Ta 5 — Kristo ƒe vava zi evelia ƒe gbedeasi
GSAM 93.1“Fifia misrɔ̃ gboti ƒe lododo: Esi eƒe alɔ le dzidzim ko, eye wòdo aŋgbawo la, mienya be dzomeŋɔli te ɖe ŋu; nenema ke mi, ne miele nu siawo katã kpɔm la, mienya be eɖe ŋu [le agbalẽ la ƒe axadzi: eya], le agbowo nu. Vavãe mele egblɔm na mi be dzidzime sia mayi o, vaseɖe esime nu siawo katã nava eme. Dziƒo kple anyigba ayi, ke nye nyawo mayi o.”1
GSAM 93.2Ŋɔŋlɔ sia me la, woɖo míaƒe ŋku ɖe ɣeyiɣi si míate ŋu anya be Kristo ƒe vava le “agbowo nu” dzi, kple kakaɖedzi abe ale si míenya be dzomeŋɔli te ɖe ŋu ne míekpɔ alɔdzidzi yeyeawo gbãtɔwo. Woate ŋu anya hã be míeva ɖo dzidzime si mabu le dɔwɔwɔ ƒe agbe me o, vaseɖe Kristo ŋutɔ ƒe vava. Ne ɣeyiɣi la va be woasrɔ̃ lododo la, ekema nyateƒe ŋutɔe nye be Aƒetɔ ƒe ɣeyiɣi be wòafɔ nufialawo ɖe te be woafia lododo la. Apostolo la ƒe biabia le ŋkeke bubu aɖe me ƒe nyateƒe le afi sia hã, “Aleke woawɔ se ne gbɔgblɔla mele o? eye aleke woawɔ aɖe gbeƒã ne womedɔ wo o?”2
GSAM 93Ɣeyiɣi na dzesiwo
GSAM 93.3Le ta si do ŋgɔ me míekpɔ ale si wokpɔ sidzedze tso ŋkeke 2300 ƒe nuwuwu ŋu, eye wòtsɔ va “yeƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe ɣeyiɣi.” Le lododo si woɖe afia fifia me la, míeva ɖo Aƒetɔ ƒe ɣeyiɣi na lododo sia kple “ʋɔnudɔdrɔ̃” ƒe gbedeasi si woagblɔ na xexeame. Esi Yesu ƒo nu tso “xaxa” gã si ava eƒe amewo dzi, si woaɖe ɖe ɣeyiɣi kpui aɖe ŋu la, egblɔ be, “Le ŋkeke mawo ƒe xaxa megbe enumake la, ɣe ado viviti, ɣleti mana eƒe kekeli o, eye ɣletiviwo age tso dziƒo, eye dziƒo ƒe ŋusẽwo aʋuʋu; ekema Amegbetɔ Vi ƒe dzesi ado le dziƒo.”3
GSAM 94.1De dzesim be megblɔ be dzesi nuwuwu la nye eƒe vava ƒe dzesi o; ke dzesi be Amegbetɔ Vi le afi ma, eye woakpɔe le vavam. Nu siwo woɖo ɖe agbalẽ sia me abe dzesi siwo dzi woaɖo xɔse ɖe eƒe vava si te ɖe ŋu la nye ɣe, ɣleti kple ɣletiviwo ƒe dzesiwo. Nu bubu siwo kplɔe ɖo la ava eme le eƒe vava ŋutɔ ƒe ɣeyiɣi, esi wòava le dziƒo ƒe lilikpowo me. Eya ta le dzesi etɔ̃lia—ɣletiviwo—megbe enumake la, Aƒetɔ ƒe ɣeyiɣi va be yeafɔ eƒe nufialawo ɖe te, be woafia ale si Kristo ƒe vava le agbowo nu.
GSAM 94.2Fifia ɣeyiɣi si dzesi siawo va ɖe la ŋu: Ele be ɣe la ado viviti enumake le xaxa la ƒe megbe.4 Abe ale si Marko ɖe nu fia ene la, ele be wòanye “ŋkeke mawo me, le xaxa la ƒe megbe.”5 Míaƒe Aƒetɔ gblɔ be woaɖe ɣeyiɣi mawo ɖe ɣeyiɣi kpui aɖe ŋu. Maria Theresa ƒe seɖoɖo kple subɔsubɔ ŋuti mɔɖeɖe ƒe sewo tso 1773 va 1776 ɖe yometiti ƒe dziku si tsi tre ɖe hame la ŋu la ƒe ɣeyiɣi dzi kpɔtɔ. Togbɔ be ŋusẽ si ti hame la yome la gakpɔtɔ lé dunyahehe ƒe ŋusẽ ɖe asi vaseɖe 1798 hã la, eƒe yometiti nu tso le 1773 lɔƒo. Ne míetsɔ Aƒetɔ ƒe nyawo ƒo ƒu la, dzesi siawo ƒe gbãtɔ ƒe ɣeyiɣi anɔ 1773 kple 1798 dome.
GSAM 94Ŋkeke Viviti kple Zã Viviti
GSAM 94.3Le 19 le 5 ƒe 1780 la, ɣe do viviti le nukunu ƒe mɔ nu. Menye zadokeli o, elabena ɣleti la yɔ le ŋkeke si do ŋgɔ me. Ke hã viviti tsyɔ United States ƒe dzieheɣedzeƒe nutome katã dzi, tso gaƒoƒo 11 le ŋdi va se ɖe gaƒoƒo 11 le zã me. Le ŋkeke ma me menye ɣe la ko do viviti o, ke ɣleti la hã gbe be yeafɔ ɣe ƒe kekeli. Viviti la xe mɔ na ɣe ƒe kekeli be magaklẽ ɖe ɣleti dzi o. Abe ale si Noah Webster gblɔe le ƒe geɖewo megbe ene la, “Ame aɖeke mete ŋu ɖo nyateƒe ƒe ŋuɖoɖo na viviti sia o.”
GSAM 95.1Le ŋkeke viviti sia ŋu la, Herschel, ɣletiviŋutinyala la, gblɔ be: “Ŋkeke Viviti le North America nye nukunu ƒe nɔnɔmeawo dometɔ ɖeka, siwo woakplɔ ŋku ɖo ŋu le dzidzɔ me zi nenema, ke nunya mete ŋu ɖe eme o.”
GSAM 95.2Ame siwo ƒo nu tso zã si dze le 19 le 5 ƒe 1780 me ƒe kekeli aɖeke manɔmee la, gblɔ be, togbɔ be ɣleti yɔ la, “ne wotsrɔ̃ nu siwo katã naa kekeli le xexeame me la, viviti la mate ŋu asẽ wu alea o.”
GSAM 95Ɣletiviwo ƒe Dzadza
GSAM 95.3Dzesiawo ƒe etɔ̃lia, ɣletiviwo ƒe dzadza, va eme le 13 le 11 ƒe 1833. Le zã ma, alo nyateƒe me le gaƒoƒo atɔ̃ si do ŋgɔ na ŋdi ke la, ɣletiviwo dzadza, eye ame aɖewo tsɔe sɔ kple dzo ƒe tɔsisiwo siwo nɔ ɖiɖim tso dziƒo; ame bubuwo tsɔe sɔ kple dzokɔliwo siwo dzona tso dzoɖeɖefia ƒe mɔ̃ gã aɖe me. Nukunu sia tsyɔ North America ƒe anyigba katã dzi, tso Mexico ƒe Gulf le anyiehe va Hudson ƒe Bay le dziehe, eye tso Sandwich Islands le ɣetoɖoƒe va teƒe si didi tso Liverpool maili alafa ʋɛ aɖewo ko le ɣedzeƒe. Afi sia afi si woɖe dzesi la, ɣletiviwo dzadza ɖeka kokoko, eye wodza fũu abe sno ƒe akpa suewo ene le sno ƒe ahomya me.
GSAM 95.4Le 1833 ƒe ɣletivi dzadza sia ŋu míagatsɔ nya tso Connecticut Observer ƒe 25 le 11 ƒe 1833 ƒe nyadzɔdzɔ me:—
GSAM 95.5“Old Countryman ƒe nuŋlɔla bu ‘ɣletiviwo ƒe dzadza’ be enye nya vevi aɖe. Egblɔ be, ‘Míegblɔ be dzo ƒe tsi si míekpɔ le Kuɖa ŋdi si va yi la nye kpɔɖeŋu dziŋɔ aɖe, ŋgɔdela si dzi woate ŋu aka ɖo, kple dzesi si me nublanuikpɔkpɔ le, na ŋkeke gã kple dziŋɔ si anyigba dzi ƒe amewo akpɔ ne woʋu nutrenu adelia. Ɣeyiɣi la te ɖe ŋu, si ŋu woƒo nu tsoe menye le Nubabla Yeye me ko o, ke le Nubabla Xoxo hã me; eye gboti si kpɔ eƒe kutsetsewo dzadza le ya sesẽ aɖe ƒe ŋusẽ me ƒe nɔnɔmetata nyuitɔ wu sia mate ŋu akpɔ o.’”
GSAM 96Thomas Burnett ƒe Nyagblɔɖi
GSAM 96.1Ameawo srɔ̃ tso ame siwo nɔ ŋgɔ la gbɔ be woakpɔ mɔ na dzesi sia ƒe emevava ŋutɔŋutɔ. Thomas Burnett, le eƒe Anyigba ƒe Nɔnɔme, si wota ɖe London le A.D. 1697 me, gblɔ tso Mateo 24:29 ŋu be:—
GSAM 96.2“Ɖikeke mele eme o be dzo ƒe ɣletiviwo ƒe nɔnɔmewo katã anɔ afi ma; eye wo dometɔe nye ɣletivi siwo dzadza, siwo ɖekaɖeka menye nu gã o, ke ne woasɔ ɖe edzi wu le dzadzam abe nyagblɔla la gblɔ ene, abe aŋgbawo le wainti ŋu alo kutsetsewo le gboti ŋu ene la, woawɔ nɔnɔme si awɔ nuku na ame. Mele be míabu nu siawo abe nya siwo wotsɔ ɖe edzi wu alo hakpanyawo ene o, ke abe nyagblɔɖi siwo me kɔ ƒã kple nu siwo ava eme le ŋutɔ ŋutɔ ene.”
GSAM 96Nufiala gã Olmstead ƒe Ɖaseɖiɖi
GSAM 96.3Nufiala gã Olmstead, si nɔ Yale College, Mass., eye woɖo eŋu be “America ƒe yame ƒe nɔnɔmeŋutinunyala gãtɔ,” gblɔ tso 1833 ƒe 11 ƒe 13 ƒe ɣletivi dzadza ŋu be:—
GSAM 96.4“1833 ƒe ɣletiviwo ƒe dzadza ƒe lolome nye be wòtsyɔ anyigba ƒe ŋkume ƒe akpa si menye sue o dzi, tso Atlantic ƒe titina le ɣedzeƒe va Pacific le ɣetoɖoƒe, eye tso South America ƒe dziehe ƒuta va Britania ƒe anyigbawo ƒe nuto siwo ŋu womenya nyuie o le dziehe. ɣletivi siwo dzea yame la menye wole kpɔm ko o, ke le afi sia afi woɖe nɔnɔme ɖeka fia.”
GSAM 96.5Le dzesi sia, si dze gaƒoƒo 11 le zã me le 12 le 11 eye wòyi va se ɖe gaƒoƒo 4 le ŋdi le ŋkeke 13 la, nufiala gã la gblɔ be:—
GSAM 96.6“Ame siwo kpɔ dzidzɔ be woakpɔ ɣletivi siwo dzea yame le 13 le 11 ƒe 1833 ƒe ŋdi la, ɖewohĩ kpɔ dziƒo ƒe dzoɖeɖefia gãtɔ si woɖe kpɔ tso xexeame ƒe gɔmedzedze, alo ne menye nenema o la, tso ŋutinyagbalẽ ƒe ƒeawo me.”
GSAM 97Ɣletivi Dzadza si Woɖe Dzesi le Europe Hã
GSAM 97.1Le agbalẽ si Leonard Heinrich Kelber ta ɖe Stuttgart, Germany, le ƒe 1835 me la, míenya be dzesi sia gbugbɔ va eme le Atlantic ƒe akpa kemɛ, le ɣleti ma ke me, gake le ŋkeke ʋɛ aɖewo megbe. Egblɔ be:—
GSAM 97.2“Le 25 le 11 ƒe 1833, ɣletiviwo dzadza nyuie le Europe ƒe anyigba dzi,” eye “le Minsterburg, Silesia, ɣletiviwo dzadza abe dzo ƒe tsi ene. Dzo ƒe bɔlɔwo dzadza kplii, eye woɖe zã la ɖe kekeli ŋu ale be ameawo bu be aƒewo si te ɖe wo ŋu la le dzo me.”
GSAM 97.3“Le ɣeyiɣi ma ke le Prin, Austria, ɣletiviwo dzadza le teƒe si ƒe lolome wu maili sɔsɔe alafa atɔ̃. Ame aɖewo ɖe nɔnɔme la fia abe dzo ƒe tɔsisi siwo dzem tso dziƒo ene. Ame bubuwo yɔe be dzo ƒe tsi. Sɔwo vɔ̃ ŋutɔ eye wodze anyi. Vɔvɔ̃ na ame geɖewo dze dɔ.”
GSAM 97Lododo La ƒe Dɔwɔwɔ
GSAM 97.4Esi míele nyagblɔɖi sia ƒe mɔ dzi yi ɣeyiɣi si dzesi etɔ̃lia—ɣletiviwo ƒe dzadza—va eme vɔ la, míaƒe Aƒetɔ gblɔ be, “Fifia misrɔ̃ gboti ƒe lododo.” Nya sia mele dzidzime si nɔ anyi esi míaƒe Aƒetɔ ƒo nu sia o, ke le dzidzime si nakpɔ nu siawo ƒe emevava la ŋu. Menye nu siwo le emevam o, ke nu siwo va eme xoxo lae nye dzesi siwo fia be Kristo te ɖe agbo nu. Dziƒo ŋusẽwo ƒe ʋuʋu, esi woakpɔ Kristo vavam ŋutɔ, mele eƒe vava te ɖe ŋu ƒe dzesiwo me o. Eƒe vava te ɖe ŋu ƒe dzesiwo dometɔe nye dzesi etɔ̃lia, si le ɣletiviwo me. Aƒetɔ ƒe ɣeyiɣi si wòɖo na ameawo be woasrɔ̃ gboti ƒe lododo la tso 1833 ƒe megbe. Afi siae Aƒetɔ ƒe ɣeyiɣi be xexeame nanyɔ eye woaɖo nyateƒe gã sia dzi, be eƒe vava le agbowo nu, eye eƒe vava ava hafi dzidzime si se lododo la nayi. Eya ta míekpɔ ale si wotsɔ ɣeyiɣi ɖo le nyagblɔɖi sia me, si me woaɖe Kristo ƒe vava ƒe gbeƒã gã la na xexeame.
GSAM 98Gbedeasi si Woɖe na Xexeame Katã
GSAM 98.1Le nyagblɔɖi sia ƒe emevava me la, míekpɔ be le 1833 ƒe ɣeyiɣi ma ke Aƒetɔ fɔ eƒe gbedeasilawo alo mawunyagblɔlawo ɖe dzi le xexeame ƒe nuto vovovowo me. Tso 1833 va 1844 la, woƒo ɣli be Kristo ƒe vava te ɖe ŋu, “le agbowo nu”; eye wofia gboti ƒe lododo la, ɖe dzesiwo siwo fia eƒe vava ɖe ŋgɔ, abe ale si wòɖe nu fia wo ene. Gbedeasi sia, le nufiala si nɔ agbe alo le agbalẽ tata ƒe asi me, yi mawunyakakaƒe ɖesiaɖe le xexeame, eye wòyi ƒutadu ɖesiaɖe le anyigba dzi.
GSAM 98.2Rochester, N.Y. ƒe Nyateƒe ƒe Gbe ƒe nuŋlɔla ɖe gbedeasi la ƒe keke fia nyuie le Dzove 1845 ƒe nyadzɔdzɔ me be:—
GSAM 98.3“Nyanyui mavɔ si ŋu woƒo nu tsoe le Nyaɖeɖefia 14:6, 7 me la, woɖe na dukɔ ɖesiaɖe, to, gbe kple ame ɖesiaɖe; eye wogblɔ le gbe gã me be, ‘Mivɔ̃ Mawu, eye mitsɔ ŋutikɔkɔe nɛ; elabena eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gaƒoƒo ɖo; eye mide ta agu na ame si wɔ dziƒo kple anyigba kple atsiaƒu kple tsidzɔƒewo.’ Nudzɔdzɔwo ɖo kpe nya sia dzi le mɔ si me kɔ ale gbegbe be womate ŋu aɖo kpe nya bubu aɖeke dzi kɔ wu esia o: gbedeasi sia yi dukɔ kple gbe ɖesiaɖe si le dziƒo te ƒe gbɔ, le ƒe ʋɛ aɖewo me, le Kristo ƒe vava ƒe gbeɖeɖe me le 1843 [1843, Yudatɔwo ƒe ɣeyiɣi—míaƒe ɣeyiɣi, 1844], alo eɖe ŋu. Le nufiafiawo kple agbalẽ siwo wota ƒe mɔ dzi la, gbeawo yi anyigba katã dzi, eye nyaawo yi xexeame ƒe nuwuwu.”
GSAM 98.4Ame aɖewo, siwo menya nudzɔdzɔwo o la, bu be Kristo ƒe vava zi evelia ƒe azɔli nye nu si ɖe teƒe ɖeka ko ŋu, eye wogblɔ be ewɔ ɖe William Miller kple mawunyagblɔla alafa ʋɛ aɖewo siwo kplɔe ɖo le United States ƒe dziehe ŋu. Ate ŋu awɔ nuku na ame siawo be woase be America ƒe azɔli, si me Hamemegã Miller kple Himes nye amegãwo, nye azɔli gã aɖe ƒe akpa sue ko, si abe ale si míegblɔe le ŋgɔ ene la, yi “xexeame ƒe nuwuwu.”
GSAM 99ALEKE AZƆLI LA DZE LE DUKƆ VOVOVOWO ME
GSAM 99.1Aƒetɔ ƒe ɣeyiɣi va be woaɖe gbedeasi sia ɖa na xexeame, eye le xexeame ƒe teƒe blaeve alo wu nenema me, le ɣeyiɣi ɖeka ke me, woɖe ameawo ɖe dzi. Esi womanya wo nɔviwo ƒe dɔ o la, woɖo ɣli ɖe gbedeasi sia ŋu le xexeame ƒe teƒe ɖesiaɖe. Ame siwo woɖo ŋu le ta 4 me, siwo xɔ kekeli le ŋkeke 2300 ƒe nuwuwu ŋu la, negbe A. Campbell ɖeka ko, woʋã wo be woaɖe mawudɔla gbãtɔ ƒe gbedeasi si le Nyaɖeɖefia 14 me ɖa; menye to kekeli la ŋuti nya gbɔgblɔ na wo nɔewo me o, ke le Mawu ƒe Gbɔgbɔ ƒe dɔwɔwɔ ŋutɔ ŋutɔ.
GSAM 99Wo Sɔ Kple Ɖɔɖɔɖo
GSAM 99.2Ne míetsɔ ɖoɖo si D’Aubigné zã ɖe Ɖɔɖɔɖo gã si dze le ƒe alafa 16lia me ƒe gɔmedzedze ŋu zã ɖe azɔli sia ŋu la, ekema ele be míaxɔe ɖe Mawu ƒe gbedeasi kple Mawu ƒe ɣeyiɣi me. Le Ɖɔɖɔɖo ma ŋu katã la, ŋutinyala la gblɔ be:—
GSAM 99.3“Germany meɖe nyateƒe la fia Switzerland o, eye Switzerland meɖe fia France o, eye France meɖe fia England o. Dukɔ siawo katã xɔe tso Mawu gbɔ, abe ale si xexeame ƒe akpa ɖeka meɖe kekeli la fia akpa bubu o ene; ke ɣe ɖeka ma ke si le keklẽm la ɖe eƒe kekeli ɖa tẽ ɖe anyigba katã dzi. Kristo, si nye ŋdi kekeli tso dziƒo, si le teƒe kɔkɔe ŋutɔ wu ameawo katã, nye dzo si tso Mawu gbɔ eye wòna xexeame agbe le Ɖɔɖɔɖo ƒe ɣeyiɣi me, abe esi wòwɔ le Kristotɔnyɔnyɔ ƒe gɔmedzedze ene. Le ƒe alafa 16lia me la, woɖo nufiafia ɖeka ma ke anyi le ɣeyiɣi ɖeka me le aƒe kple hamewo me le dukɔwo siwo le didi eye woƒe nɔnɔme vovovo me. Nu si ta esia dzɔe nye be Gbɔgbɔ ɖeka la le dɔ wɔm le afi sia afi, eye wòle xɔse ɖeka wɔm.”
GSAM 99.4“Germany kple Switzerland ƒe Ɖɔɖɔɖo ɖe nyateƒe sia fia. Zwingle kple Luther meɖo kadodo aɖeke o. Ɖikeke mele eme o be kadodo aɖe nɔ ame eve siawo dome; gake ele be míadi kadodo ma le dziƒo. Ame si tsɔ nyateƒe la va na Luther tso dziƒo lae tsɔe va na Zwingle. Mawu ye nye kadodo si nɔ wo dome. Zwingle gblɔ be, ‘Medze Nyanyui la gbɔgblɔ gɔme le 1516, le Mawu ƒe amenuveve ƒe ƒe me, si fia be womese Luther ŋkɔ kpɔ o le míaƒe anyigba dzi. Menye tso Luther gbɔe mesrɔ̃ Kristo ƒe nufiafia o, ke tso Mawu ƒe nya me. Ne Luther le Kristo ƒe nufiafia fia la, ewɔ nu si mewɔna; eyae nye nu sia ko.’”6
GSAM 100.1Esi ŋutinyala la ƒo nu tso Farel kple Lefèvre ƒe dɔwɔwɔ le France ŋu la, egblɔ be:—
GSAM 100.2“Eya ta France ƒe Ɖɔɖɔɖo menye nu si wotsɔ tso duta va o. Eƒe gɔmedzedze le France ƒe anyigba dzi; eƒe dzidzi le Paris; eye eƒe ke gbãtɔwo le nusɔsrɔ̃ƒe ŋutɔ, si nye ŋusẽ evelia le Roma Kristotɔnyɔnyɔ me. Mawu tsɔ dɔa ƒe gɔmeɖosewo de Picardy kple Dauphiny ŋutsu siwo ƒe dzi le dzɔdzɔe la ƒe dziwo me, hafi wòdze le dukɔ bubu aɖe me.
GSAM 100.3“Míekpɔ be Switzerland ƒe Ɖɔɖɔɖo menye Germany ƒe Ɖɔɖɔɖo ƒe dzidzime o. France ƒe Ɖɔɖɔɖo hã menye wo eve siawo ƒe dzidzime o. Dɔa dze le dukɔ siawo vovovowo me le ɣeyiɣi ɖeka me, wometsɔ nudzɔdzɔ na wo nɔewo o; abe aʋawɔwɔ me ene, esi aʋa ƒe ŋusẽ vovovowo katã dze yina le ɣeyiɣi ɖeka me, togbɔ be ɖeka meɖe ɣli na evelia be wòayi o, elabena wo katã wose se ɖeka ma ke si tso Aʋakplɔla Gã ɖeka ma ke gbɔ. Ɣeyiɣi la yɔ, ameawo ɖo ŋu, eye Mawu dze eƒe hame ƒe Ɖɔɖɔɖo gɔme le dukɔwo katã me le ɣeyiɣi ɖeka. Nudzɔdzɔ siawo ɖe fia be ƒe alafa 16lia ƒe Ɖɔɖɔɖo gã la nye Mawu ƒe dɔ.”7
GSAM 100.4Le England ƒe Ɖɔɖɔɖo, si va eme le Thos. Bilney, Fryth, Tyndale kple bubuwo ƒe kpɔkplɔ te la, D’Aubigné gblɔ kple edzi be:—
GSAM 100.5“Eya ta England ƒe Ɖɔɖɔɖo dze egɔme Luther kple Zwingle manɔmee, eye Mawu ɖeka ko gbɔ wòtso. Le Kristotɔnyigba siawo katã me la, Mawu ƒe nya ƒe dɔwɔwɔ nɔ anyi le ɣeyiɣi ɖeka me. Ɖɔɖɔɖo ƒe gɔmedzedze le Oxford, Cambridge, London nye Nubabla Yeye le Greek gbe me si Erasmus ta. [Tyndale kple Thomas Bilney dzɔ tso Cambridge le ƒe 1519 me.] Ŋkeke aɖe va esi England ƒo adegbe le eƒe Ɖɔɖɔɖo ƒe gɔmedzedze kɔkɔe sia ta.”8
GSAM 101.1Kristo ƒe vava ƒe gbedeasi dze abe ale si míetsɔ Ɖɔɖɔɖo ƒe dɔ ƒe gɔmedzedze le ŋgɔ la ɖe eme ene. Ameawo ƒe dziwo yi ɖe dɔ me le ɣeyiɣi ɖeka me le xexeame ƒe teƒe siwo ƒe xexlẽme wu dukɔ ene mawo zi ene, eye womanya wo nɔewo o, wometsɔa nɔnɔme ƒe nyawo na wo nɔewo o. Woɖe mawunyagbalẽ ƒe nyateƒewo ɖeka ma ɖa, menye le dukɔ ene ko me o, ke na xexeame si ŋku ʋu la katã.
GSAM 101Dɔwɔwɔwo siwo Joseph Wolff wɔ
GSAM 101.2Le nudzɔdzɔ sia me la, míate ŋu aɖo ŋku nyateƒewo ŋu tso vava ƒe gbedeasi la ƒe keke ɖe anyi ŋu:
GSAM 101.3“Le 1831 me la, woɖo Joseph Wolff, D.D., tso Great Britain be wòawɔ dɔwɔwɔɖeɖe le Palestina ƒe Yudatɔwo dome. Eya ƒe agbalẽŋlɔ̃ɖiwo ɖe fia be, va se ɖe ƒe 1845 me la, eɖe gbeƒã Aƒetɔ la ƒe vava kpuie le Palestina, Egypt, Ƒu Dzĩ la ƒe ƒuta, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman Empire blibo la me, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, le Constantinople, Yerusalem, St. Helena, eye le tɔdziʋu me le Mediterranean ƒu la dzi, kple New York City, na hame ɖesiaɖe. Egblɔ be yegblɔ nu le Yudatɔwo, Turkotɔwo, Mohammedan-tɔwo, Parsee-tɔwo, Hindoo-tɔwo, Chaldean-tɔwo, Yesede-tɔwo, Syrian-tɔwo, Sabean-tɔwo dome, na pasha-wo, sheikh-wo, shah-wo, Organtsh kple Bokhara ƒe fiawo, Greece ƒe nyɔnu fia, kple bubuwo.”9
GSAM 101.4Le Yemen, teƒe si Mose srɔ̃a ƒe fofo Hobab ƒe dzidzimeviwo nɔna la, Joseph Wolff kpɔ agbalẽ aɖe, eye eya ŋutɔ gblɔ tsoe be: “Agbalẽ si woyɔna be ‘Seera’ la le Arabtɔ siwo le afi sia la si; agbalẽ sia ƒo nu tso ‘Kristo ƒe Vava Zi Evelia, kple eƒe Fiaɖuƒe le Ŋutikɔkɔe me!’ ŋu”10
GSAM 102.1Le Yemen la, eɖu ŋkeke ade kple Rechab-tɔwo. Eya gblɔ tso wo ŋu be: “Wometsɔ wain no o, womedoa waingble o, womeƒãa nuku o, wonɔa agbadɔwo me, eye woɖoa ŋku Jonadab, Rechab ƒe vi la ƒe nyawo dzi. Israel ƒe viwo, Dan ƒe to la me tɔwo, nɔ wo dome; wonɔa teƒe si te ɖe Terim ŋu le Hatramawt, eye wo kple Rechab ƒe viwo xɔe se ɖe Mesia ƒe vava kpuie le dziƒo ƒe alilikpowo me.”
GSAM 102.2Míekpɔ le nu siwo wogblɔ le afima me be le ƒe wuiene siawo me la, Wolff ŋutɔ ɖe gbeƒã nya be Kristo ƒe vava ɖo agbo nu le dukɔ vovovo siwo ƒe xexlẽme wu blaeve la me. Le ɣeyiɣi ma ke me la, woƒo nu geɖe tso nufiafia sia ŋu le Germany, vevietɔ le anyigba la ƒe anyiehe, le Moravian-tɔwo dome.
GSAM 102Gbedeasi la le Germany kple Russia
GSAM 102.3Ŋlɔla si nye England-tɔ, Mourant Brock, gblɔ na mí be: “Le Württemberg la, Kristotɔwo ƒe nɔƒe aɖe nɔ, si me ame alafa geɖe nɔ, eye wonɔ mɔ kpɔm na Kristo ƒe vava kpuie.” Hengstenberg, ame si woɖo ŋkume be le ɣeyiɣi ma me la eyae nye mawunyanunyala si ƒe nunya lolo wu le Germany, ɖe nufiafia la ɖe Germany ƒe teƒewo bubuwo.
GSAM 102.4Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe December 13, 1892 ƒe nyati me la, Germany ƒe Hamemegã L. R. Conradi gblɔ be:
GSAM 102.5“Bengel, le Germany, tsɔ lɔlɔ̃ na míaƒe Aƒetɔ ƒe dzedzeme ƒe dzo ɖo ame geɖewo ƒe dzi me, eye esia kplɔ ame akpe geɖe be woasrɔ̃ nyagblɔɖi ƒe nya abe ɣeyiɣi aɖeke me kpɔ o.... Kekeli la kɔ Germany, eye woɖe agbalẽwo ɖe go siwo fia aleke ŋkeke 2300 la wɔ dɔ. Wotsɔ agbalẽ siawo ƒe akpa geɖe ɖe Germany. Subɔsubɔ ƒe gbɔgbɔmenyɔnyɔ aɖe va dzɔ, le Württemberg ŋutɔ; eye esime yometiti va la, ƒomewo ƒe alafa geɖe yi Russia ƒe anyiehe, eye woɖe nya la ɖe woƒe dukɔviwo siwo nɔ afi ma ƒe ɣeyiɣi geɖe tsã la. Esime nyagblɔla siwo le hamewo me tu woƒe hamewo la, xɔsetɔawo, negbe ame ʋɛ aɖewo ko, wɔa woƒe ‘stunden’, alo ‘ɣeyiɣi’ ƒe takpekpe le aƒewo me, eye ame alafa geɖewo xɔ Yesu. Le ɣeyiɣi ma ke me la, woɖo Sabat ƒe nya ɖe wo dome, gake ame aɖeke medze edzi wɔwɔ gɔme o, eya ta nya la bu ɖe wo dome. Russia ƒe agbleɖela aɖe xɔ Yesu le ‘stunden’ la me, eye eɖe dɔ ma ke ɖe Russia-tɔwo ŋu. Le nuwuwu la, esia kplɔ Stundist ƒe azɔli gã si le egbe la va, si ƒe ŋusẽ kɔ ɖe Siberia ƒe teƒe si le didi wu kple Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe July 31, 1891 me la, Conradi ƒe nya aɖe li tso Nɔviŋutsu Schäche si le Australia ŋu. Le ɣeyiɣi si eƒo nu tsoe la, Schäche nɔ Silesia, eye eɖe ɣeyiɣi aɖe wɔ dɔ na Fofo Gosner ƒe dukɔ me mawunyakakadɔ, ame si nye Germany ƒe mawunyagblɔla si ŋkɔ dze ŋgɔ. Schäche ƒe nya me la, eɖe nya siawo tso Kelber ƒe agbalẽ ŋu:
GSAM 103.2“Le 1836 megbe, alo esime Bengel ƒe ŋkeke-ɖoɖo la wu enu la, woɖe nyati aɖe ɖe Schweidnitz nutome ƒe nyagbalẽ me tso Mr. Sommerfeldt ƒe agbalẽdzraƒe le afi ma, tso L. Henry Kelber ƒe agbalẽ aɖe ŋu. Agbalẽ la ƒe nyae nye nuŋlɔ̃ɖiwo tso nu gãwo kple dzidzɔtɔwo siwo ava eme le ƒe 1843 kple 1844 me. Nyemegaɖo ŋku agbalẽ la ƒe ŋkɔ pɛpɛpɛ dzi o. Míeyi ɖaƒo agbalẽ la, eye míesrɔ̃e kple ame siwo dze nya la ŋu, le ƒe 1839-40 me, esime míetu ʋɔtruwo. Agbalẽ la ɖe fia tso Daniel, Nyaɖeɖefia, kple Matiu 24 me be nuwuwu la te ɖe mía ŋu, eye eƒe ŋkeke-ɖoɖo ƒe nɔnɔmetata hã nɔ eme, si fia aleke woɖo ŋkeke ma ŋu.”
GSAM 103Gbedeasi la le Great Britain
GSAM 103.3Le England ƒe agbalẽ aɖe si woyɔ be ƒe akpe me la, wogblɔ be: “England ƒe Hame ƒe mawunyagblɔla alafa adre nɔ ɣli dom be Ŋutsu si ɖe ame la gbɔ ava.” Le ɣeyiɣi ma ƒe mawunyagblɔla siwo ƒe nunya lolo wu dome la, ame aɖewo nɔ siwo ɖe Kristo ƒe vava ƒe nufiafia ɖe gbeƒã le England tso 1840 va se ɖe 1844. Wo dome míayɔ ame siawo ƒe ŋkɔwo: Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [le eƒe agbalẽ si woyɔ be Kpɔ Yerusalem ŋu, axa 114, eɖe Matiu 24 ƒe lododo la ɖe dzidzime sia ŋu], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, kple bubuwo.
GSAM 104Gbedeasi la le Holland
GSAM 104.1Hentzepeter ɖe Kristo ƒe vava zi evelia ƒe nufiafia ɖe gbeƒa le Holland; wogblɔ be le ɣeyiɣi ma me la, eyae nye anyigba ma ƒe mawunyagblɔla si wɔ dɔ nyuie wu. Eyae kpɔa Royal Museum le The Hague, le fia ƒe ɖoɖo nu. Le agbalẽ si eŋlɔ na zãtitina ƒe ɣli ƒe ŋlɔla le June, 1844 me la, egblɔ tso eya ŋutɔ ŋu be drɔ̃e aɖe si ʋã eƒe dzi ŋutɔ ye na wòtrɔ ŋku ɖe nya sia ŋu zi gbãtɔ. Eŋu dzro Ŋɔŋlɔawo me tso nya sia ŋu, eye le 1830 me eɖe agbalẽvi aɖe ɖe go si ɖe nufiafia la fiana. Le 1841 me eɖe agbalẽvi bubu ɖe go tso xexeame ƒe nuwuwu ŋu. Le agbalẽ ma ke me egblɔ be nya gbãtɔ si wòse tso William Miller kple bubuwo siwo nɔ nufiafia be Kristo ƒe vava te ɖe ŋu la ɖem gbeƒã le dutoƒo la ŋu va eya gbɔ le 1842 me, to ŋutsu aɖe si va Holland tso America me ƒe nyaɖeɖe me.
GSAM 104Gbedeasi la le Tartary
GSAM 104.2Le 1821 me kpɔ̃ la, woxɔ se eye wofia Aƒetɔ la ƒe vava ƒe nufiafia le Tartary. Le ɣeyiɣi ma me la, Ireland ƒe mawunyagblɔla aɖe yi anyigba ma dzi, eye Tartar ƒe nunɔla aɖe bia e be: “Ɣekaɣie Kristo ava zi evelia?” Eɖo ŋu be yemenya nya sia ŋu naneke o. Eya ta nunɔla la ƒo nu le ŋku ƒoƒo ŋutɔ me tso ŋuɖoɖo sia ŋu tso mawunyagblɔla si va be yeafia wo Biblia ƒe nufiafia la gbɔ, eye egblɔ be yebu be “ame sia ame si le Biblia aɖe la ate ŋu anya nya ma.” Emegbe nunɔla la ɖe eƒe susu ɖe go, eye egblɔ be yebu be Kristo ava le A.D. 1844 ƒe ɣeyiɣi ŋu. Nya sia le Ireland ƒe Agbalẽ, 1821 me.
GSAM 104Gbedeasi la le America, India, kple Europe ƒe anyigba
GSAM 104.3Le Vava ƒe Agbalẽviwo, Agbalẽ 2 lia, axa 135, 1844, Mourant Brock si tso England gblɔ be:
GSAM 105.1“Menye le Great Britain ko wole mɔ kpɔm na Ŋutsu si ɖe ame la ƒe vava kpuie, eye wole nuxlɔ̃ame ƒe gbe kɔm le o; ke boŋ le America, India, kple Europe ƒe anyigba ŋu hã. Le America la, mawunyagblɔla abe alafa etɔ̃ ene nɔ ‘Fiaɖuƒe la ƒe nyanyui sia’ ɖem gbeƒã nenema; le anyigba sia me hã la, England ƒe Hame ƒe mawunyagblɔla abe alafa adre ene nɔ ɣli ma ke dom.”
GSAM 105Le tɔdziʋudzeƒe ɖesiaɖe le anyigba dzi
GSAM 105.2E. R. Pinney, si tso Seneca Falls, N.Y., nye Baptist ƒe mawunyagblɔla si de dzim eye eɖe eƒe agbe ɖe vava ƒe nufiafia ƒe gbeƒaɖeɖe ŋu. Le eƒe agbalẽ si woyɔ be Matiu 24 ƒe ɖeɖefia, axa 8 kple 9 me la, egblɔ be:
GSAM 105.3“Le 1842 me kpɔ̃ la, wotsɔ Kristo ƒe vava zi evelia ƒe agbalẽwo ɖo na mawunyakakaƒe ɖesiaɖe le Europe, Asia, Africa, kple America, le Rocky Mountains ƒe afima kple afima.... Míaƒe tɔdziʋuwo ƒe amegãwo kple ƒuʋuʋulaawo gblɔ na mí be gbeƒãɖeɖe sia ɖo tɔdziʋudzeƒe ɖesiaɖe si woɖona la do ŋgɔ na wo, eye ame geɖewo bia wo nya sia ŋu.”
GSAM 105Ame akpe etɔ̃ siwo le gbedeasi la ƒe gbeƒã ɖem
GSAM 105.4Hamemegã G. W. Mitchel, si tso Zanesville le Ohio, nye mawunyagblɔla bubu si ɖe nufiafia la ɖe gbeƒa. Eya gblɔ na ŋlɔla la le nyaɖeɖe aɖe me le Newark, Ohio, le August 8, 1894, be Hamemegã William Miller gblɔ nɛ le nyaɖeɖe aɖe me le McConnellsville, Ohio, le September, 1844, be mawunyagblɔla akpe etɔ̃ siwo le xexeame ƒe teƒe vovovowo la ƒe ŋkɔwo kple woƒe adresiwo le ye si, ame siwo ɖe gbeƒa be, ‘Mivɔ̃ Mawu, eye mitsɔ ŋutikɔkɔe nɛ; elabena eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gaƒoƒo la ɖo,’ eye wo dometɔ geɖe nɔ North America kple Great Britain.”
GSAM 105.5William Miller, esime eƒo nu tso ɣli sia ƒe keke ɖe anyi ŋu la, gblɔ be:
GSAM 105.6“Ame ɖeka alo eve le xexeame ƒe akpa ɖesiaɖe ɖe nyanyui la ɖe gbeƒa, eye wo katã sɔ le ɣeyiɣi la ŋu—Wolff le Asia; Irving, si nɔ England tsã; Mason le Scotland; Davis le South Carolina; kple ame geɖe le teƒe sia, woɖe ɣli la ɖe gbeƒa le fifia alo tsã.”11
GSAM 106Hutchinson ƒe Elia ƒe Gbe kɔ ɖe anyigba katã dzi
GSAM 106.1Le 1837 me la, woɖo Hamemegã R. Hutchinson tso England be wòayi aɖawɔ Wesleyan ƒe mawunyakaka-dɔ le Canada. Le nuwuwu la, eɖo nɔƒe le Montreal. Eya nya ame geɖe le dukɔ vovovowo me nyuie. Le ƒe 1843 kple 1844 me la, eɖe nyagbalẽ aɖe ɖe go si woyɔ be Elia ƒe Gbe, si me eŋlɔ nu tso Kristo ƒe vava ƒe nufiafia ŋu. Esi wòkpɔa mɔ nyuie be yeatsɔ eƒe agbalẽwo ade ƒuʋuʋuwo me, eye wòkpɔ mɔ be yeaɖo eƒe nyagbalẽwo ƒe babla gãwo ɖa le postafe aɖeke maxexe me, eɖo wo geɖe ŋutɔ ɖe anyigba ƒe akpa ɖesiaɖe. Egblɔ tso eƒe dɔ ŋu be yetsɔe na Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, kple Britain-fiaɖuƒe blibo kple eƒe koloniawo.
GSAM 106Le Sandwich Islands
GSAM 106.2Le zãtitina ƒe ɣli ƒe October 12, 1843 ƒe nyati me la, lɛta aɖe nɔ eme tso Mrs. O. S. Burnham si nɔ Kaloa, Kaui ƒukpo dzi, Sandwich Islands. Eya kple srɔ̃a nɔ nu fiam le afi ma. Woxɔ vava ƒe nufiafia la se eye woɖe gbeƒa le afi ma, eye xɔseɖela ƒe habɔbɔ aɖe nɔ subɔm kple wo le ƒukpoawo dzi.
GSAM 106Gbedeasi la ƒe tsɔtsɔsɔ kple Yohanes Baptista tɔ
GSAM 106.3Eya ta míekpɔ be woɖe vava ƒe nufiafia la ɖe gbeƒa le keke ɖe anyi ŋu si sɔ gbɔ be Ŋɔŋlɔ ƒe nyagblɔɖiwo ku ɖe eŋu la va eme.
GSAM 106.4Nyagblɔɖila Yesaya gblɔ le nya siawo me tso gbedeasi si woaɖo ɖe Kristo ƒe vava gbãtɔ ŋu be: Ame si le ɣli dom le gbedzi la ƒe gbe: Mi dzra Aƒetɔ la ƒe mɔ ɖo, miɖe mɔ dzɔdzɔe le gbegbe na míaƒe Mawu. Balime ɖesiaɖe akɔ ɖe dzi, eye to kple togbɛ ɖesiaɖe aɖi ɖe anyi; mɔ gɔ̃wo azu dzɔdzɔe, eye teƒe gbagbãwo azu gbadzaƒe; woaɖe Aƒetɔ la ƒe ŋutikɔkɔe afia, eye ŋutilã katã akpɔe ɖekae; elabena Aƒetɔ la ƒe nu ye gblɔe.12 Esia va eme le Yohanes Baptista si nɔ gbeƒã ɖem le Yudea gbedzi, eye wògblɔ be, Mitrɔ dzime; elabena dziƒo Fiaɖuƒe la te ɖe ŋu.13
GSAM 107.1Ŋutsu sia ɖeka, le ɣeyiɣi ƒe ɣleti ade me esime eƒo dɔ le Yudea ƒe anyigba ɖeka dzi, wɔ nyagblɔɖi sia ƒe nukunu la va eme. Nyagblɔɖi sia ɖe Yohanes ƒe dɔ ƒe ɣeyiɣi kple teƒe ɖe mɔ nu, gake nyagblɔɖi siwo ku ɖe Kristo ƒe vava zi evelia ƒe gbeƒaɖeɖe ŋu la menye nenema o, elabena dɔa nɔ be woawɔe kple “ɣli gã”, eye eƒe keke ɖe anyi nanye xexeame katã.
GSAM 107.2Eya ta le nyateƒe siwo wotsɔ ɖe ŋgɔ la ƒe kekeli me la, míekpɔ aleke nyagblɔɖi si ku ɖe vava ƒe gbedeasi ŋu va eme pɛpɛpɛ. Mawu ƒe ɣeyiɣi va be woafia figi-ati ƒe lododo la, eye woaɖe mawudɔla gbãtɔ ƒe gbedeasi ƒe gbeƒãɖeɖe gbãtɔ ɖe gbeƒa; eye wòfɔ eƒe gbedeasitsɔlawo ɖe tsitre be woaɖe ɣli la ɖe dukɔwo, ameawo, kple gbe vovovowo katã.
Notes
- Mateo 24:32-35. ↩
- Roma 10:14, 15. ↩
- Mateo 24:29, 30. ↩
- Mateo 24:29. ↩
- Marko 13:24. ↩
- Ɖɔɖɔɖo ƒe Ŋutinyagbalẽ, Agbalẽ 8, ta 1, nudzesi 2, 3. ↩
- Ibid., Agbalẽ 12, ta 3, nudzesi 10. ↩
- Ibid., Agbalẽ 18, ta 2, nudzesi 12. ↩
- Hame ƒe Gbe, axa 343. ↩
- Wolff ƒe dɔ le Bokhara. ↩
- William Miller ƒe Nufiafiawo, axa 238, 1843. ↩
- Yesaya 40:3-5. ↩
- Matiu 3:1, 2. ↩