Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
20 / 31
20 / 31

Ta 17 — Nyateƒe la ƒe ŋgɔyiyi le sesẽwo me

John Norton Loughborough

GSAM 265.1Abe alẽkplɔla si ɖoa eƒe alẽwo ƒe ŋu le ŋkeke si wòle eƒe alẽwo siwo kaka dome ene la, nenema kee madi nye alẽwo, eye maɖe wo tso teƒe siwo katã wokaka wo ɖo le alilikpo kple viviti ƒe ŋkeke me.1

GSAM 265.2Ame siwo va se ɖe ɣeyiɣi sia (1847) la xɔ mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi, nye ame dahewo le xexeame ƒe nunɔamesiwo gome; eya ta nu sue aɖe ko wote ŋu wɔ le ga me hena gbedeasi la ƒe kaka. Hamemegã White kple eƒe srɔ̃, kple Hamemegã Bates, kpɔe be ehia woƒe ŋutɔ ƒe dɔwɔwɔ le nɔvi siwo kaka la dome, eye ehia hã be woaɖo nuŋlɔɖiwo ɖo be woatsɔ ana amewo, abe kpekpeɖeŋu si ahe wo ɖe nyateƒe ƒe nunya me ene. Hamemegã Bates ƒe agbalẽvi si ŋuti woŋlɔ Sabat la ŋu la kpe ɖe eŋu ŋutɔ le Sabat ƒe nya ɖeɖe me, esi wòyi teƒe vovovoewo, eye esi woɖo agbalẽvi ma ƒe mama ɖe amewo ŋu to agbalẽ dziɖoɖo me. Ewɔ dɔ kple dzidodo blibo.

GSAM 265Nɔvinyɔnu ɖetugbi aɖe ƒe vɔsa na nyateƒe la

GSAM 265.3Le ɣeyiɣi aɖe, esi megali ga si aɖe eƒe mɔzɔzɔ ta o la, eɖo be yeadzɔ afɔ tso Massachusetts yi New Hampshire. Esi wòle klalo be yeadze mɔ la, exɔ agbalẽ tso nɔvinyɔnu ɖetugbi aɖe gbɔ, ame si ɖo ŋugbe be yeawɔ aƒedɔ le $1 ɖe kwasiɖa ɖe sia ɖe, be yeakpɔ nu si dzi yeaɖo kpe ɖe dɔa ŋu. Esi wòwɔ dɔ le kwasiɖa ɖeka me la, nya si be Hamemegã Bates hiã ga la ɖe eƒe dzi ŋutɔ, eya ta eyi eƒe dɔwɔƒe ƒe aƒetɔ gbɔ hebia ga si wowɔna ɖe ŋgɔ be yeatsɔ aɖo $5 ɖe eŋu enumake. Etsɔ ga sia xe eƒe mɔzɔzɔ ƒe fe le ʋu si amewo katã zãna me yi New Hampshire. Le teƒe ɖesiaɖe si wòyi la, eƒe takpekpewo dze edzi, eye ame geɖe xɔ nyateƒe la.

GSAM 266Aƒemetɔwɔwɔ kple aƒemenu siwo wodo le ame bubuwo gbɔ

GSAM 266.1Be míaɖe vɔsa ƒe gbɔgbɔ si nɔ mɔɖela gbãtɔwo me le gbedeasi sia me la afia la, míatsɔ nya siwo Aƒenɔ White ŋlɔ le woƒe nɔnɔme ŋuti la ƒe ɖeka ɖe afisia. Esia nɔ le 1847-48 ƒe vuvɔŋɔli me, esi wonɔ S. Howland ƒe aƒe gã me le Topsham, Maine, eye wotsɔ aƒemenu siwo wodo le ame bubuwo gbɔ la ɖo aƒe ɖo:—

GSAM 266.2“Míenye ame dahewo, eye míekpɔ ɣeyiɣi sesẽwo. Nye srɔ̃ wɔ dɔ le kpewo hehe le ketekemɔ dzi, eye dɔa ɖe eƒe asibidɛwo ƒe ŋutigbalẽ ɖa, eye ʋu do le teƒe geɖewo. Míeɖoe kplikpaa be mímaɖo ŋu ɖe ame aɖeke ŋu o, ke míatsɔ míawo ŋutɔ ƒe agbe awɔ dɔ, eye míakpɔ nu si dzi míakpe ɖe ame bubuwo ŋu. Ke nuwo medze edzi na mí o. Nye srɔ̃ wɔ dɔ sesẽ ŋutɔ, gake mete ŋu xɔ eƒe dɔa ƒe fetu si le eŋu o.

GSAM 266Hamemegã White le nake ŋem

GSAM 266.3“Nye srɔ̃ ɖe eƒe dɔ le ketekemɔdɔwɔƒe la me ɖa, eye wòtsɔ eƒe fia yi ave me be yeaŋe nake. Esi eƒe lãme ƒe axa ɖeka nɔ vevem ɣe sia ɣi la, eƒe dɔ nɔ tso ŋdi ƒe ŋkeke va se ɖe fiẽ me, be yeakpɔ ga 50 cent ɖe ŋkeke. Vevesese sesẽ meɖe mɔ nɛ wòadɔ alɔ̃ le zã me o. Emegbe míexɔ agbalẽ tso nɔviwo siwo le nutome vovovoewo me, ame siwo yɔ mí be míava yi wo gbɔ eye míakpɔ wo. Ke esi menɔ ga si aɖo mí ɖe nutomea ƒe go aɖe o la, míƒe ŋuɖoɖo nye be mɔa meɖi ɖa le ŋgɔ mí o.

GSAM 266.4“Míexɔ agbalẽ tso Nɔviŋutsu Chamberlain, si tso Connecticut, si ɖe kuku be míava ɖo nutometakpekpe aɖe le nutome ma me. Míeɖo be míayi ne míakpɔ ga. Srɔ̃nye kple eƒe aƒetɔ wobu akɔnta, eye ekpɔ be eƒe fetu $10 kpɔtɔ le aƒetɔ la si. Kple ga sia ƒe afã la, meƒle awuwo siwo míehia ŋutɔ, eye megbugbɔ nye srɔ̃ ƒe awu gã la, eye metɔ avɔnuɖeɖiwo ɖe avɔnuɖeɖi siwo metɔ ɖo xoxo la gɔ̃ hã dzi, ale be esesẽ be woade dzesi avɔ gbãtɔ la le awua ƒe akpawo me. $5 susɔ be míatsɔ ayi Dorchester, Mass. Míaƒe adaka me nɔ nu siwo katã kloe nɔ mía si le anyigba dzi. Ke susu ƒe ŋutifafa kple dzitsinya dzadzɛ nɔ mí si, eye míetsɔe bu xexeame ƒe nɔnɔme nyuiwo wu.”

GSAM 267.1“Míeyi Nɔviŋutsu Nichols ƒe aƒe me, eye hafi míado le afi ma, Nɔvinyɔnu Nichols tsɔ $5 na nye srɔ̃, si kpe ɖe míaƒe mɔzɔzɔ ŋu yi Middletown, Conn. Míenye amedzrowo le du ma me, eye míemanya nɔvi aɖeke le nutomea me haɖe o. ga 50 cent ko susɔ le mía si. Nye srɔ̃ medo dzi atsɔ ga sia aɣe sɔkeke o, eya ta wòtsɔ adaka la ɖe ati ƒe ƒuƒoƒe dzi, eye míedzɔ afɔ le mɔ dzi be míadi ame si xɔ se ɖeka kplii. Eteƒe medidi o míekpɔ Nɔviŋutsu Chamberlain, eye eƒe aƒe me wòkplɔ mí yi.”

GSAM 267Nutometakpekpe le Rocky Hill, Conn.

GSAM 267.2Woɖo nutometakpekpe sia ɖe Rocky Hill, eye nɔƒe si woƒo ƒu le la nye xɔ gã, si wɔwɔ me wu nu o, le Nɔviŋutsu Belden ƒe aƒe me. Nya si le agbalẽ me si Hamemegã White ŋlɔ na S. Howland la tsɔa nu nyuiwo ƒe ɖeɖe va le takpekpe la ŋu:—

GSAM 267.3“Le April 20 [1848] la, Nɔviŋutsu Belden ɖo eƒe kɔnta ɖe Middletown be wòakplɔ mí kple nɔvi siwo kaka le du ma me. Míeyi eƒe teƒe [Rocky Hill] le ɣetrɔ gaƒoƒo ene lɔƒo me, eye le miniti ʋɛ aɖewo megbe Nɔviŋutsu Bates kple Gurney va. Míewɔ takpekpe le fiẽ ma me, eye míenɔ ame wuiatɔ̃ lɔƒo. Le Fiɖa ŋdi la, nɔviwo va ɖoƒe va se ɖe esime míenɔ ame blaatɔ̃ lɔƒo. Menye ame siawo katãe nɔ nyateƒe la me blibo o. Míaƒe takpekpe le ŋkeke ma dze ŋutɔ. Nɔviŋutsu Bates ɖe sewo fia le kekeli me, eye ɖaseɖiɖi sesẽwo te gbe ɖe woƒe vevienyenye dzi. Nya la li ke ame siwo nɔ nyateƒe la me xoxo la, eye wòƒo ame siwo meɖo woƒe tame ɖe eŋu o ƒe dzi.”2

GSAM 267Woɖe kuku be míayi Oswego County, N.Y.

GSAM 267.4Esi woƒo Hamemegã Bates ƒe agbalẽvi la ɖe Mɔkpɔlawo dome la ta, ame siwo le nutome bubuwo me dze Sabat la yome. Hiram Edson, si tso Port Gibson, N.Y., ŋlɔ be yedi be Hamemegã kple Aƒenɔ White kple ame bubuwo ava ɖo Sabat lélawo ƒe takpekpe le Volney, le Oswego County, le August 1848 me. Egblɔ be nɔviwo nye ame dahewo ŋutɔ, eye mate ŋu aɖo ŋugbe be woakpɔ ga si aɖe mɔzɔzɔ ƒe nuwo o. Hamemegã White xɔ $40 to dɔ si wòwɔ le gbe ŋeŋe me le agble ta. Wotsɔ ga la ƒe akpa ɖe awu siwo hiã ŋutɔ ƒle, eye wotsɔ akpa si susɔ la ɖo woƒe mɔzɔzɔ na Volney kple woƒe tɔtrɔgbɔ.

GSAM 268.1Woɖo takpekpe sia ɖe New York ƒe ɣetoɖoƒe, le Aƒetɔ Arnold ƒe kɔntaƒe. Ame blaetɔ̃ vɔ atɔ̃ lɔƒo nɔ afi ma, ame siwo te ŋu ƒo ƒu le nutomea ƒe akpa ma me; gake ame eve aɖeke meɖo tame ɖeka o. Ame ɖesiaɖe nɔ tsitre ɖe eya ŋutɔ ƒe susu ŋu, eye wògblɔ be Biblia ŋu ɖo ɖe eŋu. Wo katã nɔ didim be woaɖe woƒe susuwo fia eye woaƒo nu tso wo ŋu. Wogblɔ na wo be Hamemegã White kple eƒe srɔ̃ meva tso teƒe didi aɖe va be yewoase woƒe nya o, ke wova be yewoafia nyateƒe la wo. Aƒetɔ Arnold xɔe se be ƒe akpe ɖeka si yɔ le Nyaɖeɖefia 20 me la va yi, eye ame 144,000 si yɔ le Nyaɖeɖefia me lae nye ame siwo fɔ ɖe Kristo ƒe tsitretsitsi dzi.

GSAM 268Aƒetɔ Arnold gblɔ be yemexɔ ɖoɖo kɔkɔeawo dzi se o

GSAM 268.2Esi wotsɔ míaƒe Aƒetɔ si ku la ƒe dzesiwo va ɖo ame siawo ŋkume, eye wonɔ klalo be yewoaɖo ŋku eƒe fukpekpewo dzi la, Aƒetɔ Arnold tsi tsitre heɖe gbe be yemexɔ nu si yewole be yewoawɔ la dzi se o—be Aƒetɔ la ƒe nuɖuɖu nye Ŋutitotoŋkekenyui la ƒe yiyi edzi, eye ele be woawɔe zi ɖeka pɛ ko le ƒe me.

GSAM 268.3Susu vovovo siawo ɖe agba sesẽ ɖe Aƒenɔ White dzi. Enya nyuie be Aƒetɔ Arnold le vodada me, eye xaxa gã ɖe eƒe gbɔgbɔ dzi, elabena edze abe ɖe wodo ŋukpe Mawu ene. Ame aɖewo vɔ̃ be ele kuku ge; ke Hamemegã Bates, White, Chamberlain, Gurney kple Edson do gbe ɖa ɖe eŋu, eye Aƒetɔ la ɖo to eƒe dɔla siwo ƒe gbedodo la le amenuveve me, eye wògbɔ agbe. Dziƒo ƒe kekeli nɔ eŋu, eye eteƒe medidi o, eŋlɔ xexeame ƒe nuwo be keŋkeŋ. Esi wònɔ nɔnɔme ma me la, woɖe ame siwo nɔ afi ma ƒe vodadawo fia nɛ, eye woɖe nyateƒe si le vovo na vodadawo la hã fia nɛ, be susu vovovo siwo wonɔ ɖem be woƒe gɔmeɖeɖe le Biblia ŋu la nye woƒe susuwo ko tso Biblia ŋu, eye ele be woaɖe woƒe vodadawo ɖa, eye woaɖo woƒe tame ɖeka ɖe mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi la ŋu. Takpekpe la wu kple ŋutikɔkɔe; nyateƒe la ɖu dzi. Ame siwo lé susu vovovo siawo ɖe asi la ʋu woƒe vodadawo me, eye woɖo woƒe tame ɖeka ɖe fifia ƒe nyateƒe, mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi la ŋu, eye Mawu yra wo ŋutɔ.

GSAM 269Ŋutega si wòtsɔ Biblia zã ɖe ŋutɔ

GSAM 269.1Aƒetɔ Alexander Ross, ame si nɔ ame blaetɔ̃ vɔ atɔ̃ siwo ƒo ƒu le takpekpe suea me dome, na nya sia ƒe ɖeɖe le January 4, 1884. Egblɔ be:—

GSAM 269.2“Esi Nɔvinyɔnu White nɔ ŋutega me la, etsi tsitre ɖe eƒe afɔwo dzi, eye wòtsɔ aƒe Biblia la ɖe eƒe asi miame; agbalẽ la ƒe lolome nɔ abe Biblia bubuwo tɔ ene. Esi wòle agbalẽ la ʋuʋum eye wòtsɔe ɖe dzi, menye be wòkpɔ agbalẽ la o, eƒe asi ɖusime nɔ ʋuʋum tso kpukpui ɖeka yi bubu dzi, eye wòtsɔa eƒe asibidɛ ɖe ŋɔŋlɔ la ŋu, eye wògbugbɔ gblɔ kpukpui la. Mekpɔ kpukpui geɖe be makpɔe ɖa ne nya si wògbugbɔ gblɔ le kpukpui si ŋu wòtsɔ asibidɛ la ŋu hã. Nye ŋutɔ alo ame aɖe le ame siwo ƒo ƒu la dome kpɔ wo katã. Le kpɔɖeŋu ɖesiaɖe me la, menye kpukpui si ŋu wòtsɔ asibidɛ la ko wògbugbɔ gblɔ o, ke wògbugbɔ gblɔe esi eƒe ŋkuwo le dzi kpɔm eye wòtrɔ mo ɖa le Biblia la ŋu. Kpukpui siawo si wògbugbɔ gblɔ lae mu Sabat léla siwo ƒo ƒu le Volney le August 1848 me ƒe nufiafia alakpawo ɖi, eye wòhe mí va ɖo tame ɖeka ɖe nyateƒe la ŋu.”

GSAM 269.3Vavãe, ame si megbe nufiafia vodada siwo woɖɔ ɖo le nɔnɔme siawo me, to kpukpui siwo me kɔ siwo woyɔ tso Biblia me le mɔ wɔnuku sia nu la dzi o la, ƒe dzi sẽ ŋutɔ. Sabat léla siwo le Oswego County, esi woɖɔ woƒe vodadawo ɖo alea eye woɖo woƒe tame ɖeka ɖe nyateƒe la ŋu la, do go tso takpekpe ma me be yewoatsɔ kekeli la aɖe amewo ƒe ŋkume. Emetsonuawo ɖee fia kɔte be Mawu ƒe dɔe wònye. Satana le klalo ɣesiaɣi be yeama amewo, atɔtɔ wo, eye yeakaka wo to mɔ ɖesiaɖe si wòate ŋu azã dzi. Mawu menye tɔtɔ ƒe Mawu o, ke boŋ ŋutifafa tɔ, abe ale si wòle le ame kɔkɔewo ƒe hamewo katã me ene.3

GSAM 270Nukunuwo ƒe lãmesẽ

GSAM 270.1Esi nutometakpekpe si ŋu míegblɔ xoxo la vɔ la, wowɔ takpekpewo le Madison County, Port Gibson, Port Byron kple New York City. Emegbe wowɔ takpekpe gã aɖe le Connecticut. Le teƒe aɖewo la, Aƒetɔ la te ɖe eƒe dɔlawo ŋu ŋutɔ, eye Ameɖɔɖɔla Gã la ƒe dɔyɔŋusẽ va dɔnɔwo dzi to eƒe amewo ƒe gbedodo veviwo me, esi wonɔ ɖoɖo si woɖo ɖi le Yakobo ƒe agbalẽ me la dzi wɔm.4 Woɖɔ ame siwo dɔlélaɖɔɖɔla gblɔ be womakpɔ ɖeɖe o gɔ̃ hã. Nya siawo ƒe kpɔɖeŋu va dzɔ zi geɖe le ɣeyiɣi vovovo me tso 1845 megbe.

GSAM 270Mɔɖela gbãtɔwo do dzi le sesẽwo me

GSAM 270.2Hamemegã White, esi wòƒo nu tso gɔmedzedzeŋkeke mawo ŋu le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe February 5, 1880 ƒe akpa me la, gblɔ be:—

GSAM 270.3“Le míaƒe dɔ gɔmedzedze me la, míekpɔ dɔwuɖuɖu le nuɖuɖu nyuitɔ ƒe hiãli ta, eye míekpɔ vuvɔ le awu nyuitɔ ƒe hiãli ta. Míeɖe míaƒe ɖokuiwo ƒe agbe ƒe nu hiãtɔwo gɔ̃ hã ɖa be míakpɔ ga na Mawu ƒe dɔ. Esi míenɔ míaƒe ɖokuiwo ƒom vevie be míawɔ dɔ gã siwo dze abe woɖo be míawɔ la, le nuŋlɔwɔwɔ, nuŋlɔɖiwo me dzadzraɖo, mɔzɔzɔ, kple mawunyagbɔgblɔ tso nutome ɖeka yi bubu me.”

GSAM 270.4Ƒe 1848 nye ƒe si ŋu woaŋlɔ nu, menye Mɔkpɔlawo ƒe azɔli ƒe ŋutinya me ko o, ke dukɔwo ƒe ɖoɖo me hã. Woɖo mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi ƒe nyateƒewo ɖe eme nyuie, eye mɔ nɔ ʋuʋum le teƒe vovovoewo be dɔa nayi ŋgɔ. Le ɣeyiɣi ma me la, nudzɔdzɔ siwo le agbenɔnɔ kple dukɔ ƒe ɖoɖo me nɔ wɔnɔme aɖe ɖem, si ate ŋu aƒo nyagblɔɖi sɔsrɔ̃lawo ƒe ŋkuwo ɖa. Menye tɔtɔ gã si nɔ Xexeme Xoxoa ƒe dukɔwo dome ko o, ke le Hydesville, Wayne Co., N.Y., gbɔgbɔyɔyɔ yeyea ƒe nudzɔdzɔwo hã dze egɔme, siwo Biblia sɔsrɔ̃lawo gblɔ be wòanye “gbɔgbɔ vɔ̃wo, siwo ava ƒo xexeame ƒe dukɔwo ƒu ɖe Aƒetɔ la ƒe ŋkeke ƒe aʋa ŋu.”

GSAM 271Dukɔwo ƒe tɔtɔ le 1848 me

GSAM 271.1Le February 21, 1848, esi France-fia Louis Phillippe ƒe fiaƒemenɔlawo ƒo xlã eŋu la, egblɔ be: “Nyemetsɔ ŋusẽ lé fiazikpui ƒe dzi kpɔ o abe ale si mele eŋu le fiẽ sia ene.” Ke le fiẽ si kplɔe ɖo ƒe zãxɔxɔ me, esi wòdo “awu kpui aɖe si wowɔ kple avɔ tri” ɖe eŋu, eye wòtrɔ eɖokui wòdze abe sɔkeke si woɣena ƒe kula ene la, si tso Paris ƒe du ƒe gliwo ƒe go ɖa be yeadi nɔƒe na eƒe agbe ƒe dedie. Wogblɔ be tɔtrɔ gã si dzɔ kpata sia va to eƒe dɔ aɖe si kpe ɖe popa ƒe ŋusẽ ƒe nyɔnyrɔ̃ ŋu ta, si wɔ eƒe amewo kple eƒe aʋawɔlawo do dɔme. Le ŋkeke ma ke la, ewu France aʋakɔ la ƒe dzodzro gã aɖe nu le Paris du me; eye esi wotsɔ woƒe tuwo da ƒu la, eɖo fiaƒe la me. Kasia ɖevi sue aɖe ti kpo ɖe aʋatu gã aɖe dzi, eye wòɖe aʋadzi si ƒe amadede etɔ̃ le la ɖe asi, eye wònɔ ɣli dom be, “Miaɖe Popa ɖa! Miaɖe Popa ɖa!!” Aʋawɔlawo hã lé ɣli ma, eye wòkaka kabakaba le aʋawɔlawo ƒe ʋɔƒowo me, henɔ sesẽm ɖe edzi, va se ɖe esime wotsɔe kpe ɖe ɣli si nye, “Eye miaɖe Fia la hã ɖa!” Le gaƒoƒo ʋɛ aɖewo me la, tɔtɔ gã yɔ Paris du blibo la me. Aʋawɔlawo siwo lé tuwo le asi me, kple amewo ƒe ƒuƒoƒo, nɔ zi ɖe Fia ƒe fiaƒe ŋu. Esi woɖe nudzɔdzɔ la fia eŋu la, eƒu du be yeasi le ɖokuitrɔtrɔ me.

GSAM 271Dukɔ siwo de asi le aʋa la me

GSAM 271.2Frantsé ƒe ʋunyaʋunya kple dzimaɖitsitsi kaka ɖe dukɔ bubuwo me kaba. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany kple Rome hã va nɔ ʋunyaʋunya ƒe gbɔgbɔ ma ke me. Le ɣleti etɔ̃ ko me la, Europe bliboa nɔ ʋunyaʋunya me, eye ʋunyaʋunya gã ŋutɔ nɔ fiagãɖuƒe kple fiaɖuƒe siwo wu blaetɔ̃ me. Wotsɔ fiawo ƒe fiazikpuiwo ƒo dzo le mɔ dzi, eye fiawo kple fiagãwo si hebe le vɔvɔ̃ be yewoabu yewoƒe agbe ta. Dunyahelawo gblɔ ɖi be dziɖuɖu ƒe tɔtrɔ gã aɖe ava xexeame ƒe dziɖuɖuwo katã me.

GSAM 272.1Mɔkpɔla mawunyagblɔlawo geɖe, siwo menya mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasi la va se ɖe afima o, kpɔ ʋunyaʋunya sia, eye wosusui be enye dukɔwo ƒe ƒoƒo ƒu ɖekae na “aʋa si woawɔ le Mawu Ŋusẽkatãtɔ ƒe ŋkeke gã la dzi”.5

GSAM 272Wokpɔ Mawu ƒe nutrenu ƒe gbedeasi la

GSAM 272.2Le ɣeyiɣi sia tututu me la, Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo nɔ srɔ̃m tso Ŋɔŋlɔawo me be se enelia ƒe Sabat nye Mawu gbagbe la ƒe dzesi alo nutrenu, eye ɣeyiɣi la va se be woaɖe nutrenu ƒe gbedeasi si le Nyaɖeɖe 7:1-4 afia, eye wonɔ mɔnuwo dim be woaɖo gbedeasi sia ɖe amewo ŋkume. Ke le ŋkeke adrelia dzi-lélawo nɔ woƒe dɔ sia dzram la, Ŋkeke gbãtɔ Mɔkpɔlawo nɔ gblɔm be, “Mietsi megbe akpa kple miaƒe nutrenu ƒe gbedeasi la, elabena ŋkeke gã la ƒe aʋa kple Aƒetɔ la ƒe vava ŋutɔ gogo mí ŋutɔ.”

GSAM 272Ʋunyaʋunya la ɖe megbe enumake

GSAM 272.3Le ɣleti etɔ̃ megbe la, ʋunyaʋunya si tso dukɔwo dome la ɖe megbe; ke menye be wotsɔ woƒe nya ɖo ɖeka ta o, boŋ le mɔ si ŋlɔlaŋlɔlawo ŋutɔ mete ŋu ɖe eme o ta. Le nyadzɔdzɔ sia ŋu la, Horace Greeley, le New York Tribune me, gblɔ be: “Enye nukunu gã na mí katã be nukae dze ʋunyaʋunya ma gɔme kaba alea le dukɔwo dome; gake nukunu gã wu gɔ̃ hã nye nu si na wòtɔ.”

GSAM 272Senatɔ Choate ƒe nya tso xexeame xoxo ƒe nɔnɔme ŋu

GSAM 272.4Míeɖo va ƒe 1851, eye míekpɔ Senatɔ Choate le nuƒoƒo aɖe me le United States ƒe Takpekpe Gã la ŋkume, esi wògblɔ nɔnɔme si le xexeame xoxo me, eye wògblɔ be:

GSAM 272.4“Nɔnɔme kple nɔnɔmetata si le afima la, si dzi vɔvɔliwo, lilikpowo kple viviti dze ɖo la, mienya eme ŋutɔ; eye mienya aleke nuwo ƒe ɖoɖo meɖe o. Ele abe fiaɖuɖuwo ƒe ŋusẽwo, amewo ƒe ablɔɖe kple dziku siwo wotsɔ ɖo ŋkume ƒe ƒe akpe ɖeka hafi la le ɖaɖam be woaɖe aʋa, afi si ʋu asi abe nyagblɔɖi me ene, ‘va se ɖe sɔwo ƒe numegawo ŋu,’ eye afi ma amegbetɔwo ƒe dzidzime blibo aɖe ava nu; afi si ɣeyiɣi ƒe agogo gã la aƒo gaƒoƒo bubu; afi si woado hadomegbenɔnɔ ŋutɔ kpɔ kple dzo kple yi, be woakpɔ ne etso dzɔdzɔme kple dzɔdzɔme ƒe Mawu gbɔ loo alo metso afima o.”

GSAM 273“Ðaseɖiɖi” le ɣleti 11 ƒe ŋkeke 18, 1848

GSAM 273.1Esi ame siwo nɔ gblɔm be ʋunyaʋunya sia le dukɔwo dome le 1848 me ana Aƒetɔ la ƒe vava, kpɔ dziɖeleameƒo vevie la, aleke nɔ Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo siwo nɔ gblɔm be ɣeyiɣi la va se be woaɖe “Mawu gbagbe la ƒe nutrenu” afia amewo ŋkume? Le ŋuɖoɖo me la, míeɖe agbalẽvi si Hamemegã Joseph Bates ŋlɔ le 1849 ƒe ɣleti 1 me la ƒe nya aɖewo. Esi wògblɔ nu si dzɔ le ɣleti 11 ƒe ŋkeke 18, 1848 ŋu la, egblɔ be:—

GSAM 273.2“Nɔviŋutsu kple nɔvinyɔnu ƒe ha sue aɖe ƒo ƒu le takpekpe aɖe me le Dorchester, teƒe si te ɖe Boston, Mass. Ŋgɔ na takpekpe la, míawo dometɔ aɖewo nɔ numekukum le nutrenu ƒe gbedeasi la ƒe nya aɖewo ŋu; susuwo to vovo le nya ‘dodom’ la ƒe gɔmesese si sɔ ŋu, kple nu bubuwo; eye esi míeɖo gbedeasi la ƒe tata ɖe míaƒe gbedodoɖa ƒe nya me le Topsham [Maine] nutome hameawo ƒe takpekpe me kpɔtɔ, eye mɔ si dzi woaɖe gbedeasi la afia medze ŋgɔ o la, míeɖoe ɖekae be míatsɔ nu sia katã ade Mawu si. Esi míeɖo ɣeyiɣi aɖe le gbedodoɖa sesẽ me be míakpɔ kekeli kple nufiafia la, Mawu na Nɔvinyɔnu White nu siwo gbɔna le ŋutega me.”

GSAM 273.2Míegblɔ nya siwo wògblɔ le ŋutega me ene:—

GSAM 274Nya siwo wògblɔ le ŋutega la me

GSAM 274.1“Afikae kekeli la do go? Na wò dɔla la afia mí afikae kekeli la do go. Eƒe gɔmedzedze tso sue aɖe me, esi nèna kekeli ɖeka kplɔe ɖe evelia yome. Ðaseɖiɖi kple sewo ƒo ƒu ɖeka, womate ŋu ma wo ɖe vovo o; Se ewoawo lae nye nu gbãtɔ, tso Mawu gbɔ. Eƒe dzi dzɔ esi eƒe se gɔmedze be wòɖu dzi, eye teƒe siwo wogblẽ la gɔmedze be woagbugbɔ tutu. Tso gbɔdzɔgbɔdzɔ me wòzu ŋusẽtɔ le eƒe nya me dzodzro ta. Wodo eŋu kpɔ ɣeyiɣi kpui aɖe ko. Enye nutrenu la! Eʋu ɖe ŋgɔ! Eʋu tso ɣe ƒe ɖeɖe; abe ɣe ene la, efaa gbã, emegbe exɔa dzo eye wòɖoa eƒe keklẽwo ɖa. Esi nyateƒe ma va ɖe ŋgɔ la, kekeli sue ko le eme, gake eƒe kekeli nɔ dzidzim ɖe edzi. O, kekeli siawo ƒe ŋusẽ! Eƒe ŋusẽ nɔ dzidzim. Kpekpeme kple kekeli gãtɔ le nyateƒe ma ŋu, elabena enɔa anyi tegbee, esime Biblia mehiã o gɔ̃ hã. Edo go le ɣedzeƒe; eƒe gɔmedzedze le kekeli sue me, gake eƒe kekeliwo tsɔa lãmesẽ vɛ. O, aleke nyateƒe ma nye ŋusẽtɔ! Enye kɔkɔtɔ le esi wogeɖe anyigba nyui la dzi megbe, gake adzi ɖe edzi va se ɖe esime woazu ame makumakuwo. Eƒe gɔmedzedze tso ɣe ƒe ɖeɖe, eye wòzɔa eƒe mɔ abe ɣe ene, gake medzea ɖa kpɔ o.”

GSAM 274.2“Mawudɔlawo lé ya eneawo ɖe asi. Mawu ŋutɔe tsɔa ŋusẽwo te. Mawudɔlawo meɖe asi le eŋu o, elabena wometsɔ nutrenu de ame kɔkɔewo katã dzi haɖe o. Ne Mikael tsi tre la, xaxa sia ava dzi le anyigba blibo la dzi. Ke wole klalo xoxo be woaƒo. Woxe mɔ na wo, elabena wometsɔ nutrenu de ame kɔkɔewo dzi haɖe o. Ɛ̃, ɖe nu siwo nèkpɔ kple siwo nèse la afia, eye Mawu ƒe yayra akplɔ wò. Kpɔ ɖa! Dzedze ma le ŋusẽ me, eye wòle keklẽm ɖe edzi wu.”6

GSAM 274.3Esi Aƒenɔ White tso ŋutega sia me vɔ la, egblɔ na srɔ̃a be,

GSAM 274.3“Mele gbedeasi aɖe na wò. Ele be nàdze agbalẽvi sue aɖe tata gɔme, eye nàɖo eƒe akpa ɖe amewo ŋu. Na wò agbalẽ la nɔ sue le gɔmedzedze me; gake esi amewo axlẽe la, woaɖo ga na wò, si dzi nàte ŋu ata, eye wòadze ŋgɔ tso gɔmedzedze me. Tso gɔmedzedze sue sia me la, wotsɔe fia nam be enye abe kekeli ƒe tɔsisi siwo ƒo xlã xexeame blibo la ene.”

GSAM 275Kakaɖedzi meli o le amegbetɔ ƒe nukpɔsusu nu

GSAM 275.1Wogblɔ nyagblɔɖi siawo le 1848 me tso Sabat ƒe nyateƒe ƒe dzedze kple eƒe kaka ŋu. Ne míekpɔ nɔnɔme la tso amegbetɔ ƒe nɔnɔme ŋu le ɣeyiɣi ma me la, susu agblɔ be, “Nyagblɔɖi ma mate ŋu ava eme gbeɖe o.” Le nyagblɔɖi la megbe kpɔtɔ la, ŋutsu aɖe gblɔ na míaƒe dɔwɔla aɖe be, “Axɔ ƒe 144,000 hafi miate ŋu awɔ nu si mieɖo be yewoawɔ la.” Woagblɔ be, “Nuka! Mawunyagblɔla etɔ̃—Hamemegã James White kple srɔ̃a, kple Hamemegã Joseph Bates—ga aɖeke mele wo dometɔ aɖeke si o, eye yomedzelawo ƒe xexlẽme sue wu 100, wo katã ƒe ga menɔ o, eye wodo mɔ kple Sabat ŋu agbalẽvi alafa ʋɛ aɖewo, si ƒe akpa xexlẽme nye 80, be woaɖe gbeƒã nuxlɔ̃ame ƒe gbedeasi na xexeame katã! Esia nye susu si meɖe ŋu o!” Esi ame siwo nɔ susu siawo dzi gblɔ be, “Mate ŋu adzɔ o!” la, xɔse le gbedeasi la kple ɖaseɖiɖi si ɖe nuwuwu nyui fia la gblɔ be, “Israel ƒe Mawu ƒe ŋkɔ me, woawɔe! Eye esi míetsɔa ŋusẽa ɖe Mawu ƒe ŋusẽ ŋu la, ele be woawɔe!”

GSAM 275Aleke wota Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe agbalẽ gbãtɔ

GSAM 275.2Tso esime ɖaseɖiɖi la va ɖi tso tata ƒe dɔa ŋu la, ame siwo léa ŋkeke adrelia la do gbedodoɖa geɖe be Aƒetɔ la aʋu mɔ na tata na “agbalẽvi sue aɖe.” Ga si hiã wu nuwo katã nye ga si dzi woato ata nyati gbãtɔ la. Le ɣleti 6 ƒe 1849 me la, Hamemegã James White kpɔ mɔ be wòaŋe timothy-gbe le anyigba akre 40 dzi kple gbeŋehɛ gobɛ si wozãna kple asi, le sent 75 na akre ɖeka; ale wòte ŋu ta agbalẽvi sue la ƒe nyati gbãtɔ. Esia ŋu la, menye nu vɔ̃ be míatsɔ agbalẽvi la ƒe axa gbãtɔ ƒe nɔnɔmetata atsɔ ayi afima o. Axlẽla akpɔ Hamemegã James White ƒe nya le akpa gbãtɔ me, afi si wògblɔ be, “Mɔ la meʋu be míadze dɔ la gɔme o va se ɖe fifia.” Àte ŋu akpɔ hã be eƒe vɔsasae “ʋu mɔ la.”

GSAM 276Aƒenɔ White ƒe nya tso agbalẽvi gbãtɔwo ƒe gɔmedzedze ŋu

GSAM 276.1Aƒenɔ White gblɔ tso tata ƒe dɔa ƒe gɔmedzedze ŋu be:—

GSAM 276.2“Srɔ̃nye gɔmedze agbalẽvi sue aɖe ƒe tata le Middletown, si le mail 8 ɖa tso Rocky Hill, Conn., eye wòzɔa mɔ sia kple megbe hã, evɔ enye tekunɔ le ɣeyiɣi ma me. Esi wòtsɔ nyati gbãtɔ la tso tataƒe va la, mí katã tsɔ míaƒe ta ɖe eŋu, eye míebia Aƒetɔ la kple dzi ɖiɖi kple aɖatsi geɖe be eƒe yayra nanɔ eƒe dɔla ƒe agbagbadzedze gbɔdzɔwo dzi. Emegbe eɖo agbalẽ la ɖe ame siwo katã wòbu be woaxlẽe la ŋu, eye wòtsɔe yi agbalẽ-ɖoƒe me le avɔ ƒe kpakpa me. Nyati ɖesiaɖe tso Middletown yi Rocky Hill, eye ɣesiaɣi hafi wòaɖo wo ɖe agbalẽ-ɖoƒe me la, wòɖe wo ɖe Aƒetɔ la ŋkume, eye wodoa gbe ɖa sesĩe kple aɖatsi na Mawu be eƒe yayra nakplɔ dɔla siwo meƒoa nu o la. Kaba ŋutɔ la, agbalẽwo va, eye wotsɔa ga vɛ be woata agbalẽ la, kple nyadzɔdzɔ nyui tso ame geɖe siwo xɔ nyateƒe la ŋu.”7

GSAM 276Nyagblɔɖi si wògblɔ tso agbalẽ la ƒe kpekpeɖeŋu ŋu va eme

GSAM 276.3Kple seselelãme si de to wu ɖetsɔleme ko lae míetsɔ agbalẽ gbãtɔ si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ta la ƒe axa gbãtɔ sia ɖo mia ŋkume. Agbalẽ blibo si woyɔ be Fifia ƒe Nyateƒe la nye nyati 11, nyati ɖeka ƒe axa 8, eye akpa eve le axa ɖesiaɖe ŋu. Nya si le axa la ŋu ƒe kekeme nye inch 4 5/8, eye eƒe didime nye inch 8. Wota nyati 1 kple 4 le ɣleti 7, 8 kple 9 me, le Middletown, Conn. Wota nyati 5 va se ɖe 9 le Oswego, N.Y., eye woŋlɔ woƒe ŋkeke be ɣleti 12 ƒe 1849, ɣleti 3, 4 kple 5 ƒe 1850. Woŋlɔ nyati 11 ƒe ŋkeke be ɣleti 11 ƒe 1850, eye wotae le Paris, Maine. Le nyati 6 me la, Hamemegã James White gblɔ be, “Esi míeta nyati gbãtɔ ene la, ga si wu nu si hiã na agbalẽawo va ɖo, eye míetsɔe xe míaƒe mɔzɔzɔ ƒe gazazãwo ɖe takpekpe siwo míeyi la.” Le ƒe 1849 me la, le agbalẽvi siawo ƒe ŋusẽ te kple Hamemegã Joseph Bates ƒe dɔ si ɖe ŋgɔ la ta, ame geɖe xɔ gbedeasi la le Vermont, Michigan kple nutome bubuwo me.

GSAM 278.1Be míatsɔe asɔ kple nɔnɔme si le dɔa me le 1848 me, si medze ŋgɔ o la, míakpɔ nyateƒe aɖewo siwo li le 1905 me, eye esia ana míakpɔ dɔ sia ƒe nuwuwu ŋu nyuie, be ame siwo tsi tre ɖe gbedeasi la ƒe gɔmedzedze bɔbɔe la ŋu lae nɔ nyateƒe dzi, alo Mawu si le dziƒo, si to eƒe dɔla nyɔnu dzi gblɔ tso “nutrenu” ƒe dɔa ƒe ŋusẽ si le “dzidzim ɖe edzi” la ŋu.

GSAM 278Tata ƒe dɔa ƒe ŋgɔyiyi

GSAM 278.2Woɖe nyateƒe sia afia eye wotae le xexeame ƒe gbe vevitɔwo bɛbɛ le 40 ƒe xexlẽme me. Le mawunyagblɔla etɔ̃ teƒe la, mawunyagblɔla siwo dzi woɖo asi kple esiwo xɔ mɔɖeɖe be woaɖe gbeƒã la ƒe xexlẽme wu 600, kpe ɖe ame alafa geɖe bubu siwo wɔa dɔ abe dɔkitawo, Biblia ƒe dɔwɔlawo, nufialawo kple lãmesẽdɔwɔla mawunyakakawo ene. Hame la ƒe agbalẽwo dona le nyadzɔdzɔgbalẽ vovovo siwo wu 50 me, siwo wotana le agbalẽtataƒe siwo xa ɖe 20 ŋu me, siwo le Europe, Asia, Africa, Dziehe kple Anyiehe Amerika, Pacific ƒe ƒukpowo kple Australia. Le agbalẽtataƒe siawo me la, wota agbalẽ, agbalẽvi kple agbalẽvi sue vovovo siwo wu 1100. Be woakpɔ wo dometɔ ɖeka ɖesiaɖe kple nyatiwo ƒe ƒe ɖeka ta la, ga si hiã anɔ abe $340 ene. Le yomedzela 100 teƒe la, ame siwo xa ɖe 100,000 ŋu le dzidzɔ kpɔm le nyateƒe sia ŋu. Nyateƒe la, gbedeasi sia abe ɣe ene “ʋuna ɖe ŋgɔ,” eye míate ŋu agblɔ le ɖaseɖiɖi ƒe 1848 ƒe nya me be, “O, kekeli siawo ƒe ŋusẽ!”

GSAM 278Dukɔwo ƒe nɔnɔme

GSAM 278.3Esi gbedeasi la nɔ ŋgɔyim alea la, nukae dukɔwo ƒe nɔnɔme nɔ? Tso ɣeyiɣi ma dzi va yi la, le nyadzɔdzɔgbalẽwo me, míexɔa nya geɖe tso aʋa gã si ava le Europe ŋu. Esi xaxa le afisia, eye ʋunyaʋunya do go le afima la, “yama” gã la nɔ te—womeɖe mɔ na “ya eneawo” be woaƒo zi ɖeka o, “va se ɖe esime woatsɔ nutrenu ade Mawu ƒe subɔlawo dzi.” Esi aʋa kple dzre ƒe nuwo li le afima, gake womedo go o, elabena wokpɔa wo te la, esia dze ƒã na ame sia ame.

GSAM 279.1Henry Ward Beecher, ɣeyiɣi kpui aɖe hafi wòku la, yɔ aʋakɔ gã siwo dukɔwo lé ɖe te le Europe be, “woxɔa agbe ƒe ʋu le ŋgɔ, le vɔvɔ̃ ta be woƒo ʋu ɖi.” Etsɔ dukɔwo ƒe nɔnɔme, kple woƒe dzikuwo, futɔnyenye kple alesi wodoa ŋɔdzi na wo nɔewo la, sɔ kple “nɔnɔme si me ame aɖeke mate ŋu aʋã o,” si ŋutsuwo ƒe ha aɖe siwo do hɛwo ɖe wo nɔewo ƒe akɔta la he vɛ, eye ame aɖeke mete ŋu ƒo o, le vɔvɔ̃ be woaƒo ɖe eŋu. “Gake,” egblɔ be, “wo dometɔ aɖe akpɔ ɣeyiɣi nyui be yeaƒo, eye emaɣi la aʋa gã la ava.”

GSAM 279Aʋa ƒe nuwɔnuwo tsɔtsɔ sɔ kple wo nɔewo

GSAM 279.2Tso 1848 va yi la, wotsɔ aʋa ƒe nuwɔnuwo wɔ, eye ne wotsɔ wo ƒe nyui wu siwo nɔ le ɣeyiɣi ma me kpɔ ɖa la, woabu wo abe fefenuwo ko ene egbea. America ƒe “Ŋutifafa ƒe Habɔbɔ,” esi wòyɔ amewo be woawɔ ŋutifafa ƒe subɔsubɔwo le Ŋutifafa ƒe Kwasiɖagbe—ɣleti 12 ƒe ŋkeke 15, 1895—la, gblɔ be: “Fifia, esi ŋkuʋuʋu le ŋgɔ yim ŋutɔ la, ke le go bubu dzi la, dukɔwo wɔa aʋa ƒe ɖoɖo gã wu tsã.”

GSAM 279Aʋafia Miles ƒe nya tso aʋa ƒe ɖoɖowo ŋu

GSAM 279.3Aʋafia Nelson A. Miles gblɔ le ame geɖe ƒe ƒoƒuƒu me le Washington, D.C., ɣleti 1 ƒe ŋkeke 12, 1904 be:—

GSAM 279.4“Le ɣeyiɣi sia si me amewo ƒe ŋku ʋu, ŋgɔyiyi le eye ŋkuʋuʋu de ŋgɔ le nunya kple agbenɔnɔ me la, míakpɔ dzidzɔ be míaxɔe dzi be aʋa ƒe agbawo kple afɔkuwo dzi ɖe kpɔtɔ; gake, togbɔ be ewɔ nuku hã la, xexeame ƒe ŋutinya me menɔ ɣeyiɣi aɖeke si me wotsɔ ga gã ŋutɔ ƒo ɖi na aʋa ƒe ɖoɖo o, alo si me ame miliɔn geɖe siwo xɔ hehe, wonye aʋawɔla bibi eye wowɔa se dzi, eye wotsɔa aʋa ƒe nuwɔnu siwo wɔa nu vɔ̃ ŋutɔ la, woɖe wo le ŋutifafa ƒe dɔwɔwɔwo me abe egbea ene.”

GSAM 280.1Gake aʋa ƒe yama la gale ɣeyiɣi ɖeɖem, esime nutrenu ƒe dɔa le ŋgɔ yim.

Notes

  1. Hesekiel 34:12. ↩
  2. Ellen G. White ƒe agbe ƒe ŋutinya, p. 108. ↩
  3. 1 Korintotɔwo 14:32. ↩
  4. Yeremia 5:14, 15. ↩
  5. Nyaɖeɖe 16:13-15. ↩
  6. Mawu gbagbe la ƒe nutrenu, axa 24-26. ↩
  7. Ellen G. White ƒe agbenɔnɔ ƒe Ŋutinyawo, axa 125-127. ↩

Note

Back