. Keke gbãtɔ si ƒo keteke ƒe ŋusẽwɔla la ŋu nye keteke si kplɔ nu ɖeɖe, eye wògbã ɖe akpa suewo me. Eya kple eƒe nuwo zu nu gbegblẽ ƒe ƒuƒoƒe le kplɔla la ŋu kple eƒe ŋgɔ. Emegbe nye keke evelia, si me ame 18 nɔ, eye wo dometɔ ɖeka ku, eye abi xɔ wo dometɔ bubuawo katã, ame aɖewo sue, ame aɖewo vevie. Keke sia ƒe titina bɔ ɖe eve me esi alɔ̃dɔkeke la to eŋu. Alɔ̃dɔkeke la ƒe ŋgɔgbe gbã ɖe akpa suewo me, eye teƒe si me Aƒenɔ White mese be wòanɔ nyuie o la gbegblẽ ŋutɔ.
GSAM 330Mawu ƒe ɖeɖe ƒe dzesiwo
GSAM 330.1Esi míekpɔ keteke la ƒe gbegblẽ, eye emegbe míekpɔ keke si me Hamemegã White kple eƒe srɔ̃ nɔ le ɣeyiɣi si nu sia dzɔ la, eye wòtsi ɖe eɖokui ŋu, abe rod 15 ene tso gbegblẽ la gbɔ la, míegblɔ le míaƒe dzi me be Mawu se kukuɖeɖe, eye ame kae nya be menye eƒe mawudɔlae wòdɔ be wòaɖe keke la ɖa, ale be eƒe subɔlawo nado le eme dedie o? Nya sia va ɖe míaƒe dzi ŋu vevie wu esi keteke ƒe afɔ̃dzikpɔla la gblɔ be menye eya ɖe keke la ɖa o, eye ame aɖeke menɔ keteke ƒe nɔƒe dzi la dzi esi nu sia dzɔ o, eye wògblɔ hã be eya kple keteke ƒe dɔwɔlawo katã mese ale si wowɔe gɔme o. Nu si wɔ nuku na wo wu la nye be ga si bla kekeawo ɖekae la kple eƒe gakpo la womegbã o, eye gakpo la kple eƒe kɔsɔkɔsɔ mlɔ keke si gblẽ la ƒe tsitreƒe dzi abe ɖe asi si kpɔa nu dzi nyuie aɖe tsɔe da ɖe afima ene.
GSAM 330.2Le 24 ƒe fiẽ la, woɖe nu gbegblẽ la ɖa le mɔ la ŋu va se ɖe ale be ketekewo zɔ abe tsã ene, eye Hamemegã kple Aƒenɔ White ge ɖe keke me ake eye wozɔ mɔ dedie yi woƒe dɔ ƒe teƒe le Wisconsin.
GSAM 330Woƒo nu na tsitretsilawo
GSAM 330.3Menye mɔ bɔbɔe ko ye nye le Israel xoxo ŋu o. Futɔwo nɔ woƒe habɔbɔa godo siwo di be yewoaxe mɔ na woƒe ŋgɔyiyi le afɔɖeɖe ɖe sia ɖe me. «Ame ƒomevi vovovowo» kple ame siwo metsɔ wo ɖokui na Mawu o le asaɖa la me nɔ anyi be yewoanɔ Satan ƒe asi nu, eye wòatsɔ wo atu dzimaɖitsitsi, dzre, liʋiliʋi kple aglãdzedze ɖe te. Nya si wòɖe fia be Mawu ƒe asi si le nu dzi wɔm nɔ ame siwo tsɔ wo ɖokui ɖe eŋu la gbɔ, eye woƒe agbagba ƒe dziɖuɖu kplɔ wo ɖo la nye ɖaseɖiɖi be ame siawo kpɔ amenuveve le eƒe ŋkume—be Yehowa ƒe asi le wo fiam mɔ.
GSAM 331.1Nenema ke wònɔ le mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe dzidzi kple ŋgɔyiyi me; eƒe ŋgɔyiyi menye be nyateƒewo si wotsɔ ɖe anyi la ƒe nɔnɔme nyɔ na ame ƒe dzi le eƒe ŋutɔ ƒe nɔnɔme ta o. Ke boŋ, gbedeasi la ƒe nyateƒe vevitɔ—Yehowa ƒe Sabat—tsia tsitre ɖe ɖokuitɔdidi kple xexeme ƒe nudidiwo ŋu, eye wòma ame siwo ɖoa toe tso xexeme ƒe dɔwo ŋu le kwasiɖa ƒe ŋkeke eve. Fifia ƒe nyateƒe ƒe dɔ kpɔ futɔwo le eƒe godo, siwo ɖo kplikpaa eye wodzea agbagba ɖaa be yewoamu dɔa. Woate ŋu agblɔ tso wo ŋu le psalmowo ŋlɔla la ƒe nyawo me be, «Ne Yehowa menɔ míaƒe akpa o la, Israel nagblɔ be; ne Yehowa menɔ míaƒe akpa o, esi amewo tsi tsitre ɖe mía ŋu la; ekema anye ne woami mí agbagbee, esi woƒe dɔmedzoe dze mí la.»2
GSAM 331.2Ame siwo di wo ɖokui ƒe nyonyo kple ame siwo ƒe dzi medze o le míaƒe hame me va ɖe ɣeyiɣi ɖe ɣeyiɣi, eye wogblɔ nu gã siwo yewoawɔ ne yewoƒe tameɖoɖo va eme; gake abe dzɔdzɔme ƒe kekeli si le zɔzɔm le zã me ene la, woƒe kekeli la ku kpɔ. Fifia ƒe nyateƒe ƒe dɔ yi edzi ɖe xexeame ƒe akpa sia akpa, eye eƒe ŋusẽ kple teƒe ɖoɖo ɖe edzi le ŋgɔyiyi sia ŋu.
GSAM 331Hamemegã Stephenson kple Hamemegã Hall
GSAM 331.3Le ƒe 1855 ƒe ŋɔli dzodzo me la, Hamemegã Stephenson kple Hamemegã Hall dze agbagba be yewoana amewo nadze aglã le Wisconsin nutome. Nɔvi siwo le ŋgɔ na dɔa la nya nyuie be wodi be yewoatsɔ yewoƒe “Ɣeyiɣi si Gbɔna” ƒe nufiafia adzro míaƒe xɔse ƒe nya bubuwo katã me, eye wodi vevie be woafia Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo be dzimetɔtrɔ ƒe mɔnukpɔkpɔ aganɔ anyi le Kristo ƒe vava zi evelia megbe.
GSAM 331Nyagblɔɖi le Wo Ŋuti
GSAM 331.4Le ɣleti 11 lia ƒe ŋkeke 20 lia, 1855 la, wofia Aƒenɔ White woƒe zɔzɔme le ŋutega me, eye wogblɔ eƒe nuwuwu ɖi le nya siawo me: “Amegbetɔ si gbɔdzɔ, èbu be àte ŋu axe mɔ na Mawu ƒe dɔa oa? Amegbetɔ si gbɔdzɔ, eƒe asibidɛ ƒe kaka ɖeka pɛ ate ŋu ana nàmlɔ anyi. Aɖe mɔ na wò ɣeyiɣi kpui aɖe ko.”
GSAM 332.1Ame siwo tsi tre ɖe mía ŋu gblɔ be ŋutega sia gblɔ be ŋutsu siawo aku kpuie, eye esi wogatsi agbe ƒe geɖe la, ŋutega la meva eme o. Nya aɖeke mele ŋutega la me le woƒe kuku ŋu o. Wofia wo abe ŋutsu siwo le agbagba dzem be yewoaxe mɔ na mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe dɔa ene. Esi wogblɔ na wo be mele sesẽ na Mawu be wòatsi wo nu o la, wogakpe ɖe eŋu be, “Aɖe mɔ na wò ɣeyiɣi kpui aɖe ko.” Nu kae wowɔ? — Woƒe aʋa meɖu dzi abe ale si womɔ kpɔe ene o; ke edze abe woɖe asi le wo ŋu be woanɔ mɔ dim le viviti me ene. Le kwasiɖa ʋɛ aɖewo me la, wogbe Sabat la ɖe asi blibo, eye wotrɔ tsi tre ɖe eŋu. Womɔ kpɔ be yewoaɖo “Ɣeyiɣi si Gbɔna” ƒe ha aɖe anyi, eye yewo ŋutɔ yewoanye eƒe ŋgɔnɔlawo. Ke esi wogbe Sabat la ɖe asi la, ŋusẽ si le wo si ɖe míaƒe amewo dzi la bu keŋkeŋ. Ale woƒe ŋutɔwo ƒe nuwɔwɔ na ɖoɖo si wowɔ gbã la gblẽ keŋkeŋ. Míaƒe amewo gblɔ be, “Vavã, Mawu ‘ɖe mɔ na wo ɣeyiɣi kpui aɖe ko.’”
GSAM 332Agbenɔnɔ Ƒe Nuwuwu Vevĩ Aɖe
GSAM 332.2Ku ɖe ŋutsu eve siawo ƒe nuwuwu ŋu la, anyo be míatsɔ nya aɖewo ava si wo ŋutɔwo ƒe nɔvi, “Ɣeyiɣi si Gbɔna” dzi xɔselawo, gblɔ le dzɔgbevɔ̃e si dzɔ ɖe wo dzi ŋu. Ame siawoe wodze ha kple esi wogbe Sabat la ɖe asi megbe. Ƒe blaetɔ̃-vɔ-adre enye esi Aƒetɔ Hall ƒe susu gblẽ vie (esi eƒe tagbɔ va bɔbɔe); nu si he nɔnɔme sia vɛ enye be ame bubuwo ƒe alakpanuwɔwɔ na eƒe nunɔamesi geɖe bu. Ebu alakpa be ne yedo le xɔ me yi gota la, yeazu gbadzaa ɖe anyigba. Mewɔa nuvevi ame aɖeke o, gake le ƒe didi siawo katã me la, mete ŋu wɔ mawunyagblɔdɔ aɖeke ƒomevi o.3
GSAM 332.3Ƒe wuiade ade enye esi Hamemegã Stephenson ku. Ƒe geɖe do ŋgɔ na eƒe kuku la, eƒe susu megale teƒe o (eƒe susu gblẽ), gake menye ame si le ŋɔdzi na ame bubuwo o. Hafi wòava nɔ nɔnɔme sia me la, ele susu me be nufiafia si xɔ be se aɖeke megali o la na ye ablɔɖe; eyata egbe srɔ̃a ŋutɔ, nyɔnu si ŋu womeɖo agbe makɔmakɔ ƒe fɔɖiɖi aɖeke o, ɖe asi. (Mete ŋu ma ɖe srɔ̃a ŋu le se nu o, negbe be etsɔ senyala maɖi anukware aɖe wɔ dɔ.) Eɖe nyɔnu bubu si ƒe ƒewo sue wu eƒe srɔ̃ gbãtɔ tɔ ŋutɔ. Nu sia nye agbenyuie ƒe sewo dzi dada gã aɖe ale gbegbe be eya ŋutɔ ƒe “Ɣeyiɣi si Gbɔna” ƒe nɔviwo gbe eƒe nuwɔwɔ la, eye womede mɔ nɛ be wòagagblɔ mawunya na yewo o.
GSAM 333.1Nya siwo wo ŋutɔwo ƒe nɔviwo gblɔ le ŋutsu siawo ƒe ŋkeke mamlɛawo ŋu la ɖe nublanui kpɔkpɔ gã aɖe fia; evɔ nyateƒe siwo ŋu wometre nu ɖo o lae, eye míetsɔ wo vɛ le fuléle alo ameŋkumekpɔkpɔ aɖeke manɔmee. Le esia me la, míeɖe mɔ na míaƒe agbalẽxlẽlawo be wo ŋutɔwo naɖo nya la nu le ale si ɖaseɖiɖi la ku ɖe woƒe ŋutilã ŋu ŋuti.
GSAM 333Hamemegã J. H. Waggoner Xɔ Gbedeasi La
GSAM 333.2Le ƒe 1852 me la, Hamemegã J. H. Waggoner, si nɔ nutome ƒe nyadzɔdzɔgbalẽ aɖe dzikpɔm le Wisconsin la, xɔ fifia ƒe nyateƒe, eye le ƒe si kplɔe ɖo me la, etsɔ eɖokui na mawunyagblɔdɔ blibo. Le ƒe 1857 me la, eŋlɔ agbalẽvi vevi eve, siwo dometɔ ɖesiaɖe ƒe axawo sɔ gbɔ abe alafa eve ene. Gbãtɔ ƒe tanya enye Egbeŋkekeawo Ƒe Gbɔgbɔyɔyɔ Ƒe Nɔnɔme Kple Eƒe Yiyime, eye evelia tɔ enye Ɣeyiɣi si Gbɔna Ƒe Nufiafia Gbegbe. Gbãtɔ menye nu si ɖe ame geɖewo tso Satana ƒe mɔtetekpɔ ma me ko o, ke le Mawu ƒe yayra me la, eʋu ame geɖe siwo menya ale si woase egbeŋkekeawo ƒe dzesi siawo gɔme o la ƒe ŋkuwo.
GSAM 333.3Eƒe Ɣeyiɣi si Gbɔna Ƒe Nufiafia Gbegbe ɖe nufiafia alakpa siwo gblɔ be nuvɔ̃wɔlawo agatsi dzimetɔtrɔ ƒe mɔnukpɔkpɔ me le míaƒe Aƒetɔ ƒe vava zi evelia megbe la ƒe alakpanyenye fia blibo. Egbe nufiafia ma ale gbegbe be menye ɖeko womeɖo eŋu o; ke míegakpɔ agbagbadzedze aɖeke be woaɖo eŋu hã kpɔ o. Agbalẽ la ɖe Kristo ƒe nɔƒe abe nunɔla ene le Fofoa ƒe fiazikpui dzi (eƒe Melkisedek nunɔlanye) le ɣeyiɣi sia me la fia kɔkɔe eye le nya kpuiwo me; eɖe nɔƒe si wòanɔ le eya ŋutɔ ƒe fiazikpui dzi le eƒe etsɔme mavɔ fiaɖuƒe me hã fia — fiazikpui si ŋu nunɔlanye si le avuɖeŋu wɔm malɔ ɖo o.
GSAM 334.1Emetɔ megbe la, Hamemegã Waggoner ŋlɔ agbalẽvi etɔ̃lia si ƒe lolome sɔ kple bubuawo tɔ. Eƒe tanya enye Nuvɔ̃wo Ƒe Avuɖeɖe le Susudɔwɔwɔ Kple Nyaɖeɖefia Ƒe Kekeli Me. Le ƒe 1884 ade me la, wogadzro agbalẽ sia me, eye wokeke eŋu wòzu agbalẽ si ƒe axawo sɔ gbɔ abe 400 ene. Enye nuŋɔŋlɔ kɔkɔe kple kpui le nya si tanya la ɖe fia la ŋu.
GSAM 334.2Tso ɣeyiɣi sia dzi la, ekade agbalẽtata ƒe dɔa ŋu vevie, abe nuŋlɔla kple nuŋlɔɖɔɖola ene. Egayi eƒe mawunyagblɔdɔwo dzi hã, eye enɔ Europa le eƒe ƒe mamlɛawo me.
GSAM 334.3Le ɣleti 4 lia ƒe ŋkeke 17 lia, 1889 la, eku kpata le Basel, Switzerland, esi wòwu eƒe agbalẽ mamlɛ, Tso Eden Yi Eden, nu vɔ teti megbe. Le ŋkeke 16 lia la, ewɔ nuŋɔŋlɔdɔ ŋkeke blibo, eye eŋlɔ nya sia ɖe eƒe gbesiagbe ƒe nyawo ƒe agbalẽ me: “Mewɔ dɔ sesẽ ŋkeke blibo.” Tso nyatakaka si Europa nɔviwo na le eƒe nya ŋu la me la, míexɔ nya siwo gbɔna: —
GSAM 334.4“Le ŋkeke 17 lia ƒe ŋdi ga atɔ̃ kple afã ade la, edze anyi ku le eƒe nuɖaƒe, le eƒe dzi ƒe dɔwɔwɔ tɔtɔ ta, eye nuxlɔ̃ame aɖeke menɔ ŋgɔ o. Enɔ dɔ sesẽ ŋutɔ wɔm be yeawu yeƒe agbalẽ yeye la ƒe Eŋlisigbe me tata nu, eye eɖo be yeage mɔ ayi London le kɔsiɖa si gbɔna dzi, be yeakpe asi ɖe dɔ si le afi ma la ŋu, hafi yeatrɔ ayi Amerika le ŋɔli dzodzo si gbɔna me.”
GSAM 334.5Tso ƒe 1854 dzi la, Hamemegã Waggoner nɔ nyateƒe ta ʋlim le amewo ŋkume ɣe sia ɣi eye le mɔ vevi dzi, le mawunyagblɔzikpui dzi kple nuŋɔŋlɔwo me siaa. Esi wòku la, exɔ ƒe blaadẽ-vɔ-asieke kloe. Woɖii le Basel, le ɣleti 4 lia ƒe ŋkeke 20 lia. Ale dɔwɔla gbãtɔ bubu aɖe gaɖe asi le agbe ŋu le eƒe dɔwɔƒe.
GSAM 334Lãme Dɔyɔyɔ to Xɔse Me
GSAM 334.6Le ƒe 1858 ƒe ŋɔli si me nuwo gana edzidzi ƒe gɔmedzedze la, Aƒenɔ White dze dɔ sesẽ ŋkeke geɖe, eye wòmlɔ abati dzi le nɔnɔme si me womete ŋu kpe ɖe eɖokui ŋu boo o la me. Fiẽ aɖe, esi zãtitina gogo la, eƒe ŋku dzi kpo; eƒe ƒomea dze agbagba tsɔ mɔnu siwo katã wonya be yewoana ŋku nana wòagbugbɔ va eɖokui me, gake womete ŋu o. Enɔ nɔnɔme sia me wu gaƒoƒo afã, hafi Hamemegã White yɔ Hamemegã Andrews kple nye kabakaba be míava kpe ɖe yewo ŋu le gbedodoɖa me. Aƒetɔ la ɖo kukuɖeɖe vevi siwo míeɖe le eƒe abati to la ŋu, eye le nublanui me la, egbugbɔe wòva eɖokui me, eye wòna eƒe lãme gale sesẽ abe tsã ene. Esi wònɔ Mawu kafum la, ekpɔ ŋutega, esi wògatsi abati dzi. Woate ŋu axlẽ nu siwo wofiae le ŋutega sia me dometɔ aɖewo le “Ðaseɖiɖi na Hame,” xexlẽdzesi 5 me.
GSAM 335Nukunu Aɖe si Dzɔ ɖe Ŋutilã Ŋu
GSAM 335.1Nukunu tɔxɛ aɖe si dzɔ ɖe ŋutilã ŋu kade ŋutega sia ŋu; esia ŋue míedi be miatsɔ ɖe le eme tɔxɛe. Hamemegã White kple nye míenɔ abati la ƒe akpa ɖeka, eye Hamemegã Andrews nɔ akpa kemɛ. Ɣeaɖewoɣi eƒe asiwo nɔ eƒe akɔ dzi wɔ ɖeka, eye ɣeaɖewoɣi hã, etsɔ asiwo kple abɔwo ɖe asi ɖe nu vovovo siwo wònɔ kpɔm la dzi, le eƒe mɔ si dzi wòwɔa nu ɖo bɔbɔe kple dzeɖoanyi nu la dzi. Eƒe ŋutilã ƒe dziƒotɔ kɔ ɖa le abati la dzi, eye teƒe si lolo abe intsi enyí alo asieke ene nɔ eƒe abɔtawo kple taɖuɖonu la dome. Le nya bubuwo me la, eƒe ŋutilã tso ali dzi yi dzi la dze ŋgɔ le digri blaetɔ̃ ade nu. Enɔ nɔnɔme sia me le ŋutega la ƒe ɣeyiɣi blibo me, si nye miniti blaetɔ̃. Ame aɖeke mate ŋu anɔ nɔnɔme ma me le ŋutilã ƒe ŋusẽ nu, asiwo kple abɔwo makpe ɖe eŋu o; eye ame aɖeke mate ŋu anɔ nenema ɣeyiɣi didi ma kura o. Esia ganye kpeɖodzi be ŋusẽ aɖe si dzi eya ŋutɔ meɖua o la kade ŋutega la ŋu.
GSAM 335Nyagblɔɖi Bubu Aɖe
GSAM 335.2Le ɣleti 10 lia ƒe ŋkeke gbãtɔ, 1858 la, Hamemegã White, Aƒenɔ White kple agbalẽ sia ŋlɔla wɔ takpekpe gã aɖe le Rochester, N.Y. Esi takpekpe sia wu enu la, agbalẽŋlɔla la kplɔ wo ɖo le mɔzɔzɔ aɖe me to New York nutome kple New England nutomewo me. Le Sabat aɖe dzi la, Aƒenɔ White kpɔ ŋutega si me wofiae, le nu bubuwo dome, be le teƒe aɖe le mɔzɔzɔ si míeɖo be míawɔ la me la, Satana awɔ dzodzroe ɖe eŋu vevie, eye be ele be Hamemegã White kple nye míalé ɖe xɔse ŋu na eya, eye Aƒetɔ la aɖee.
GSAM 336Aƒenɔ White Ƒe Fukpekpe
GSAM 336.1Esia hã nye nya gblɔgblɔ ɖi le nu si adzɔ ŋu. Nu si kplɔe ɖo la aɖe ale si wòva eme tututu fia. Le Sabat gbãtɔ le Rochester takpekpe la megbe la, míenɔ Roosevelt, eye le Sabat si kplɔe ɖo dzi la, míenɔ Brookfield, le Madison nutomemama me. Le kwasiɖa si kplɔe ɖo me la, míewɔ takpekpewo le Aƒetɔ Ballou ƒe nuɖaƒe kekee la me le Mannsville, le Jefferson nutomemama me. Esi míenɔ mɔ zɔm le keteke me tso Brookfield yi Mannsville la, Aƒenɔ White ƒe ŋkume, le ŋkuwo te teti, tɔ dzo hewu. Eʋe ale gbegbe be esi míeɖo Mannsville la, ele be wòamlɔ abati dzi. Ŋkume la ƒe dzoxɔxɔ kple fufu la dzidzi ɖe edzi ŋkeke eve, eye mena wòmete ŋu dɔ alɔ̃ o, eye mete ŋu wɔ akpa aɖeke le takpekpeawo me hã o. Eƒe ta fu ale gbegbe be ŋku eveawo siaa tu, eye eƒe ŋkume gblẽ ale gbegbe be megadze abe ame ƒe ŋkume ene o. Le vevesese sesẽ siawo kple ŋudzɔdzɔ gã si alɔ̃dɔdɔ manɔmee he vɛ dome la, futɔ la nɔ agbagba dzem vevie be yeana wòalĩ liʋĩliʋĩ le Mawu ŋu. Nɔnɔme sia yi edzi vaseɖe esime takpekpe siwo míeɖo la wu enu.
GSAM 336.2Esi takpekpeawo wu enu la, Hamemegã White gblɔ nam be,
GSAM 336.2“Nɔviŋutsu John, esiae nye Satana ƒe dzodzrowɔwɔ ɖe srɔ̃nye ŋu si ŋu woxlɔ̃ nu mí le Rochester la tututu. Èɖo ŋku edzi be wodo ŋugbe le afi ma be ne míawɔ ɖeka alé ɖe eŋu to xɔse me, eye míameɖe asi le eŋu ɣeyiɣi kpui aɖeke esime aʋa la va o la, woagbã futɔ la ƒe ŋusẽ, eye woaɖee. Na míayi eme enumake eye míado gbe ɖa.”
GSAM 336Ðeɖekpɔkpɔ Abe Ale si Wogblɔe Ði Ene
GSAM 336.3Míeyi xɔ si me Aƒenɔ White mlɔ abati dzi la me enumake, eye míedo gbe ɖa vevie ɖe eta, esi nɔvi siwo nɔ xɔ si me míewɔ takpekpe le la me nɔ gbe dom ɖa le ɖoɖoezizi me. Le miniti ewo ade le míaƒe gbedodoɖa ƒe gɔmedzedze megbe la, Aƒetɔ la ƒe ŋusẽ ɖiɖi eye wòyɔ xɔa me fũ. Aƒenɔ White ƒe vevesese katã nu tsi enumake, eye wòbia nuɖuɖu enumake. Ga atɔ̃ ade le fiẽ enye esia. Hafi ga adre naƒo la, eƒe ŋkume ƒe fufu la katã nu yi, eye ekpɔ gome le takpekpe la me le fiẽ ma; le nu siwo katã ame ate ŋu akpɔ nu la, eƒe lãme gale sesẽ abe tsã ene.
GSAM 337.1Le dua me tɔwo ƒe kukuɖeɖe nu la, wogblɔ mawunya le “Ame Kɔkɔewo ƒe Domenyinu” ŋu le fiẽ, eye le eƒe nuwuwu la, Aƒenɔ White na ŋusẽdonya. Esi Hamemegã White kple via ŋutsu sue, W. C., nɔ gota la, Aƒenɔ White kpɔ ŋutega le ameha gã ma ŋkume. Woate ŋu axlẽ nu siwo wofiae le ɣeyiɣi ma me dometɔ aɖewo le Ðaseɖiɖi Xexlẽdzesi 5 ƒe nuŋɔŋlɔ mamlɛ, si ŋu woŋlɔ Mannsville, N.Y., ɣleti 10 lia ƒe ŋkeke 21 lia, 1858, ɖo la me.
GSAM 337.2Dɔyɔyɔ si Aƒenɔ White xɔ le ɣeyiɣi si ŋu míegblɔ nya le etame la va eme blibo abe ale si wogblɔe ɖi le ŋutega si wòkpɔ le Rochester la me ene. Fu ƒomevi ma megadzɔ ɖe eŋu le mɔzɔzɔ ma me o, eye míekpɔ dziɖuɖu ŋutikɔkɔe le nyateƒe la ta le teƒe ɖesiaɖe.
GSAM 337Amerika Ƒe Dumeaʋa La Ŋu Nyagblɔɖi
GSAM 337.3Le Sabat, ɣleti gbãtɔ ƒe ŋkeke 12 lia, 1861 dzi la, wokɔ Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe takpekpexɔ le Parkville, Mich., ŋu na Mawu. Esia nye ɣleti etɔ̃ tututu hafi woda tu gbãtɔ ɖe Fort Sumter ŋu (si nye aʋa si he ablɔɖe vɛ na Afrika kluvi 4,000,000 le Amerika la ƒe gɔmedzedze ŋutɔŋutɔ). Hamemegã White kple srɔ̃a, Hamemegã Waggoner, Hamemegã Smith kple agbalẽ sia ŋlɔla kpɔ gome le subɔsubɔ la me. Esi Hamemegã White gblɔ mawunya wu enu la, Aƒenɔ White na ŋusẽdonya si ʋã dziwo, eye emegbe la, enɔ anyi ɖe zikpui dzi. Esi wònɔ nɔnɔme sia me la, ekpɔ ŋutega. Amewo yɔ xɔa me fũ, eye teƒe ma nye teƒe si me bubu kple vɔvɔ̃ yɔ fũ vavã. Esi wòdo le ŋutega la me la, etso tsitre, ekpɔ xɔa me, eye wògblɔ be: —
GSAM 338.1“Ame aɖeke mele xɔ sia me si ku drɔ̃ gɔ̃ hã le xaxa si gbɔna ɖe anyigba sia dzi ŋu o. Amewo le fewɔwɔm le South Carolina ƒe se si ɖe be yeado le nutomewo ƒe ɖekawɔwɔ la me ŋu, gake wofia nye azɔ teti be nutome geɖe awɔ ɖeka kple nutome ma, eye aʋa ŋɔdzi gã aɖe adzɔ. Le ŋutega sia me la, mekpɔ aʋakɔ gãwo tso akpa eveawo siaa ƒu ƒo ƒu le aʋagbedzi. Mese aʋatu gãwo ƒe ɖiɖi, eye mekpɔ ame kukuwo kple ame siwo le kuku me le teƒe ɖesiaɖe. Emegbe la, mekpɔ wo wole ƒu du dze wo nɔewo dzi hewɔ aʋa le ŋkume kple ŋkume [wotsɔ tu ƒe yiwo le wo nɔewo tom]. Emegbe la, mekpɔ aʋagbedzi la le aʋa wɔwɔ megbe, eye ame kukuwo kple ame siwo le kuku me yɔe fũ. Emegbe la, wokplɔm yi gaxɔwo me, eye mekpɔ ame siwo nɔ hiã me eye wole gbɔdzɔm ɖe edzi la ƒe fukpekpewo. Emegbe la, wokplɔm yi ame siwo ƒe srɔ̃ŋutsuwo, viŋutsuwo alo nɔviŋutsuwo ku le aʋa la me ƒe aƒewo me. Mekpɔ woƒe xaxa kple dziƒoƒo.”
GSAM 338.2Emegbe ekpɔ xɔa me blewu heƒo xlã, eye wògblɔ be, “Ame aɖewo le xɔ sia me siwo ƒe viŋutsuwo aku le aʋa ma me.”
GSAM 338Aƒenɔ Ensign Ƒe Ðaseɖiɖi le Ŋutegawo Ŋu
GSAM 338.3Be woaɖo kpe nyateƒe si le etame dzi, be woaɖe fia be wogblɔ nya la ɖi le ŋkeke si wogblɔ la dzi, eye be woafia ale si hamea se egɔme hekae la, wona ɖaseɖiɖi si gbɔna: —
GSAM 338.4“Esia ɖi ɖase be menɔ St. Joseph nutomemama, Michigan, le ɣleti gbãtɔ me, 1861, le mama si sɔ gbɔ abe afɔmɔ maili ade ene tso Parkville. Nyemenye Mɔkpɔla o. Le ɣleti ma ƒe ŋkeke 12 lia la, nye aƒelikawo dometɔ aɖewo yi Parkville be woakpɔ gome le takpekpewo me. Esi wotrɔ gbɔ va aƒe la, wogblɔ nam be nyɔnu aɖe nɔ takpekpe la me si kpɔ ŋutega, eye wògblɔ be aʋa ŋɔdzi aɖe gbɔna ɖe Amerika Nutome Ɖekawɔwo dzi; be woaƒo aʋakɔ gãwo nu ƒu le akpa eveawo siaa, le Dziehe kple Anyiehe siaa, eye ame geɖe akpe fu le gaxɔwo me; eye dɔ dɔame gã adzɔ ɖe ƒome geɖe dzi le srɔ̃ŋutsuwo, viŋutsuwo kple nɔviŋutsuwo ƒe kuku le aʋa la me ta; eye be ŋutsu aɖewo nɔ xɔa me siwo ƒe viŋutsuwo aku le aʋa ma me.” Asiŋɔŋlɔ: “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno nutomemama, California, ɣleti gbãtɔ ƒe ŋkeke 30 lia, 1891.”
GSAM 339.1Le nyagblɔɖi si ku ɖe aʋa ŋɔdzi ma ŋu la ŋgɔyiyi me la, Aƒenɔ White gagblɔ be Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo “ava ge ɖe nɔnɔme sesẽwo me le aʋa la ta, eye be amewo katã ƒe dɔ enye be woado gbe ɖa vevie be woana nunya yewo, be yewoanya nu si yewoawɔ le dodokpɔ ƒe ɣeyiɣi siwo le yewo ŋgɔ me.”
GSAM 339Dumeaʋa La Ƒe Gãnyenye
GSAM 339.2Le ɣeyiɣi si me woɖe ŋutega la fia la, Dziehe amewo ƒe akpa gãtɔ ƒe gɔmesese le aʋa si le vava ge ŋu la sue ŋutɔ, ne nya aɖe gɔ̃ hã nɔ wo si. Dukplɔla Lincoln gɔ̃ hã, le ɣleti etɔ̃ megbe (ɣleti 4 lia ƒe ŋkeke 12 lia, 1861), esi nutome geɖe wɔ ɖeka kple South Carolina le eƒe dodo le ɖekawɔwɔ la me ƒe se nu, eye woda tu gbãtɔ ɖe Fort Sumter ŋu la, yɔ ŋutsu 75,000 ko, eye esia hã nye na ɣeyiɣi kpui si nye ɣleti etɔ̃ ko.
GSAM 339.3Asrafowo ƒe xexlẽme katã si woŋlɔ na Nutome Ɖekawɔwo ƒe akpa le aʋa la me la nye 2,859,132. Britania Ƒe Nunyagbatsra gblɔ be “le ƒe 1863 ƒe gɔmedzedze la, Nutome siwo Do Le Ɖekawɔwɔ Me ƒe aʋakɔ la ƒe xexlẽme sɔ gbɔ abe ŋutsu 700,000 ene,” gake esesẽ be woanya ame nenie tututu woŋlɔ katã. Ebu woƒe ame kukuwo ƒe xexlẽme be esɔ gbɔ abe “ŋutsu 300,000 ene.” Nunyagbatsra yeye aɖewo ɖo ame siwo bu le Nutome Ɖekawɔwo ƒe akpa (ame siwo wowu le aʋa me, alo siwo ku le abiwa alo dɔléle siwo woxɔ le aʋagbedzi alo le gaxɔwo me ta) ƒe xexlẽme ɖe 359,528. Le fe si le Nutome Ɖekawɔwo ƒe akpa la ŋu la, Britania Ƒe Nunyagbatsra gblɔ be: —
GSAM 339.4“Fe la ɖo eƒe kɔkɔme ƒe teƒe kɔkɔtɔ le ɣleti 8 lia ƒe ŋkeke 31 lia, 1865, eye wòɖo $2,845,907,626.56. Wogazã ga si sɔ gbɔ abe $800,000,000 ene tso gadzɔdzɔ me hã, vevietɔ le aʋa la ŋu; nutomewo, dugãwo, nutomemamawo kple duwo zã wo ŋutɔwo ƒe adzɔga, eye woƒo wo ŋutɔwo ƒe fe nu ƒu le aʋa la ta; ɖewohĩ ga siwo woaxe na asrafo siwo wu dɔ nu kple ame kukuwo ƒe ƒomewo la aɖo $1,500,000,000 le nuwuwu. Womate ŋu anya Nutome siwo Do Le Ɖekawɔwɔ Me ƒe gazazã gbeɖe o; esesẽ ŋutɔ be woabu nunɔamesi siwo Nutome Ɖekawɔwo ƒe aʋakɔwo kple Nutome siwo Do Le Ɖekawɔwɔ Me ƒe aʋakɔwo gblẽ la ƒe asixɔxɔ; eye ga si woɖo ɖe kluvi siwo nɔ Anyiehe dzi ($2,000,000,000) la bu le aʋa la ta. Ne wotsɔ wo katã ƒu ƒo ƒu la, togbɔ be womate ŋu abu aʋa la ƒe gazazã tututu o hã la, $8,000,000,000 nye asixɔxɔ si wobu le mɔ sɔsɔe dzi.”4
GSAM 340Kpeɖodzi Bubu le Ŋutega La Ŋu
GSAM 340.1Ku ɖe nyagblɔɖi le viŋutsuwo ƒe kuku le aʋa me na ŋutsu siwo nɔ Parkville takpekpexɔ me la ŋu la, nya si magblɔ ko enye be le ƒe 1883 ƒe ŋɔli si me atiwo ƒe aŋgbawo gena anyi me la, medo go Parkville hamea ƒe hamemegã, si nye hamemegã hã le ɣleti gbãtɔ me, 1861, esi woɖe ŋutega la fia. Mebiae be eɖo ŋku nya si Aƒenɔ White gblɔ esi wònɔ ŋutega si ku ɖe aʋa la ŋu gblɔm la dzi mahã. Egblɔ be, “Ẽ, meɖo ŋku edzi.” Mebiae be, “Àgblɔ nam ame nenie nènya siwo nɔ xɔa me le ŋkeke ma dzi eye woƒe viŋutsuwo ku le aʋa la me?” Eɖo ŋku ame atɔ̃ ƒe ŋkɔwo dzi enumake, eye wògblɔ be, “Menya be ame siawo nɔ afi ma, eye woƒe viŋutsuwo ku le aʋa la me; eye ne menɔ aƒe, afi si mate ŋu aƒo nu kple nye amewo le la, anye ne mana ŋkɔ geɖe wu esia wò. Mebu be,” eyi edzi, “ame atɔ̃ bubu ganɔ anyi, tsɔ kpe ɖe ame siwo meyɔ azɔ la ŋu.”
GSAM 340.2Aʋawɔwɔ si dzi Anyiehe tɔwo yi ɖo ƒe ene kple edzivɔ, vaseɖe esime aʋawɔla siwo woƒo nu ƒu la ƒe akpa si sɔ gbɔ abe afã ene ku le aʋa alo dɔléle ta la ɖe nyagblɔɖi si le etame ƒe eme vava si dze ƒã ŋutɔ fia.
GSAM 340Kluvinyenye Kple Aʋa La
GSAM 340.3Esi Aƒenɔ White nɔ ŋutega si woɖe fiae le ɣleti gbãtɔ ƒe ŋkeke 4 lia, 1862, gblɔm la, egblɔ be: —
GSAM 340.4“Wode dzi ƒo na ame akpe geɖe be woage ɖe asrafodɔ me, le gɔmesese be aʋa sia atsɔ kluvinyenye aɖe ɖa keŋkeŋ; gake azɔ esi woge eme vɔ la, wokpɔ be woble yewo, eye be aʋa sia ƒe taɖodzinu menye kluvinyenye ɖeɖe ɖa o, ke be woalé eɖe te abe ale si wòle ene.”
GSAM 341.1Wona nya si le etame le ɣeyiɣi si me wobla asrafowo be woakpe asi ɖe kluvi siwo katã si yi Nutome Ɖekawɔwo ƒe aʋakɔwo ƒe mɔwo me la gbugbɔgbugbɔ na woƒe aƒetɔwo ŋu. Woɖe asrafowo fia wole egblɔm be, “Ne míete ŋu dzi aglãdzedze sia dzi la, nu kae míekpɔ?” Woɖo eŋu le dziɖeleameƒo me be, “Naneke o. Nu si he aglãdzedze la vɛ la womeɖee ɖa o. Kluvinyenye ƒe ɖoɖo si gblẽ míaƒe dukɔ la, woɖe mɔ nɛ be wòatsi anyi, eye wòagafɔ aglãdzedze bubu ɖe te.” Nya siawo, siwo wotsɔ tso Ðaseɖiɖi Xexlẽdzesi 7 me, afi si woɖe aʋa la ŋuti nya si ʋã dziwo blibo le tanya “Kluvinyenye Kple Aʋa La” te la, megblɔ be womaɖe kluvinyenye ɖa gbeɖe o o; ke woɖe nɔnɔme la fia abe ale si asrafowo kpɔe le ɣeyiɣi ma me ene. Le ɖaseɖiɖi ma ke me, le emegbe vie la, nyagblɔɖi aɖe le esi gblɔ be: —
GSAM 341Dziɖuɖu Ŋu Nyagblɔɖi na Dziehe
GSAM 341.2“Ke wokpɔtɔ ɖe gbeƒã nutsitsidɔŋu na dukɔ la katã! Aƒetɔ la gblɔ be, ‘Nutsitsidɔŋu si metia la menye esia oa: be miaɖe vɔ̃ɖi ƒe ka siwo wotsɔ bla ame la, be miaɖe agba kpekpewo, be miaɖe ame siwo dzi wote ɖo la ɖe asi woayi le ablɔɖe me, eye be miagbã kɔkuti ɖesiaɖe?’ Ne míaƒe dukɔ wɔ nutsitsidɔŋu si Mawu tia la, ekema axɔ woƒe gbedodoɖawo le aʋa la ŋuti nya me; gake fifia la, womeɖoa eƒe to me o.”
GSAM 341.3Ame siwo nya aʋa la ƒe ŋutinya nyuie la nya dziɖuɖu le wo dzi, dzɔgbevɔ̃ewo, megbedzedzewo kple bubuawo, siwo kade Dziehe ƒe agbagbadzedze be yeaɖu Anyiehe ƒe aʋakɔwo dzi ŋu la, vaseɖe ɣeyiɣi si me woɖe gbeƒã ablɔɖe — ɣleti gbãtɔ ƒe ŋkeke gbãtɔ, 1863. Eye tso ɣeyiɣi ma dzi vaseɖe aʋa la ƒe nuwuwu la, dziɖuɖuwo va kabakaba ŋutɔ! Na ame siwo nɔ dɔa ƒe ŋgɔyiyi kpɔm la, ale si nyagblɔɖi si woɖe le ɣleti gbãtɔ ƒe ŋkeke 4 lia, 1862, va eme la dze ƒã ŋutɔ. Esi woɖe agbaawo, woɖe kluvinyenye ƒe kaawo, eye wogbã kɔkuti la le kluvi la kɔ megbe la! Edze ƒã ŋutɔ be Mawu se eƒe amewo ƒe gbedodoɖawo, eye wòyra agbagbadzedze be woawu aʋa la nu, esi wotia nutsitsidɔŋu si dze eŋu la!
GSAM 342Nutomedzikpɔla Tsã St. John Ƒe Ðaseɖiɖi
GSAM 342.1Le nuƒoƒo si Nutomedzikpɔla tsã John P. St. John, tso Kansas, wɔ le Ottawa, Ill., si mese le ɣleti 6 lia ƒe ŋkeke 29 lia, 1891, fiẽ la me la, egblɔ nya si gbɔna: —
GSAM 342.2“Dzi meɖe le nye ƒo kpɔ abe ale si wòɖe le nye ƒo esi [Nutome siwo Do Le Ɖekawɔwɔ Me tɔwo] ɖu mía dzi le Bull Run ene o. Gake esia katã nye Mawu ƒe ɖoɖo ƒe akpa aɖe. Ne míeɖu [Nutome siwo Do Le Ɖekawɔwɔ Me tɔwo] dzi la, anye ne dukɔdzikpɔnya wɔlawo aɖo ŋutifafa aɖe, eye Nutome Ɖekawɔwo nagayi edzi kple kluvinyenye, eye anye ne egale mía si egbea. Ƒe eve sɔŋ la, [Nutome siwo Do Le Ɖekawɔwɔ Me tɔwo] ƒe asi nɔ dzi; gake esi Lincoln ɖe gbeƒã ablɔɖe si ƒe ŋkɔ ɖi le teƒe geɖe la megbe la, míetrɔ va Mawu ƒe akpa, eye mímate ŋu abu o.”